←جستارهای وابسته
(←پانویس) |
|||
| (۳۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[جزیه در لغت]] - [[جزیه در قرآن]] - [[جزیه در فقه سیاسی]] - [[جزیه در معارف مهدویت]] - [[جزیه در معارف و سیره علوی]] - [[جزیه در تاریخ اسلامی]] - [[جزیه در فقه اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[جزیه در لغت]] - [[جزیه در قرآن]] - [[جزیه در فقه سیاسی]] - [[جزیه در معارف مهدویت]] - [[جزیه در معارف و سیره علوی]] - [[جزیه در تاریخ اسلامی]] - [[جزیه در فقه اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
'''جزیه''' عبارت از [[مالی]] است که از سوی [[اهل کتاب]] به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت میگردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، مالی و مانند آن بهرمند میشدند. [[گرفتن جزیه]] نه تنها [[مشروع]]، بلکه [[واجب]] است و در زمان رسول خدا{{صل}} و پس از آن حضرت از اهل کتاب دریافت میشد. | |||
[[ | == معناشناسی == | ||
{{اصلی|جزیه در لغت}} | |||
جزیه در لغت به معنای کفایت است<ref>المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref> و در اصطلاح بر [[مالی]] اطلاق میشود که از سوی [[اهل کتاب]]، به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت میگردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، مالی و مانند آن بهرمند میشدند<ref>ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴؛ حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۹۳.</ref>. نامگذاری جزیه یا از این جهت است که [[مال]] مزبور جزای بر کفرشان بوده؛ چراکه در حال خواری از آنان گرفته میشد و یا [[پاداش]] از امان دادن [[مسلمانان]] به آنان بوده است<ref>مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref>. | |||
[[اهل ذمّه]] افرادی از [[اهل کتاب]] هستند که نه با [[مسلمانان]] میجنگند و نه [[اسلام]] میآورند و با محترم شمردن [[اسلام]] و آزار نرساندن به [[مسلمانان]]، در برابر حمایت [[دولت اسلامی]] از آنان و [[حقوق]] اجتماعیشان، مالیاتی از آنها دریافت میشود<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷؛ [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|منابع مالی اهل بیت]]، ص۲۴۸.</ref>. | |||
== جزیه | == تشریع جزیه == | ||
{{اصلی|جزیه در قرآن}} | |||
[[قانون]] [[قرارداد]] جزیه، با نزول آیۀ {{متن قرآن|قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}<ref>«با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمیآورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کردهاند حرام نمیدانند و به دین حق نمیگروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.</ref>، در سال هشتم (و به قولی نهم) هجری [[تشریع]] و برای نخستین بار، دربارۀ [[مردم]] "[[نجران]]" به اجرا در آمده بود<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰.</ref>. | |||
[[گرفتن جزیه]] نه تنها [[مشروع]]، بلکه [[واجب]] است و در زمان رسول خدا{{صل}} و پس از آن حضرت از اهل کتاب دریافت میشد. آنان در قلمرو حکومت اسلامی بین سه امر مخیّر بودند: پذیرش اسلام، [[جنگ]] و [[التزام]] به شرایط ذمّه. با پذیرش امر سوم، موظّف به پرداخت جزیه بودند<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷.</ref>. | |||
== پیشینه جزیه == | |||
{{اصلی|جزیه در تاریخ اسلامی}} | |||
دریافت جزیه از [[زمان]] قدیم در میان [[ملل]] [[متمدن]] معمول بوده و دو ابرقدرت [[ایران]] و [[روم]] آن را دریافت میکردند؛ از این رو آن را «گزیت» فارسی دانستهاند. در [[تاریخ]] [[تمدن]] آمده است: جزیه از قدیم میان ملل متمدن معمول بوده است. همین که [[مردم]] آتن به کرانه آسیای صغیر رسیدند و آن نواحی را گشودند، مالیاتی بر اهالی آن نواحی تعیین کردند تا آنها را از هجوم فنیقیها محفوظ بدارند و همین که [[رومیان]]، [[کشور]] گل (فرانسه) را [[تسخیر]] کردند برای هر یک از اهالی، سالی نُه تا پانزده لیره معین کردند که هفت برابر جزیه مسلمانان میشد. [[ایرانیان]] نیز از رعایای خود جزیه میگرفتند. | |||
انوشیروان بر [[مردم ایران]] پرداخت جزیه مقرر داشت. این جزیه، دوازده، هشت، شش و چهار بود و به استثنای کارمندان دولتی، مرزبانان، نویسندگان، اشراف و سپاهیان، سایر مردم آن را میپرداختند<ref>تاریخ تمدن اسلام، ص۱۷۳.</ref>. | |||
مالیات سرانه (سرگزیت: جزیه در ایران) از کسانی گرفته میشد که مالک [[زمین]] نبودند و نیز از [[یهود]]، مسیحیها و آنچه از صنعتگران که مالک زمین نبودند و در [[شهرها]] و بادیهها به صنعت و [[حرفه]] [[اشتغال]] داشتند دریافت میشد به وسیله رؤسای اصناف آنها توزیع و جمعآوری میشد چنان که [[مالیات]] [[زمین]] هم به وسیله دهقانان گردآوری میشد<ref>تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ص۵۰۴.</ref>. | |||
بر اساس همین سابقه [[تاریخی]] آن است که [[مسیحیان نجران]] در قضیه [[مباهله]] پیشنهاد پرداخت جزیه را مطرح ساختند؛ زیرا آنها از منطقه [[یمن]] بودند که مدتی زیر [[سلطه]] [[ایرانیان]] بوده است<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۲۹۱ - ۲۹۲.</ref>. | |||
== انواع جزیه == | |||
{{اصلی|جزیه در فقه اسلامی}} | |||
برای جزیه انواع گوناگونی یاد کردهاند. این تقسیم در کتابهای [[فقهی]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]] آمده است. [[ابن رشد]] در بحث جزیه مینویسد: جزیه برسه نوع است: | |||
# '''جزیه عنویّه:''' و این جزیهای است که از آن سخن گفته شد؛ یعنی جزیهای که بر [[اهل حرب]]، پس از [[غلبه]] بر آنها (بر پایه قرار داد [[ذمه]]) [[تحمیل]] میشود. | |||
# '''جزیة صلحیّه:''' و این جزیهای است که کفار به [[مسلمانان]] میپردازند که [[دولت اسلامی]] از آنها حمایت نماید... و این برابر توافقی است که میان مسلمانان و [[اهل]] [[صلح]] برگزار میشود. | |||
# '''جزیه عشریّه (۱/۱۰):''' آن جزیهای است که دولت اسلامی از تاجران اهل دمه میگرفته است<ref>بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۲۵-۳۲۶.</ref>.<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۲۹۴ - ۲۹۵.</ref> | |||
== مقدار و زمان پرداخت جزیه == | |||
مقدار جزیه، بر اساس [[روایات]]، متفاوت بود؛ به گونهای که از طبقۀ [[فقیر]] ۱۲ درهم، از طبقۀ متوسّط ۲۴ درهم و از طبقۀ [[ثروتمند]] ۴۸ درهم دریافت میشد<ref>ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.</ref>. جزیه سالی یک بار و فقط از مردان سالم و متمکن دریافت میشده و [[زنان]] و کودکان و [[بیماران]] و [[فقیران]] و پیران از کار افتاده از آن معاف بودهاند. البته به طور کلّی، تعیین مقدار جزیه با نظر امام [[مسلمین]] میباشد<ref>جواهرالکلام، ج ۲۱، ص۲۴۵؛ بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژهنامه، ص۱۹۱. همو، "جزیه"، دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، ج۱، ص۸۴۰.</ref>. | |||
نسبت به زمان پرداخت، ظاهر فتاوای [[فقها]]، بلکه صریح کلمات بعضی، تکرار جزیه در هر سال است؛ لکن برخی گفتهاند: زمام آن به دست امام{{ع}} است و او هرگونه [[صلاح]] ببیند برای آن، زمان تعیین میکند؛ هرسال، دو سال یک بار و یا بیشتر<ref>منهاج الصالحین (خویی)، ج ۱، ص۳۹۵ ـ ۳۹۶.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳]]، ص ۸۴-۸۷؛ [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|منابع مالی اهل بیت]] ص ۲۴۸؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص۷۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۰.</ref> | |||
== شرایط جزیه دهنده == | |||
به [[اجماع]] [[فقها]] و [[علما]] جزیه بر [[کفّار]] و [[اهل کتاب]] که مرد، [[عاقل]] و بالغ باشند تعلق میگیرد و لذا بر کودکان، [[زنان]] و دیوانگان، جزیه تعلق نمیگیرد؛ یعنی آنها جزء [[اهل ذمّه]] و در پناه [[حکومت اسلامی]] [[زندگی]] میکنند لکن موظف به پرداخت جزیه نمیباشند. اگر زنی ذمیّه با [[اختیار]] خود خواست جزیه بپردازد، آن را به عنوان «هبه» میتوان قبول کرد و نه به عنوان جزیه. اما در مورد دیوانگان ادواری (آنان که گاهی دیوانه میشوند و گاهی سالم و سر [[عقل]] هستند) آیا جزیه تعلق میگیرد یا نه؟ فقها گفته اند: صورت غالب را در نظر میگیریم؛ یعنی اگر اغلب اوقات سر عقل و هوش نیست جزء دیوانگان محسوب و در غیر این صورت، با او معامله عاقل میشود<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۳.</ref>. | |||
== موارد مصرف جزیه == | |||
[[علامه حلّی]] در تذکرة الفقهاء میفرماید: “مورد [[مصرف]] جزیه همان مصرف [[غنایم]] [[جنگی]] است، زیرا این نیز [[مالی]] است که با قهر و [[غلبه]] به دست میآید”<ref>فقه الامام جعفر الصادق {{ع}}، ج۲، ص۲۷۲.</ref>. اما موارد مصرف غنایم چیست و کجاست؟ [[امام صادق]] {{ع}} در پاسخ این سؤال فرمود: «اگر [[غنیمت]]، در جنگی که با [[فرماندهی]] نماینده [[امام]] صورت گرفته به دست آمده باشد، ابتدا یکپنجم آن را برای امام [[مسلمین]] [[اخراج]] میکنند و بقیه را برای [[رزمندگان]] و [[مجاهدان]]، به نسبت سواره و پیاده، تقسیم مینمایند»<ref>فقه الامام جعفر الصادق {{ع}}، ج۲، ص۲۷۷.</ref>. با توجه به مجموع منابع حدیثی و [[روایی]]، فتوای فقهای شیعه در مورد تقسیم و مصرف غنایم جنگی، به این صورت است که نقود، حیوانات و متاعهای قابل نقل و انتقال در [[اختیار]] امام قرار داده میشود و آنگاه [[خمس]] (یک پنجم) آن، برای امام برداشت میگردد و سپس چهار قسمت باقیمانده برای [[ارتش]] و نیروهای [[رزمنده]] تقسیم میشود. | |||
اما [[اراضی]] و زمینهای متعلق به عموم [[جامعه اسلامی]] است، چه آنها که در جبهه حضور داشتهاند و چه آنها که حضور نداشتهاند و چه نسل موجود و چه نسل [[آینده]]، فرق نمیکند. شایان ذکر است که امام مسلمین، خمس را در [[مصالح]] [[امت]] و جامعه اسلامی مصرف میکند و او نماینده و تجسّم تمام [[امّت]] میباشد<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۶؛ [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۳۰۴ - ۳۰۷.</ref>. | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
{{مدخل وابسته}} | {{مدخل وابسته}} | ||
* [[ | * [[اهل ذمه]] | ||
* [[بیت المال]] | * [[بیت المال]] | ||
* [[ارتزاق از بیت المال]] | * [[ارتزاق از بیت المال]] | ||
| خط ۳۱: | خط ۶۰: | ||
* [[توفیر الفیء]] | * [[توفیر الفیء]] | ||
* [[انفال]] | * [[انفال]] | ||
* [[زکات]] | |||
* [[مباحات اصلی]] | * [[مباحات اصلی]] | ||
* [[مجهول المالک]] | * [[مجهول المالک]] | ||
| خط ۳۸: | خط ۶۸: | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']] | # [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']] | ||
# [[پرونده: | # [[پرونده: 1100830.jpg|22px]] [[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|'''سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳''']] | ||
# [[پرونده:IM010569.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳ (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۳''']] | |||
# [[پرونده:IM010709.jpg|22px]] [[نورالله علیدوست خراسانی|علیدوست خراسانی، نورالله]]، [[منابع مالی اهل بیت (کتاب)|'''منابع مالی اهل بیت''']] | |||
# [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژهنامه فقه سیاسی''']] | |||
# [[پرونده:1100676.jpg|22px]] [[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|'''فقه سیاسی اسلام''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||