عقل در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث عقل است. عقل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عقل در لغت - عقل در قرآن - عقل در حدیث - عقل در نهج البلاغه - عقل در کلام اسلامی - عقل در فلسفه اسلامی - عقل در اخلاق اسلامی - عقل در عرفان اسلامی - عقل در معارف مهدویت - عقل در فقه سیاسی - عقل در معارف دعا و زیارات - عقل در معارف و سیره علوی - عقل در معارف و سیره سجادی - عقل در معارف و سیره حسینی - عقل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مراتب عقل نظری و عقل عملی

پیش از آن‌که «مراتب عقل نظری و عملی» را بیان کنیم، باید مقدماتی را با عناوین «کاربردهای عقل فعال»، «عقل اول و عقول ده‌گانه»، «اتحاد عاقل و معقول» و «عقل نظری و عقل عملی» از نظر بگذرانیم.

کاربردهای عقل فعال

عنوان «عقل فعال» چندین کاربرد دارد:

1. عقل اول یا معلول اول که اولین مخلوق حق‌تعالی است.
2. مفارقی که عقل عالم ارضی و فائض بر نفوس نطقی است؛ چنان‌که شیخ الرئیس در آخر فصل سوم مقاله نهم الهیات شفا در چگونگی صدور افعال از مبادی عالیه، تعداد ده عقل را بعد از حق‌تعالی برشمرده است که از عقل اول آغاز و به «عقل دهم» یا همان «عقل فائض بر نفوس ما» منتهی می‌شود. این، عقلِ عالم ارضی است و ما آن را «عقل فعال» می‌نامیم. اینکه ابن سینا تعداد عقول را ده دانسته است، مرادش حصر مفارقات در آن عدد نیست، بلکه برهان در چینش و نظم عالم، به اندازه دانشِ وی، این تعداد را ایجاب کرده است.

1. هر کدام از عقول مفارق؛ چنان‌که شیخ در فصل پنجم مقاله سوم کتاب مبدأ و معاد فرمود: او عقل فعال است؛ زیرا در نفوس ما بسان نسبت خورشید به چشمان ماست و مانند شعاعی است که حسّ بالقوه را به فعلیت بیرون می‌کشد و محسوس بالقوه را بالفعل می‌کند.

بنابراین نسبت «عقل فعال» با «چشم نفس ناطقه» همانند نسبت «خورشید» با «چشم» است. ما در پرتو نور شمس دیدنی‌ها را می‌بینیم و ادراک می‌کنیم؛ نفس ناطقه نیز در پرتو خورشیدِ عقلِ فعال می‌بیند و می‌فهمد. عقل فعال دم‌به‌دم در حال فیضان نور و تشعشع است و نفوس ناطقه به اقتضای این نور ادراک می‌کند.

پس عقل فعال به «عقل اول» و «عقل دهم» و «تک‌تک عقول مفارق» گفته می‌شود.

عقل اول و عقول ده‌گانه

خداوند به رسول الله رتبه تأثیر در عالم انفاس و ارواح و رتبه فاعلیت داد؛ او صادر اول و معطی کمال کل اهل عالم و واسطه فیض است و جمیع ارواح و مظاهر آنها از نور او وجود یافته‌اند؛ عقل اول، نخستین مرتبه ظهور حقیقت محمدی(ص) یا صادر اول و روح جناب پیامبر(ص) است. پیامبر(ص) در دو حدیث می‌فرماید: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي»؛ «أَوَلُّ مَا خَلَقَ اللَّهُ رُوحِي»؛ مراد از «نور» و «روح» به قرینه «خَلَق» عقل اول است «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ وَ أَنَا الْعَقْلُ»؛ پیامبر(ص) در این‌گونه احادیث به مقامی از مقامات خود اشاره کرده است و در حقیقت مقام او فوق مقام عقل، یعنی صادر اول است و عقل بیان مرتبه نهایی مقامات او نیست، بلکه بیان یکی از عالی‌ترین مراتب است. مفارقات تعلّق تدبیری و تکمیلی دارند و از هیچ چیز بریده نیستند و به این معنا مفارق و به همه متصل و مرتبطند؛ عقل دهم و عالم اله به حقایق جان‌ها ارتباط دارند و هر نفسی که مستعد است، از آنجا می‌گیرد؛ آنجا دریاست و اینها (نفوس) جدول‌ها و نهرها هستند و هر جدول و نهری که به دریا متصل است، آب حیاط، یعنی علم را از آنجا دریافت می‌کند.

اهمیت عقل دهم در این است که خزانه معقولات و مُخرِج نفوس از نقص به کمال است؛ نفوس با حصول معدّات در تحت تصرّف و تدبیرِ وی استکمال و اشتدادِ نوری می‌یابند و به حدّ و مقدارِ حصول معدّات و استعداد و قابلیت، با عقل فعّال، ارتباطی خاصّ برقرار می‌کنند؛ از این ارتباطِ وصف‌نشدنی و بی‌قیاس، به اتحاد نفس در عقل فعّال یا فنای نفس در آن تعبیر می‌کنند. این اتحاد و فنا مراتبی دارد، تا حدّی که نفس، عقلِ بسیط می‌شود و قابلِ تعقّلات و دریافت‌هایی می‌گردد که در شأن وی ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ صدق می‌کند.

پس آدمی در سیر تکاملی و سفر در عوالم هستی، به مقام عقل عروج و ارتقا می‌کند و به جمیع حقایق و اسرار و به همه کتب سماوی دست می‌یابد؛ چنان‌که نبی(ص) در شب معراج می‌فرماید: «عَلِمْتُ عُلُومَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ» و نیز می‌فرماید: «أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ» و امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «أَنَا النُّقْطَةُ تَحْتَ الْبَاءِ وَ سَلُونِي عَمَّا تَحْتَ الْعَرْشِ». از این نقطه به «نبی» و «ولی» نیز تعبیر می‌کنند.

اتحاد عاقل و معقول

هرگاه خداوند به لطفِ خود حقایق را بر بنده‌اش آشکار سازد و به او توفیق دهد که راه کمال را طی کند و به سوی او عروج نماید، نفس از قید بدن مادی و طبیعی رها می‌گردد و در نفوس مجرد و عقول سیر می‌کند، مدارج مختلف را مرحله به مرحله پشت سر می‌گذارد و با هر عقل و نفسی متحد می‌گردد تا با نفْسِ الهی و در نهایت با عقل اول متحد می‌شود که در این مقام، از تمام لوازم و عوارض ماهیت خود، غیر از امکان ذاتی رها می‌گردد و سرانجام به قرب حقیقی نائل می‌شود. درواقع نفس به حرکت جوهری از حدّ طبع به مرتبه عقل بالفعل و مافوق آن می‌رسد و با همه مدرَکاتش اتحاد وجودی می‌یابد، بلکه در حقیقت، فوق اتحاد است و اتحاد از ضیق لفظ است. چنین وصال و اتحادی «وصال روح با روح» یا «اتحاد عاقل و معقول» یا «وصل علت به معلول» است.

استاد شعرانی در تعریف اتحاد عاقل و معقول می‌گوید: صورت عقلی متصوّر، عین ذات انسان و داخل او می‌شود، نه مانند نقش عرضی؛ نظیر این که چراغی روشن‌تر گردد. پس هر چه تعقّلات انسان بیشتر شود، بر ذات او چیزی افزوده می‌گردد. اتحاد عقول با عقل فعال نوعی ارتباط است، نه اتحاد حقیقی دو ماهیت؛ اما کیفیتی است که لفظی برای آن نداریم، جز آن‌که به اتحاد تعبیر کنیم؛ نظیر اینکه چراغی را در آفتاب بگذاریم، نه چراغ عین خورشید می‌شود و نه خورشید عین چراغ، بلکه نوعی ارتباط و اتصال قوا حاصل می‌گردد که در مجردات، لفظی مناسب آن نداریم جز اینکه به ناچار از آن به اتحاد تعبیر کنیم. بنابراین در صورت اتحاد ممکن نیست دو ماهیت به یک ماهیت تبدیل شوند، بلکه خصوصیات و آثار معقول در عاقل جاری می‌گردد.

استاد شعرانی با مثالی دیگر نیز این موضوع را توضیح می‌دهد: در معنای اتحاد این احتمال هست که موجودی با موجود دیگر پیوند داده شود؛ مانند پیوند جوانه یک درخت به نهالی دیگر؛ به گونه‌ای که میان آن دو رابطه پدید آید و بعضی آثار و خصوصیات نهال در جوانه جاری شود. این نوع ارتباط در مجردات نیز همانند مادیات تصوّر می‌شود؛ صدرالمتألهین سخن حکمای پیشین را که قائل به اتحاد عاقل و معقول بودند، بر همین نوع ارتباط منطبق دانسته است.

عقل نظری و عقل عملی

به مدد معرفت یافتن به نفس انسانی، درمی‌یابیم که انسان دو قوه نظری و عملی دارد؛ قوه نظری را «قوه علامه» و «نیروی بینش» می‌گویند و قوه عملی را «قوه عمّاله» و «نیروی کنش». این دو قوه به منزله دو بال برای انسان هستند که با آنها به سوی کمال خود پرواز می‌کند، به تهذیب نفس می‌پردازد و به فعلیت می‌رسد.

انسان باید هم در تدبیر بدن، منزل، خوراک و زندگی و هم برای نظر به آن‌سو و پرواز و عروج به اوج حقایق و معارف، این دو بال را به فعلیت برساند؛ آن انسانی که این دو بالش به فعلیت رسیده، امام و قطب و واسطه فیض است.

میان عقل نظری و عقل عملی می‌توان چند تفاوت بیان کرد:

اول) قوه نظری به آن سو ناظر است و می‌خواهد از بالا و از ملکوت عالم بگیرد و مربوط به حقایق کلی است و اصلاً جزئی نیست؛ چراکه علامه و بینش مربوط و ناظر به علم، حقایق، ملکوت و معارف است و اینها کلیاتند؛ ولی قوه عملی برای تکمیل و اکمال ناظر به این سو و جزئی است؛ چون فعل، تدبیر کسب و کار و شغلش جزئی است و به جزئیات تعلق می‌گیرد.

دوم) عقل عملی در افعالش به بدن و قوای بدنی نیازمند است؛ ولی عقل نظری به طور دائم محتاج به بدن و قوای آن نیست، بلکه شاید از آن بی‌نیاز گردد.

سوم) جوهر نفس انسانی استعداد دارد به استکمال برسد؛ این استعداد برای نفس به عقل نظری اوست. نفس همچنین مستعد است از آفات و رذایل دور باشد. قوه عقل عملی این استعداد را در او محقق می‌کند؛ از این‌رو سعادت آن است که قوه نظری به وسیله انوار معارف و حقایق الهی به کمال برسد و قوه عملی با اعمال صالح به کمالش دست یابد تا دو بال سیمرغ نفس شوند.

عقل نظری و عقل عملی برای رسیدن به کمالْ مراتبی دارند؛ مراتب عقل نظری عبارتند از «عقل هیولانی»، «عقل بالملکه»، «عقل بالفعل» و «عقل بالمستفاد» و مراتب عقل عملی عبارت‌اند از «تجلیه»، «تخلیه»، «تحلیه» و «فنا» که فنا خود شامل سه مرتبه «محو» و «طمس» و «محق» است .

مراتب عقل نظری (هیولانی، بالملکه، بالفعل، بالمستفاد)

قوه عاقله مرتبه‌ای از مراتب شامخ نفس ناطقه است که کلیات را ادراک می‌کند؛ انبار و خزانه او عقل فعال و عقل مفارق و ماورای طبیعت است که همه حقایق در اوست؛ نفس منتقل می‌شود و عروج و اعتلای به او می‌یابد و حقایق را در او می‌بیند.

انسان از نطفه تا به عقل مراحل و منازل بسیاری دارد و در هر موطن واجد کمالات و قابل عطیات بعدی می‌گردد که «وَ لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً»؛ دیگر موجودات مادی این کثرت منازل و مراحل را ندارند؛ صرفاً انسان است که از عقل هیولانی به عقل مستفاد می‌رسد و تراب همنشین رب الارباب می‌گردد. صاحب ولایت کلیه، یعنی انسان کامل، همه این مقامات و مراحل را دارد.

پس انسان در میان جانداران شأنیتی دارد که می‌تواند از قوه به فعلیتی برسد که صاحب مقام عقل مستفاد گردد. این طریق استکمال نفس ناطقه است. وقتی نفس از تاریکی‌های تعقّلات مادی برهد و از بندهای علایق اسارت‌آور دنیوی رهایی یابد، در دیار مرسلات و افق‌های کلیات شنا می‌کند و به مبادی عالیِ نوری که خزائن معارف و معادن حقایقند، می‌رسد و با آنها متحد می‌شود و به اندازه سعه و طهارت و قداستش بر آنها مطلع می‌گردد. این اطلاع و واقف شدن بر فکر متوقف نیست. بنابراین نفوسی که ناقص‌اند با تحصیل سرمایه قوی و در حدّ خودشان عقلی و مرتبه‌ای از مراتب عقل می‌شوند.

به هر حال از اطلاقات عقل، قوه‌ای انسانی است که مانند یک هسته و دانه و حبه قابلیت رشد دارد و می‌تواند به فعلیت برسد و شجره طوبی، عقل بالفعل، عقل مجرد، علم، عالم و مدرِک کلیات شود؛ این قوه (عقل نظری) در مسیر تکامل از مبادی عالی متأثر می‌شود و با کسب فیض از مافوق به تعقلات دست می‌یازد و در این مسیر چهار مرتبه دارد: عقل هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل بالمستفاد. این چهار مرتبه عقل نظری، سیر الی الله هستند.

مرتبه اول: عقل هیولانی

نفس در ابتدای فطرت خویش از همه علوم خالی است و هیچ نقشی در آن مرتسم نیست و فقط قابلیت و استعداد استکمال و پذیرفتن معقولات را دارد و می‌تواند همه صور علوم را بپذیرد. قرآن کریم درباره ابتدای تولد انسان می‌فرماید: ﴿وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ﴾؛ در این مقام و مرتبه او را به هیولای اولای مادّی تشبیه کرده‌اند و عقل هیولانی نامیده‌اند؛ زیرا همان‌گونه که هیولای اولای در عالم طبیعت قابل پذیرفتن صور طبیعی از بسائط و مرکبات به طور مطلق است و با هر یک از آنها ترکیب اتحادی در وجود پیدا می‌کند، نفس انسانی نیز قابل پذیرفتنِ صور علوم و معانی است و با آنها اتحاد وجودی می‌یابد و رابطه نفس با صور علمی مانند رابطه هیولی با صور طبیعی است. پس عقل هیولانی هنوز به فعلیت نرسیده، بلکه مایه و خمیره‌ای است که قابلیت رسیدن را دارد. این عقل هیولانی در ابتدا نور ندارد؛ مثل طاقچه و مشکات و چراغدانی است که بعداً روشن می‌شود؛ اگر بخواهیم به صورت تمثیل و تنزیل تطبیق کنیم، مشکات است و نور ندارد؛ باید مصباح، زَیْت و آتش بیاید تا روشن شود و صحن خانه را روشن کند.

خلاصه: عقل هیولانیِ انسان، قوه قابله اوست که حد یقفی ندارد و می‌تواند به عقل بالفعل برسد و عقل مستفاد گردد و با عقل بسیط و با وجود منبسط که صادر نخستین است، اتحاد وجودی یابد.

مرتبه دوم: عقل بالملکه

هنگامی که نفس ناطقه از مرتبه عقل هیولانی گذشت و از قابلیت محض بیرون آمد، با آشنایی به معقولات نخستین آماده است که معقولات دوم را تحصیل کند. چون معقولات نخستین حاصل شده و استعداد انتقال آنها به معقولات دوم و علوم مکتسبه در نفس، ملکه گشته است و ملکه و قدرت و سلطنت انتقال به نشئه عقل بالفعل و معقولات دوم کسب شده، آن را «عقل بالملکه» می‌گویند.

مرتبه سوم: عقل بالفعل

عقل به کمک معقولات نخستین، معقولات دوم را که اکتسابی‌اند، از راه فکر یا حدس به دست می‌آورد و معلومات و نظریات کسب شده، در نفس او ذخیره می‌گردد و خود، آگاه است و می‌داند که آنها را دریافته است و هر وقت بخواهد می‌تواند آنها را در ذهن خود حاضر کند و به آنها دسترسی یابد. در این حال نفس ناطقه را به «عقل بالفعل» تعبیر می‌کنند که از قوه به فعل رسیده است و دانا و خوانا و گویا و شنوا شده و تور شکار به دست آورده است.

مرتبه چهارم: عقل بالمستفاد

عقل مستفاد غایت قصوی است؛ یعنی نفس از ابتدای عقل هیولانی به سوی عقل مستفاد می‌رود؛ یعنی به سوی نور و علمی می‌رود که باید از ماورای طبیعت به دست بیاورد و استفاده و تحصیل کند و همگی مقدمه برای رسیدن به این حقیقت، یعنی عقل مستفادند. هیچ خردمندی در این شأنیت نفس دودلی ندارد، بلکه تسلیم است و بدان تصدیق دارد و می‌بیند که هر چه از قوّت به فعل می‌رسد، قدرت و سلطان وی بیشتر می‌شود و نور بینش وی فزونی می‌گیرد و از تاریکی نادانی رهایی می‌یابد؛ هر چه داناتر می‌شود، استعداد و آمادگی وی برای معارف بالاتر قوی‌تر می‌گردد و گنجایش وی برای گردآوردن حقایق دیگر بیشتر می‌شود و از این معنا پی می‌برد که گوهر نفس ناطقه از نشئه دیگر و از ماورای عالم طبیعت و ماده است و به سرّ کلام امیرالمؤمنین علی(ع): «كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ بِهِ» می‌رسد. روح انسانی هر اندازه بیشتر به حقایق نوری وجودی عقلی نائل شود، استعداد و ظرفیت وی برای تحصیل و اکتساب معارفِ بالاتر بیشتر می‌شود و سرّ این جمله بلندِ دعای افتتاح معلوم می‌گردد: «الَّذِي لَا تَنْقُصُ خَزَائِنُهُ وَ لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْوَهَّابُ».

در مرحله عقل مستفاد نفس از مراحل قوه گذشته است و فعلاً به مشاهده معقولات دوم می‌پردازد و می‌داند که بالفعل آنها را دریافته است؛ عقل نظری در این مرحله فعل مطلق می‌شود؛ چنان‌که در مرتبه نخستین، قوه مطلق است.

از نفسی که در مرحله عقل مستفاد است، به نفس «صاحب مقام قلب» تعبیر می‌کنند که حقایق مکشوفاً و محصلاً در او متحقّقند و «إِذَا شَاءَ أَنْ يَعَلَمَ أُعْلِمَ» مراد از قلب آن عضو مخروطی شکل لحمانی نیست که همه جانوران دارند، بلکه قلب در آن جایی و در آن مقامی به انسان می‌گویند که همه کلیات در آنجا به صورت مفصل درمی‌آیند و سان می‌گیرند و نفس این کلیات را به نحو شهود عیانی می‌بیند؛ یعنی معانی و حقایق کلی پیش او سان می‌یابند و همه آنها مشهود اویند؛ عقل مستفاد نیز در آن جایی بود که حقایق در نزد نفس ناطقه حاضر بالفعل بودند؛ مثل اینکه چشمِ سر منظری و مرآیی را به صورت اشکالی و اشباحی می‌بیند که در نزد او سان دارند و حاضرند و مشهود و مبصر اویند و همه آنها را بالفعل حاضر و مشهود می‌بیند. پس نفس ناطقه وقتی به جایی برسد که حقایق برای او بالفعل در نزد بصیرت و در نزد لوح نفسش مکشوف باشند او را قلب یا عقل بالمستفاد می‌نامند.

در مقام عقل مستفاد یا قلب تمام حقایق جمع است و تجلیات بر آن بی‌نهایت است؛ زیرا قلب نهایت ندارد و هر چه حقایق بر آن متجلی گردد، وسعت بیشتری می‌یابد. از آنجا که قلب مظهر همه اسمای الهی است و اسمای الهی نیز دم به دم تجلی خاص و شأن خاصی دارند، قلب دائماً در تقلّب و انقلاب است.

صاحب عقل مستفاد، انسان کامل است و با عقل بسیط اتحاد وجودی برقرار می‌کند؛ همه موجودات بدن او می‌شوند و او می‌تواند در کل عالم تصرّف کند؛ او به اسرار همه اشیاء آگاهی دارد.

هریک از مراتب عقل هیولانی و عقل بالملکه و عقل بالفعل قوه‌ای از قوای نفس‌اند و قوای نظری وی‌اند؛ ولی عقل مستفاد قوه نفس نیست، بلکه نفس حضور معقولات ثانیه بالفعل در نزد نفس است و حضور خود معارف نوری و کمالات علمی و حقایق معنوی را در نزد مرآت و لوح نفس، عقل مستفاد می‌گویند.

علت نام‌گذاری نفس در این مرحله به عقل مستفاد، آن است که نفس در این مرحله از عقل دیگری که بیرون از نفس انسانی است، استفاده می‌کند؛ یعنی از عقل فعال که مخرج نفوس از نقص به کمال است.

بنابر مطالب مزبور، بیرون آمدنِ نفس از قوه به فعلیت، یعنی ارتقای نفس از نقص به کمال، ممکن است و نفس در این بیرون آمدن نیازمند بیرون‌آورنده‌ای است که جز موجود مفارق و عقل فعال نیست. در حقیقت عقل فعال علت فاعلی حصول صور معقولات در نفس است؛ یعنی همین نفسی که بین وی و عقل اتصال برقرار شده است.

این اتصالِ نفس ناطقه با عقل فعال، بلکه اتحاد نفس با آن و بالاتر، فنای نفس در آن، به اندازه استعداد نفس است و حظّ و بهره هر نفسی در فهم صور عقلی متفاوت است. پس نفس، صورِ عقلیِ ویژه استعدادِ خود را ادراک می‌کند، نه اینکه همه صور عقلیِ متحقق در عقل فعال را ادراک نماید و مجردِ اتحادِ نفس با عقل فعال، باعث اطلاع بر همه صور علمی موجود در آن نمی‌گردد، بلکه به اندازه خاص خود - بر علومی که مرتبط به آن استعدادی است که ملکه اتصال وی را تأمین می‌کند - مطلع می‌شود. در این بین، نفسِ مکتفی به دلیل استعداد کامل خود برای علوم، حظّی وافر دارد؛ زیرا وی فانی در مبدأ خویش گردیده و محل مشیّت خدا و قدرت نافذ وی است.

مراتب عقل عملی یا طهارت‌های سه‌گانه (تجلیه، تخلیه، تحلیه و فنا)

قوه عملی در نفس انسان (کارفرمای بدن جسمانی در رسیدن به اوج سعادت و کمال) ناچار است با سیر معنوی از مراتبی چهارگانه بگذرد تا از حضیضِ نقصِ حیوانیت به ذروه علیای انسانیت برسد. این مراتب «تجلیه»، «تخلیه»، «تحلیه» و «فنا» هستند که فنا شامل سه مرتبه محو و طمس و محق است.

مرتبه اول: تجلیه: نخستین مرتبه از مراتب عقل عملی، تهذیب ظاهر از طریق عمل به دستورات دین الهی است که «تجلیه» نامیده می‌شود. هرگز سالک نمی‌تواند در امر طهارت ظاهر مسامحه کند؛ در مقام تجلیه باید بدن و ظاهرش پاک و آباد شود. علمی که عهده‌دار بیان طهارت‌های ظاهری است، علم فقه بر طریق حقّ جعفری است، نه غیر آن.

نفس در مرتبه تجلیه، قوا و اعضای خود را وامی‌دارد که کاملاً مطیع احکام شرع شوند و از اوامر اطاعت کنند و از منهیات اجتناب نمایند تا آثار طهارت ظاهری در ظاهر، یعنی در بدن نمایان شود و در نفس هم به تدریج ملکه تسلیم و اطاعت و خوی انقیاد برای سلوک در طریق حق‌تعالی به دست آید. تجلیه و آراستگی به ظاهر شرع در سلوک الی الله لازم است و کار کمی نیست؛ زیرا بزرگ‌ترین ریاضت آن است که ظاهر به آداب شریعت متأدب باشد. همین پله اول خیلی سنگین است؛ همیشه طاهر بودن و اینکه انسان حرف بیهوده نگوید، با نامحرمِ مرد و زن ننشیند، غذاهای خود را بپاید و مواظب معاشرت خود با دیگران باشد، نماز بخواند، روزه بگیرد و فقه شریف در لباس، بدن و افعال انسان قرار گیرد، کاری بزرگ است.

مرتبه دوم: تخلیه: دومین مرتبه از مراتب عقل عملی، تهذیب باطن و تخلیه گشتن و حفظ کردن نفس از ملکات و صفات و خوی‌های ناپسندی همچون حسد و کینه و حرص و شهوت و بدبینی و خودخواهی و سایر اخلاق رذیله‌ای است که در کتاب‌های اخلاقی بیان شده و پرهیز از آنچه سبب اشتغال به دنیا و مانع توجه به عالم غیب است تا چشم حق‌بین پیدا شود و مقدمه گردد تا به راه افتیم و تقرّب به حق‌تعالی بجوییم. نام این مرتبه «تخلیه» (تزکیه) است؛ خداوند می‌فرماید: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾.

اگر تخلیه از درنده‌خویی‌ها و مهلکات و موذیات و صفات ناپسند صورت نگیرد، آنها آدمی را به مصداق ﴿إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾ بار می‌آوردند و به وقتش می‌بینیم که انسان چه درنده خطرناکی است. انسان‌ها در شرایط عادی در کنار یکدیگر همسفر، همسایه، هم‌اتاق و هم‌کاسه‌اند و با هم خوبند؛ ولی آن‌گاه که حوادث دنیا پیش آید، با اینکه اهل عبادت، قرآن و نماز بود، ناگهان می‌بینیم که درنده‌ای عجیب شده است! چه پلنگ و یوزپلنگ خطرناکی بود و نمی‌دانستیم! آری، صفات مذموم باید از لوح جان پاک شود، وگرنه با بودِ آنها و وسوسه آنها کجا می‌توان رفت؟ شرط انسان‌شدن این است که بر وجه صحیح انجام شود، نه اینکه نماز در خانه غصبی خوانده شود؛ نماز می‌خواند؛ ولی طمع‌کار است و اموال دیگران را غصب می‌کند! روزه می‌گیرد؛ ولی غیبت می‌کند! این عبادت‌های بی‌روح قرب نمی‌آورد و شخص را قسی‌القلب می‌کند. به مسجد می‌رود و وقتی از آنجا بیرون می‌آید، به دنبال کارهای ناصواب می‌رود؛ پس هم «اسیر صفات ناپسند» است و هم «گرفتار عادتی به نام عبادت» که بی‌روح است و مستحقق تأسف و تذکر: ﴿فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ﴾؛ سالک باید از هر دو توبه کند و خود را از آنها تخلیه نماید تا بتواند دل به عبادت دهد و در حضور باشد.

مرتبه «تخلیه» دو درجه دارد: رَفض و نَفض. «رفض» جاروکردن قالیچه است و در اصطلاح ترک تعلقات و مشتهیّات است و به شهر مادیات پشت کرد ن و به شهر معنویات روی نمودن، و «نَفض» تکان دادن قالیچه برای پاکی آن از گردوخاک است و در اصطلاح خانه‌تکانی نفس است و بیرون‌ریختن دشمن و تعلقات. در رفض چشم برزخی سالک باز نمی‌شود؛ زیرا فقط تعلقات و مشغله‌ها را به صورت سطحی زدوده و هنوز خانه‌تکانی نکرده است؛ ولی در نفض ذراتِ تعلقات و غبارِ مشتهیّات را نیز می‌زداید و تا این ذرات و غبار نریزند، حجاب باقی است.

درست است که سالک در رَفض خود را از آنچه او را از خدایش بازمی‌دارد کنار می‌کشد، نباید به همین اندازه قانع باشد؛ زیرا هنوز رنگ‌هایی از آنچه ترک کرده، در او هست؛ غرض اینکه: تا تو تاریک و ملول و تیره‌ای *** دان که با دیو لعین همشیره‌ای پس هنوز تنقیه نشده و باید رنگ‌های باقیمانده هم زدوده شود و بعد از رَفض، نَفض کند؛ یعنی فرش‌تکانی کند تا گردوخاکی که در لابه لای فرش است بریزد و جدا شود؛ باید نفس‌تکانی کند تا چیز دیگری در لابه‌لای وجود او نباشد. در اینجا آن مثل مناسب است که مرحوم قاضی می‌فرمود: جِرم‌کش جِرم حوض را کشید و با وجود این می‌بینی هنوز آب حوض بو می‌دهد؛ چون آن گوشه و کنارهای حوض یک تکه کوچک گوشت یا استخوان یا چیز دیگری از دیده جِرم‌کش پنهان ماند و همان کافی بود تا آب، کثیف و بدبو شود.

مرتبه سوم: تحلیه: بعد از تخلیه، تحلیه و آراستن باطن به منجیات است. مراد از منجیات، چیزهایی است که سبب نجات و رستگاری انسان در مقابل مهلکات هستند. منجیات اوصاف انسانی مانند تواضع، علم، تقوا و دیگر فضایل انسانی است.

تحلیه بعد از اتصال به عالم غیب حاصل می‌شود و بدین معناست که نفس به صور قدسیِ ملکوتی متحلّی و مزیّن شود. در تحلیه نفس پس از تخلیه و رفع موانع، به اخلاق نیکو و خوی‌های پسندیده و ملکات فاضله‌ای که در نظام اجتماعی و رشد فردی و تکامل مؤثر است، آراسته می‌گردد. تحلیه طهارتی معنوی و پاکیزگی باطن است و تا این طهارت حاصل نشود، انسانْ طاهر و پاک نشده و در باطن آلوده و نجس خواهد بود، هر چند در ظاهر به طهارت ظاهری متّصف باشد و ظاهرِ بدن محکوم به پاکی باشد.

تخلیه مانند معالجه بدن و ریشه‌کن کردنِ بیماری‌های جسمانی (درمان) و تحلیه مانند تقویت بدن بعد از خلاصی از مرض با غذای مقوی است (تقویت). نخستین کاری که طبیب جسمانی برای علاج بیمار می‌کند، این است که بیماری و میکروب را از بیمار برطرف می‌نماید و تنقیه و پاکسازی می‌کند و سپس غذای مقوّی به او می‌دهد و تقویتش می‌کند؛ در امور معنوی نیز همین‌طور است؛ زیرا در امراض روحی نیز اول باید طبیبِ روحانی، امراض درونی و بیماری‌ها و میکروب‌های روحی را از جان مریض ریشه‌کن کند (تخلیه) و بعداً ملکات فاضله اخلاقی را در جانش بنشاند و روح را تقویت نماید (تحلیه)، وگرنه تا نفس سالم نباشد و رذایل جدا نشود، فضایل جایگزین نخواهد شد. اول باید صفات رذیله دفع شود، چون اینها رهزن و حجابند و نمی‌گذارند که روزنه‌ای از عالم ملکوت برای شخص باز شود و به فکر بیچارگی‌اش بیفتد. پس اول باید تخلیه کند و تخلیه تطهیر انسان از ماسوی الله است.

همان‌طور که شرع مقدس در مقام تجلیه «فقه» را آورد، در مقام تخلیه و تحلیه هم «علم اخلاق» را آورده است.

مرتبه چهارم: فنا: چهارمین مرتبه عقل عملی، رسیدن به مقام «فنا» است. اگر نفس در تحلیه خیلی قوی شد و متأدّب به آداب انسان‌های کامل و متخلّق به آداب و اخلاق ربوبی و متّصف به صفات ملکوتی گردید، مقام چهارم، یعنی مقام فنای فی اللّه شروع می‌شود؛ زیرا پس از سه مرتبه تجلیه و تخلیه و تحلیه، به برکت طهارت و صفای روح، برای سالک جاذبه محبت و عشق به خداوند -جل جلاله- فراهم می‌آید و محبّ و دوستدار آن چیزی می‌شود که برایش کمال حقیقی است؛ یعنی حضور دائمی نزد خدای تعالی و عبادت او و خلوت و انس با او و یاد و ذکرش به زبان و قلب. این احوال سبب می‌شود محبت به تدریج شدت یابد و آتش محبت کم‌کم مشتعل گردد تا اینکه از خود غافل شود و جز او نبیند و به حق الیقین به آن برسد که خدای تعالی اول و آخر و ظاهر و باطن است و اینکه تنها او ظاهر است و ظاهر تنها اوست، نه غیر او، اینکه باطن همان ظاهر است و اول همان آخر است و آخر همان اول. این حالت عارف «فنای در خدا» نام دارد. بنابراین فنا ملاحظه جمال و جلال خداوند و قصر نظر بر کمال اوست. در این مرحله پس از رسیدن به ملکه اتصالِ نفس به عقل فعّال و انفصال و بریدن از خویشتن و هواهای نفسانی، جمال حق برای سالک تجلی می‌کند و محو جمال حق می‌شود و دیده بر کمال حق می‌دوزد و هر آنچه غیر اوست را در مقابل قدرت کامل حضرت حق فانی می‌بیند و هر دانشی را در علمِ شاملِ حضرتِ حق مستغرق می‌داند، بلکه هر وجودی را فایض از جناب دوست می‌بیند. «فنای در حق» خود سه مرتبه دارد: محو، طمس و محق.

مرحله اول: محو (فنای در افعال): محو، فنای افعال عبد در فعل حق سبحانه و تعالی است. سالک در این مرحله همه کارها را از خدا می‌داند؛ یکی از معانی «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» همین است؛ یعنی هیچ کاری در جهان انجام نمی‌شود و هیچ قدرتی نیست، جز به واسطه فیض خداوند. چون قدرت او منشأ همه قدرت‌هاست، هرکاری که در جهان انجام می‌گیرد را می‌توان به او نسبت داد که خود فرمود: ﴿مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى﴾. در این مقام یأس تمام از همه خلق و رجای تام به حق پیدا می‌شود و در نظرِ حقیقت‌بینِ عارف، بزرگ‌ترین قدرت‌ها و نیروهای مقتدرترین سلاطین عالم امکان با قدرت و نیروی پشه‌ای ضعیف یکی می‌گردد.

دلیل نام‌گذاری این مرحله به «محو» این است که در نظر عارف تمام مؤثرات و همه مبادی اثر و اسباب و علل از مجرّد و مادی بیهوده و بی‌اثر می‌شود و در کائنات مؤثری غیر از «حق و نفوذ اراده و قدرت حق» نمی‌بیند و عوامل این عالم را محو و ناچیز در حیطه قدرت نامتناهی الهی مشاهده می‌کند.

مرحله دوم: طمس (فنای در صفات): «طمس» در لغت به معنای ناپدیدشدن است و در اصطلاح از بین رفتن و فنای صفات عبد در صفات خداست. در این مرحله عارف الهی برای خودش هیچ صفتی نمی‌بیند و علم و قدرت و دیگر کمالات و صفاتش را از خدا می‌داند، چون معتقد است: ﴿لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ﴾؛ در نظر او انواع مختلف کائنات که هر یک در حدّ خود تعیّنی و نامی دارند، یکی می‌شوند؛ مانند ملک و فلک و انسان و حیوان و اشجار و معادن که در نظر اهل حجاب به صورت کثرت و تعدد و غیریت متصوّر و مشهودند؛ یعنی عارف الهی همه را از عرش اعلای تجرد تا مرکز خاک به صورت نگارستانی مشاهده می‌‌کند که در سراسر سقف و دیوار آن، عکس علم و قدرت و حیات و رحمت و نقش لطف و مهر و محبت الهی و عنایت یزدانی به قلمِ تجلی نگاشته شده و پرتو جمال و جلال حق بر آن افتاده است. در این نظر بر و بحر و دریاها و خشکی‌ها، افلاک و خاک، عالی و دانی به هم متصل و پیوسته و یکی خواهند بود و همه با یک نغمه و به یک صدای موزون خبر از عظمت عالم ربوبی می‌دهند. عارف در این مقام به حقیقت توحید و کلمه طیبه «لا اله الا الله» متحقق می‌شود؛ یعنی همه صفات کمال را منحصر به حق می‌داند و در غیر حق، ظلّ و عکس صفات کمال را می‌پندارد.

مرحله سوم: محق (فنای در ذات): «محق» در لغت به معنای نابودی و از میان رفتن است و در اصطلاح فنای وجود عبد در ذات حق است. در این مقام که آخرین منزل در سفر الی الله است، به کلی اغیار از هر جهت محو و نابود می‌گردند و توحید صافی و خالص ظهور و تحقق می‌یابد. عارف در این مرحله همه موجودات عالم را پرتو ذات حق می‌داند و هیچ‌یک از آنها را به استقلال نمی‌بیند و با زبان حقیقت می‌گوید: يَا هُوَ يَا مَنْ لَيْسَ إِلَّا هُوَ. در این حالت برای او و دیگر ممکنات هویتی نمی‌ماند؛ زیرا هویت همه در تجلی حق سبحانه مضمحل و متلاشی گشته و ﴿لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ﴾ نمایان شده است.

پس عارف در «محو» فعلی را برای جز حق «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ» و در «طمس» صفتی را برای غیر حق «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» و در «محق» وجودی را جز برای حق «لَا هُوَ إِلَّا هُوَ، يَا هُوَ يَا مَنْ لَيْسَ إِلَّا هُوَ وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ» نمی‌بیند. به این سه مرتبه «توحید افعال»، «توحید صفات» و «توحید ذات» نیز می‌گویند. طهارت حقیقیِ نفس، در مرحله سوم پدید می‌آید؛ چون در مرحله فنای در ذات است که نفس از ماسوی الله پاک می‌شود و مصداق ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾ می‌گردد.

پس از مرحله فنا، عارف به بقا می‌رسد. زمانی بقا محقق می‌شود که بنده بعد از فنای مطلق، وجود و ذاتی پاک از همه آلودگی‌ها داشته باشد. او با چنین وجود مطهّری در عالمِ اتّصاف به اوصاف الهی و تخلّق به اخلاق ربّانی ترقی می‌کند. درواقع تقرّب به حق‌تعالی سیر در مسافتی به سوی مقصدی است که فنای فی الله می‌آورد و بقای بالله.

در فنای فی الله احدیت ذاتیه حاصل می‌شود و در بقای بالله احدیت اسمائیه. چنین کسی به موت ارادی می‌رسد و می‌تواند از حق به خلق برگردد و عبادالله را به کمال برساند.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی