عقل در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== عقل اول و عقول ده‌گانه ==

[[خداوند]] به [[رسول الله]] رتبه تأثیر در عالم انفاس و [[ارواح]] و رتبه فاعلیت داد؛ او صادر اول و معطی کمال کل [[اهل]] عالم و [[واسطه فیض]] است و جمیع ارواح و مظاهر آنها از [[نور]] او وجود یافته‌اند؛ عقل اول، نخستین مرتبه ظهور [[حقیقت]] محمدی{{صل}} یا صادر اول و [[روح]] جناب [[پیامبر]]{{صل}} است. پیامبر{{صل}} در دو [[حدیث]] می‌فرماید: {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۹۷. علامه حسن‌زاده از استاد شعرانی درباره {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}} می‌پرسد که حضرت از پدری به نام عبدالله و مادری به نام آمنه متولد شد؛ چگونه از {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}} سخن می‌گوید؟! استاد شعرانی در جواب فرمود که آن حضرت در این‌گونه احادیث از سیر عروجی‌اش خبر می‌دهد؛ یعنی همین آقازاده‌ای که از مادر و پدری خاص در این دنیا متولد شده است، در عروج به جایی می‌رسد که می‌فرماید: «عقل و اولین مخلوق خدا هستم»؛ یعنی به او پیوستم و اتحاد تعلقی پیدا کردم و همه انبیاء هم در عروج از مشکات حضرت ایشان بهره می‌برند. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۲، ۵۳)</ref>؛ {{متن حدیث|أَوَلُّ مَا خَلَقَ اللَّهُ رُوحِي}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۵۴، ص۳۰۹.</ref>؛ مراد از «نور» و «روح» به قرینه «خَلَق» عقل اول است {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ وَ أَنَا الْعَقْلُ}}<ref>در حدیثی از امام صادق{{ع}} روایت شده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ}}؛ «خدای عزّوجلّ عقل را از نور خویش و از طرف راست عرش آفرید و آن مخلوق از روحانیین است». (صدرالدین شیرازی، شرح اصول کافی، ج۱، ص۲۲۳) و از حضرت رسول{{صل}} نقل شده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَخْزُونٍ مَكْنُونٍ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ}}؛ «خداوند عقل را از نوری که در پیشینه علم خودش گنجی نهفته بود، بیافرید». (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۱۰۷)

اهمیت عقل دهم در این است که خزانه معقولات و مُخرِج نفوس از نقص به کمال است<ref>آن بزرگوار، آن نور و حقیقت و آن مخرج از ملکه و عقل هیولانی به فعل، عقل دهم است که به همه نفوس تعلق دارد، به همه کمال می‌دهد و آنها را از نقص به سوی کمال می‌کشاند و از جهت شدت و کثرتِ کارش به او عقل فعال می‌گویند. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۹۸)</ref>؛ نفوس با حصول معدّات در تحت تصرّف و تدبیرِ وی استکمال و اشتدادِ نوری می‌یابند<ref>باید بدانیم انسان الهی که این سخن‌ها را می‌گوید، در همه عباراتش «باذن الله» وجود دارد؛ وقتی می‌گوید «عقل فعال» علت و مُخرِج نفوس از نقص به کمال است و تصرّف و تدبیر دارد، یعنی باذن الله این‌گونه است. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۸۸۴)</ref> و به حدّ و مقدارِ حصول معدّات و [[استعداد]] و قابلیت، با [[عقل]] فعّال، ارتباطی خاصّ برقرار می‌کنند؛ از این ارتباطِ وصف‌نشدنی و بی‌قیاس، به [[اتحاد]] نفس در عقل فعّال یا فنای نفس در آن تعبیر می‌کنند. این اتحاد و فنا مراتبی دارد، تا حدّی که نفس، عقلِ بسیط می‌شود و قابلِ تعقّلات و دریافت‌هایی می‌گردد که در [[شأن]] وی {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}}<ref>«ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم» سوره قدر، آیه ۱.</ref> [[صدق]] می‌کند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، اتحاد عاقل به معقول، ص۳۶۱. در حکمت متعالیه، مثلاً در مبحث اتحاد عاقل و معقولِ اسفار واضح است که چون نفس از قوه به فعل برسد و عقل بسیط گردد، همه اشیاء خواهد شد؛ زیرا «ادراک معقولات غیرمتناهی» برای عقل بسیط محقق است؛ این اصل رفیع و ارزشمند در اعتلای به فهم {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}} حجتی بالغ و برهانی باهر است. در آیه شریفه فرمود: {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ}}؛ در این شب همه امور نازل می‌شود؛ باید پرسید که بر چه کسی همه امور نازل می‌شود؟ باید آن کس حاوی قرآن کریم، بلکه خود قرآن باشد و از قوه به فعل رسیده باشد و ادراک معقولات غیرمتناهی برای او محقق باشد. پس وعای قرآن، جان انسان کامل است و تا شب قدر هست، انسان کامل نیز هست؛ یعنی تا همیشه؛ چراکه «تنزل» در آیه {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ}} فعل مضارع است و تدریج را می‌رساند؛ از این‌رو شیعه و سنی اتفاق نظر دارند که شب قدر در عالم برداشتنی نیست. (حسن حسن‌زاده آملی، ولایت تکوینی، ص۳۲، ۳۳ و همو، شرح مصباح الانس، ص۵۴۶، ۵۴۷)

تحلیه بعد از اتصال به عالم غیب حاصل می‌شود و بدین معناست که نفس به صور قدسیِ [[ملکوتی]] متحلّی و مزیّن شود. در تحلیه نفس پس از تخلیه و رفع موانع، به [[اخلاق نیکو]] و خوی‌های پسندیده و ملکات فاضله‌ای که در [[نظام اجتماعی]] و [[رشد]] فردی و [[تکامل]] مؤثر است، آراسته می‌گردد. تحلیه طهارتی [[معنوی]] و [[پاکیزگی]] باطن است و تا این [[طهارت]] حاصل نشود، انسانْ طاهر و [[پاک]] نشده و در باطن [[آلوده]] و نجس خواهد بود، هر چند در ظاهر به طهارت ظاهری متّصف باشد و ظاهرِ بدن محکوم به [[پاکی]] باشد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارو یک کلمه، ج۲، ص۱۵۷، ۱۵۸.</ref>.

همان‌طور که [[شرع]] [[مقدس]] در [[مقام]] تجلیه «[[فقه]]» را آورد، در مقام تخلیه و تحلیه هم «[[علم اخلاق]]» را آورده است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۸۳ و ۲۴۵.</ref>.