الله

    از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
    (تغییرمسیر از اللّه)

    خصوصیات اسم الله

    اسم جلاله از جهت برخی احکام و آثار مانند سایر اسمای الهی است؛ نظیر اینکه به اجماع فقیهان، رساندن بدن به آنها بدون طهارت حرام است[۱]؛ اما این اسم از دیگر اسامی خداوند با ۱۰ شاخصه ممتاز شده است:

    1. مشهورترین اسمای الهی است.
    2. از نظر قرآن بالاترین جایگاه را دارد.
    3. در مقام دعا از بالاترین مرتبه برخوردار است.
    4. امام و پیشوای همه اسمای الهی است.
    5. کلمه توحید و اخلاص به آن اختصاص یافته است.
    6. شهادت با آن اسم واقع می‌شود.
    7. عَلَم و اسم خاص برای خداوند متعال است و بر غیر خداوند نه حقیقتاً و نه مجازاً اطلاق نمی‌شود.
    8. این اسم دلالت می‌کند بر ذات مقدسی که دارای همه کمالات جمالی و جلالی است.
    9. صفت واقع نمی‌شود.
    10. همه اسمای الهی با این اسم خوانده می‌شود و عکس آن صحیح نیست[۲][۳]

    الله در قرآن کریم

    قرآن کریم درباره خداوند فراوان سخن گفته و به موضوعات گوناگونی پرداخته است؛ مانند داشتن اسماء و صفات نیکو: Ra bracket.pngوَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىLa bracket.png[۴]، احدیت و بساطت: Ra bracket.pngقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌLa bracket.png[۵]، توحید در ذات و صفات و افعال: Ra bracket.pngاللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَLa bracket.png[۶]، Ra bracket.pngلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُLa bracket.png[۷]، Ra bracket.pngفَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَىLa bracket.png[۸]، صمدیت: Ra bracket.pngاللَّهُ الصَّمَدُLa bracket.png[۹]، نفی فرزند و پدر: Ra bracket.pngلَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْLa bracket.png[۱۰]، بی‌همتایی: Ra bracket.pngوَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌLa bracket.png[۱۱]، نداشتن مثل: Ra bracket.pngلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌLa bracket.png[۱۲]، دیده نشدن با چشم ظاهری: Ra bracket.pngلَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُLa bracket.png[۱۳]، مغلوب خواب سبک و سنگین نشدن: Ra bracket.pngلَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌLa bracket.png[۱۴]، جمع بین تشبیه و تنزیه: Ra bracket.pngلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُLa bracket.png[۱۵]، خالقیت و مبدئیت: Ra bracket.pngاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌLa bracket.png[۱۶]، Ra bracket.pngاللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَLa bracket.png[۱۷]، مالکیت حقیقی: Ra bracket.pngوَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِLa bracket.png[۱۸]، ربوبیت: Ra bracket.pngإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْLa bracket.png[۱۹]، شدت نزدیک بودن به موجودات و معیت قیّومیه با آنها: Ra bracket.pngوَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِLa bracket.png[۲۰]، منشأ همه خیرات و خوبی‌ها بودن: Ra bracket.pngبِيَدِكَ الْخَيْرُLa bracket.png[۲۱]، غایت و منتها بودن: Ra bracket.pngوَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُLa bracket.png[۲۲]، Ra bracket.pngوَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَىLa bracket.png[۲۳]، فراگیری کرسی وی نسبت به آسمان‌ها و زمین: Ra bracket.pngوَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَLa bracket.png[۲۴]، داشتن مَثَل برتر: Ra bracket.pngوَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىLa bracket.png[۲۵]، برگزیدن رسولانی از میان مردم برای هدایت آنان: " Ra bracket.pngاللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِLa bracket.png[۲۶]، جعل امامت: Ra bracket.pngقَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًاLa bracket.png[۲۷]، وجوب پرستش و اختصاص آن به خداوند: Ra bracket.pngوَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًاLa bracket.png[۲۸]، Ra bracket.pngأَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَLa bracket.png[۲۹]، لزوم پروا کردن از وی: Ra bracket.pngفَلْيَتَّقُوا اللَّهَLa bracket.png[۳۰] و....

    طبق شمارش برخی منابع کلمه الله بدون محاسبه مواردی که با ضمیر و مانند آن به این کلمه اشاره دارد ۲۶۹۹ بار[۳۱] در قرآن به کار رفته است و چنان‌چه موارد پنج‌گانه کاربرد واژه "اللهم" نیز به آن افزوده شود شمار آن به ۲۷۰۴ می‌رسد. برخی تعداد آن را با احتساب مشتقات و بسم الله ۲۸۰۷ بار ذکر کرده‌اند[۳۲][۳۳]

    الله در ادیان

    همه ادیان الهی، پیروان خود را به شناخت صحیح خدا و توحید فرا خوانده‌اند، چنان‌که شیخ الانبیا نوح (ع) از قومش خواست تا جز خدا را عبادت نکنند: Ra bracket.pngأَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَLa bracket.png[۳۴] و پیامبران دیگری چون هود، صالح و شعیب (ع) به قوم خود گفتند: خدا را بپرستید. برای شما خدایی جز او نیست: Ra bracket.pngقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَLa bracket.png[۳۵]؛ همچنین ابراهیم (ع) منادی توحید بود و خود را از زمره مشرکان خارج می‌دانست[۳۶].

    ادیان پس از وی نیز که به "ادیان ابراهیمی" موسوم است مانند یهودیت و مسیحیت که پیروان هر یک ابراهیم (ع) را از خود می‌دانند[۳۷]؛ در ابتدا (پیش از تحریف) منادی توحید بودند، چنانکه موسی (ع) با شرک مخالفت کرد و بر توحید اصرار ورزید[۳۸] و عیسی (ع) در قیامت دعوت به شرک را از خود نفی کرده، بیان می‌دارد به فرمان الهی آنان را به توحید فرا خوانده است[۳۹]؛ همچنین خداوند توحید را مورد قبول اهل کتاب دانسته است: Ra bracket.pngقُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِLa bracket.png[۴۰]، گرچه ادیان یاد شده پس از گذشت زمانی دچار تحریف شده و پیروانشان درباره خدا عقاید باطل، شرک‌آلود و کفرآمیزی پیدا کردند، چنان‌که یهودیان، عزیر (ع) و نصارا، مسیح (ع) را پسر خدا دانستند: Ra bracket.pngوَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِLa bracket.png[۴۱] و احبار و راهبان را ارباب خود برگزیدند: Ra bracket.pngاتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِLa bracket.png[۴۲] و برخی از نصارا گفتند: خدا همان مسیح پسر مریم است[۴۳]: Ra bracket.pngلَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَLa bracket.png[۴۴] و برخی از آنان به تثلیث قائل شده و گفتند: خدا سومین شخص از سه شخص یا سه اقنوم (اب و ابن و روح) است[۴۵]: Ra bracket.pngلَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍLa bracket.png[۴۶] و قائل به الوهیت مسیح شدند، در حالی که قرآن این عقاید را شبیه سخنان پیشینیان از کافران: Ra bracket.pngذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُLa bracket.png[۴۷] و شرک: Ra bracket.pngاتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ... لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَLa bracket.png[۴۸] و کفر[۴۹] دانسته و رد کرده و اهل کتاب را به اعتقادات اصیل خود در باب توحید فراخوانده است[۵۰]؛ همچنین یهودیان، دستان خدا را بسته دانستند که قرآن ضمن انکار آن بیان داشت هر دو دست خدا باز است و هرگونه که بخواهد انفاق می‌کند: Ra bracket.pngوَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ... بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُLa bracket.png[۵۱].

    باید توجه داشت گرچه همه ادیان الهی پیروان خود را به شناخت صحیح خداوند و توحید فراخوانده‌اند؛ ولی درجه خداشناسی در ادیان دیگر در حد خداشناسی در اسلام نبوده است؛ زیرا در اسلام برترین حد خداشناسی و توحید که رسیدن به آن در توان بشر است ارائه شده، به گونه‌ای که شناختی برتر از آن ممکن نیست. البته گرچه در اسلام قله نهایی خداشناسی و توحید بیان شده؛ ولی دسترسی به آن برای همگان میسور نیست، بلکه هر کس به اندازه استعداد خود می‌تواند خدا را بشناسد، از همین رو در روایتی آمده است: سوره توحید و آیات آغازین سوره حدید، برای ژرف‌اندیشان در آخر الزمان فرود آمده است[۵۲][۵۳]

    وجوب شناخت خدا

    وجود خدا به تصریح برخی آیات تردیدناپذیر است: Ra bracket.pngأَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِLa bracket.png[۵۴] و خداشناسی امری فطری و با وجود آدمی عجین گشته است: Ra bracket.pngفَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ...La bracket.png[۵۵].

    بر این اساس گرچه شناخت خدا برای همگان در اصل فطرتشان حاصل است؛ ولی باید توجه داشت شناخت مذکور به نحو علم بسیط است یعنی شناخت چیزی با غفلت از آن شناخت، از این‌رو در بسیاری از مواقع انسان‌ها خدا را از یاد می‌برند و تنها هنگام بروز شداید و مشکلات[۵۶] ضمن اذعان به وجود وی رو به سوی او آورده و با یادش آرامش می‌یابند[۵۷]. شناخت خدا به صورت علم مرکب یعنی شناخت همراه با توجه به آن شناخت در مواقع عادی تنها برای برخی از انسان‌ها تحقق می‌یابد که این شناخت بر دو قسم است: یا مبتنی بر کشف و شهود است، چنان‌که این نحوه از شناخت برای اولیا و عرفا حاصل می‌شود، یا مبتنی بر علم استدلالی است، چنان‌که برای متفکران در صفات و آثار حق پدید می‌آید. شناختی که معیار تکلیف (وجوب) و رسالت قرار می‌گیرد شناخت ترکیبی است که احتمال عروض خطا و صواب در آن راه می‌یابد و ملاک کفر و ایمان و فضیلت و عدم آن در بین مردم است[۵۸].

    در آیات بسیاری به شکرگزاری در برابر خدا: Ra bracket.pngوَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَLa bracket.png[۵۹] یا نعمت‌های او: Ra bracket.pngوَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِLa bracket.png[۶۰] فرمان داده شده است؛ در آیه ۷۸ سوره نحل به این مطلب اشاره شده که خدا شما را از شکم مادرانتان خارج کرد، درحالی که چیزی نمی‌دانستید، پس او برای شما گوش و چشم و عقل قرارداد تا شکرگزار این نعمت‌ها باشید. برخی گفته‌اند: وجوب شکر منعم پیش از آنکه حکمی عقلی باشد حکمی عاطفی است[۶۱]؛ زیرا اگر کسی به دیگری خدمتی کند یا نعمتی به او ببخشد عواطف او را متوجه خود می‌سازد و بی‌تردید به هر میزان نعمت بزرگ‌تر باشد عواطف به سوی منعم بیشتر تحریک می‌شود. در هر صورت شکر منعم بر شناخت وی متوقف است.[۶۲][۶۳]

    راه‌های اثبات وجود خدا

    هرچند وجود خدا نیازی به اثبات ندارد؛ ولی در عین حال قرآن کریم برای متنبه ساختن اذهان راه‌هایی را برای اثبات وجود خدا ارائه کرده است:

    نظر به نشانه‌ها و آیات خداوند

    از نکته‌های برجسته در قرآن کریم پی بردن به وجود خدا از راه نظرکردن به آیات و نشانه‌های اوست. آیات و نشانه‌های خداوند بر دو گونه است:

    1. آیات آفاقی: انسان با مشاهده موجودات عالم و دقت و تأمل در آنها به حکم عقل متوجه می‌شود جهان مشهود با این نظم خاص نیاز به سازنده‌ای دارد. موارد زیر را می‌توان از جمله نشانه‌های مزبور شمرد: آسمان‌ها و زمین: Ra bracket.pngإِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِLa bracket.png[۶۴]؛ شب و روز[۶۵]؛ خورشید، ماه و ستارگان: Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا... مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَLa bracket.png[۶۶]، Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِLa bracket.png[۶۷]؛ آفرینش کوه‌ها: Ra bracket.pngوَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًاLa bracket.png[۶۸]؛ پیدایش ابر، باد و باران: Ra bracket.pngوَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ... وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَLa bracket.png[۶۹]؛ پیدایش رعد و برق: Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ... * وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ...La bracket.png[۷۰]، آفرینش دریاها: Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَLa bracket.png[۷۱]؛ آفرینش سایه‌ها: Ra bracket.pngوَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًاLa bracket.png[۷۲]؛ عالم گیاهان و میوه‌ها: Ra bracket.pngوَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَLa bracket.png[۷۳]؛ آفرینش ارزاق عمومی: Ra bracket.pngهَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِLa bracket.png[۷۴]؛ آفرینش پرندگان: Ra bracket.pngأَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِLa bracket.png[۷۵]؛ زندگی برخی حیوانات؛ مانند زنبور عسل: Ra bracket.pngوَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ...La bracket.png[۷۶]؛ جنبندگان روی زمین: Ra bracket.pngوَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ...La bracket.png[۷۷]؛ و شکافتن دانه‌ها و هسته‌ها: Ra bracket.pngإِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى...La bracket.png[۷۸].
    2. آیات انفسی: قرآن کریم انسان را به تنهایی در برابر همه آیات دیگر خدا قرار داده است: Ra bracket.pngسَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّLa bracket.png[۷۹] و انسان را به نظر کردن در این آیه یگانه خدا ترغیب کرده است: Ra bracket.pngوَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَLa bracket.png[۸۰]راز این مطلب را در جامعیت انسان نسبت به سایر موجودات عالم می‌توان جست‌وجو کرد.

    براساس آیات قرآن برخی از نشانه‌های انفسی خداوند عبارت است از: آفرینش آدم از خاک:Ra bracket.pngوَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ...La bracket.png[۸۱] و آفرینش نسل او از نطفه آمیخته: Ra bracket.pngإِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ...La bracket.png[۸۲] که ماده‌ای مرده و بی‌جان و کم‌ارزش است[۸۳]، سپس تبدیل نطفه به عَلَقه (خون بسته) و علقه به مُضغه (پاره گوشت) و مضغه به عظام (استخوان) و پوشاندن آن با گوشت: Ra bracket.pngثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا...La bracket.png[۸۴]، نعمت شنوایی و بینایی انسان: Ra bracket.pngفَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا...La bracket.png[۸۵] و برخورداری وی از اعضایی مانند چشم، گوش و قلب: Ra bracket.pngوَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ...La bracket.png[۸۶]، زندگی خانوادگی او: Ra bracket.pngوَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةًLa bracket.png[۸۷]، مرگ و حیات انسان: Ra bracket.pngهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْLa bracket.png[۸۸] و خواب و بیداری وی: Ra bracket.pngوَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِLa bracket.png[۸۹] و اختلاف انسان‌ها در زبان و رنگ: Ra bracket.pngوَمِنْ آيَاتِهِ... وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ...La bracket.png.[۹۰][۹۱]

    نظر به خود ذات

    قرآن کریم پس از مطرح کردن آیات آفاقی و انفسی در ادامه آیه ۵۳ سوره فصلت می‌فرماید: آیا کافی نیست که پروردگارت خود شاهد هر چیزی است: Ra bracket.pngأَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌLa bracket.png. مفاد این بیان آن است که آیات گرچه خود راهی از راه‌های اثبات وجود خداست؛ ولی خداوندی که خود بر همه چیز شاهد و در همه جا مشهود است چه نیازی است که از راه آیات به وجود او پی برده شود، از این‌رو معصومان (ع) بر شناخت ذات به ذات و شناخت دیگر موجودات به وسیله ذات تأکید کرده‌اند، چنان‌که امیرمؤمنان (ع) در دعای صباح به خدا عرض می‌کند: «يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ»[۹۲] و در بخش الحاقی دعای عرفه منسوب به امام حسین (ع) آمده است: «أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ»[۹۳] و حضرت امام سجاد (ع) در دعای ابوحمزه ثمالی به خدا عرض می‌کند: «بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْك»[۹۴]؛ همچنین آمده است «اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ»[۹۵][۹۶]

    منابع

    پانویس

    1. جواهر الکلام، ج ۳، ص۴۶.
    2. المقام الاسنی، ص۲۵ - ۲۶.
    3. دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸.
    4. "و خداوند را نام‌های نیکوتر است" سوره اعراف، آیه ۱۸۰.
    5. "بگو او خداوند یگانه است" سوره اخلاص، آیه ۱.
    6. "خداوند است که هیچ خدایی جز آن زنده پایدار نیست" سوره بقره، آیه ۲۵۵.
    7. "هیچ خدایی جز خداوند نیست" سوره صافات، آیه ۳۵.
    8. "پس شما آنان را نکشتید که خداوند آنان را کشت، و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند" سوره انفال، آیه ۱۷.
    9. "خداوند صمد است" سوره اخلاص، آیه ۲.
    10. "نه زاده است و نه او را زاده‌اند" سوره اخلاص، آیه ۳.
    11. "و نه هیچ کس او را همانند است" سوره اخلاص، آیه ۴.
    12. "چیزی مانند او نیست" سوره شوری، آیه ۱۱.
    13. "چشم‌ها او را در نمی‌یابند" سوره انعام، آیه ۱۰۳.
    14. "او را چرت و خواب فرا نمی‌گیرد" سوره بقره، آیه ۲۵۵.
    15. "چیزی مانند او نیست و او شنوای بیناست" سوره شوری، آیه ۱۱.
    16. "خداوند آفریننده همه چیز است" سوره زمر، آیه ۶۲.
    17. "خداوند آفریدن را می‌آغازد" سوره روم، آیه ۱۱.
    18. "و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن خداوند است" سوره آل عمران، آیه ۱۰۹.
    19. "بی‌گمان خداوند، پروردگار من و شماست" سوره آل عمران، آیه ۵۱.
    20. "و بدانید که خداوند میان آدمی و دل او میانجی می‌شود" سوره انفال، آیه ۲۴.
    21. "نیکی در کف توست" سوره آل عمران، آیه ۲۶.
    22. "و کارها به سوی خداوند باز گردانده می‌شود" سوره بقره، آیه ۲۱۰.
    23. "و اینکه پایان (هر چیز) به سوی پروردگار توست" سوره نجم، آیه ۴۲.
    24. "اریکه او گستره آسمان‌ها و زمین است" سوره بقره، آیه ۲۵۵.
    25. "و مثل برتر از آن خداوند است" سوره نحل، آیه ۶۰.
    26. "خداوند از فرشتگان و از مردم فرستادگانی برمی‌گزیند" سوره حج، آیه ۷۵.
    27. "فرمود: من تو را پیشوای مردم می‌گمارم" سوره بقره، آیه ۱۲۴.
    28. "خداوند را بپرستید و چیزی را شریک او نکنید" سوره نساء، آیه ۳۶.
    29. "که: جز خداوند را نپرستید!" سوره هود، آیه ۲۶.
    30. "بنابراین از خداوند پروا کنند" سوره نساء، آیه ۹.
    31. المعجم الاحصائی، ج ۲، ص۲۴۴، ۲۵۲، ۲۶۲.
    32. تفسیر سوره فاتحة الکتاب، ص۶۳.
    33. دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸.
    34. "جز خداوند را نپرستید!" سوره هود، آیه ۲۶.
    35. "گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که خدایی جز او ندارید" سوره هود، آیه ۵۰، ۶۱، ۸۴.
    36. سوره انعام، آیه ۷۹-۸۱.
    37. سوره آل عمران، ۶۵-۶۷.
    38. سوره اعراف، ۱۳۸-۱۴۰.
    39. سوره مائده، ۱۱۶-۱۱۷.
    40. "بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر کلمه‌ای که میان ما و شما برابر است هم‌داستان شویم که: جز خداوند را نپرستیم و چیزی را شریک او ندانیم و یکی از ما، دیگری را به جای خداوند، به خدایی نگیرد..." سوره آل عمران، آیه ۶۴.
    41. "یهودیان گفتند عزیر پسر خداوند است و مسیحیان گفتند: مسیح پسر خداوند است" سوره توبه، آیه ۳۰.
    42. "آنان دانشوران دینی و راهبان خود را به جای خداوند پروردگاران خویش برگزیده‌اند" سوره توبه، آیه ۳۱.
    43. المیزان، ج ۶، ص۶۹.
    44. "به راستی آنان که گفتند خداوند همان مسیح پسر مریم است کافر شدند" سوره مائده، آیه ۱۷.
    45. المیزان، ج ۶، ص۶۹.
    46. "به راستی آنان که گفتند خداوند یکی از سه (اقنوم) است کافر شدند" سوره مائده، آیه ۷۳.
    47. "این گفتار، سر زبان آنهاست که با گفته کافران پیشین همانندی می‌کند" سوره توبه، آیه ۳۰.
    48. "آنان دانشوران دینی و راهبان خود را به جای خداوند پروردگاران خویش برگزیده‌اند... خدایی جز او نیست؛ پاکا که اوست از شرکی که می‌ورزند" سوره توبه، آیه ۳۱.
    49. سوره مائده، ۷۲-۷۳.
    50. سوره آل عمران، ۶۴.
    51. "و یهودیان گفتند که دست خداوند بسته است... بلکه دست‌های او باز است و هرگونه بخواهد می‌بخشد" سوره مائده، آیه ۶۴.
    52. الکافی، ج ۱، ص۹۱؛ الفصول المهمه، ج ۱، ص۱۷.
    53. دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸.
    54. "پآیا درباره خداوند- آفریننده آسمان‌ها و زمین- تردیدی هست؟" سوره ابراهیم، آیه ۱۰.
    55. "بنابراین با درستی آیین روی (دل) را برای این دین راست بدار! بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است؛ هیچ دگرگونی در آفرینش خداوند راه ندارد" سوره روم، آیه ۳۰.
    56. منشور جاوید، ج ۲، ص۴۲–۴۳.
    57. سوره یونس، آیه ۲۲-۲۳؛ سوره عنکبوت، آیه ۶۵؛ سوره لقمان، آیه ۳۲.
    58. اسفار، ج ۱، ص۱۱۶-۱۱۸.
    59. "و خداوند را سپاس بگزارید اگر تنها او را می‌پرستید" سوره بقره، آیه ۱۵۲؛ ۱۷۲.
    60. "و نعمت خداوند را سپاس بگزارید" سوره نحل، آیه ۱۱۴.
    61. آموزش کلام اسلامی، ج ۱، ص۳۵.
    62. شرح باب حادی عشر، ص۱۹.
    63. دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸.
    64. "بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین... نشانه‌هایی برای خردمندان است" سوره آل عمران، آیه ۱۹۰. و نیز سوره بقره، آیه ۱۶۴؛ سوره یونس، آیه ۳؛ سوره ابراهیم، آیه ۱۰؛ سوره رعد، آیه ۲؛ سوره انبیاء، آیه ۳۲؛ سوره عنکبوت، آیه ۴۴، ۶۷؛ سوره روم، آیه ۲۲؛ سوره غافر، آیه ۵۷؛ سوره جاثیه، آیه ۳؛ سوره ذاریات، آیه ۴۷-۴۸؛ سوره شوری، آیه ۲۹.
    65. سوره بقره، آیه ۱۶۴؛ سوره آل عمران، ۱۹۰؛ سوره یونس، آیه ۶؛ سوره فرقان، آیه ۴۷؛ سوره روم، آیه ۲۳؛ سوره نبأ، آیه ۱۰-۱۱.
    66. "اوست که خورشید را تابان و ماه را درخشان آفرید... خداوند آن را جز به حق نیافرید؛ او آیات را برای گروهی که دانشورند روشن بیان می‌کند" سوره یونس، آیه ۵.
    67. "و او همان است که ستارگان را برای شما آفرید تا در تاریکی‌های خشکی و دریا بدان‌ها راه جویید" سوره انعام، آیه ۹۷. و نیز سوره ابراهیم، آیه ۲۳؛ سوره انبیاء، آیه ۳۳؛ سوره فاطر، آیه ۱۳؛ سوره یس، آیه ۳۸-۴۰؛ سوره معارج، آیه ۴۰؛ سوره فصلت، آیه ۳۷؛ سوره نوح، آیه ۱۵-۱۶؛ سوره مدثر، آیه ۳۲-۳۵.
    68. "و اوست که زمین را گسترد و در آن کوه‌ها و رودهایی نهاد" سوره رعد، آیه ۳. و نیز سوره نحل، آیه ۱۵، ۶۱، ۸۱؛ سوره انبیاء، آیه ۳۱؛ سوره فاطر، آیه ۲۷؛ سوره فصلت، آیه ۱۰؛ سوره مرسلات، آیه ۲۷؛ سوره غاشیه، آیه ۱۷-۱۹؛ سوره نبأ، ۶-۷.
    69. "و در آبی که خداوند از آسمان فرو می‌بارد... و در گرداندن بادها و ابر فرمانبردار میان آسمان و زمین، برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هاست" سوره بقره، آیه ۱۶۴. و نیز سوره اعراف، آیه ۵۷؛ سوره روم، آیه ۴۶، ۴۸؛ سوره فاطر، آیه ۹؛ سوره نحل، آیه ۶۵؛ سوره فرقان، آیه ۴۸؛ سوره حجر، آیه ۲۲؛ سوره سجده، آیه ۲۷؛ سوره زمر، آیه ۲۱؛ سوره واقعه، آیه ۶۸-۷۰؛ سوره نبأ، آیه ۱۴-۱۶.
    70. "اوست که برق را که هم بیم‌آور و هم امیدبخش است به شما می‌نمایاند... * و تندر به سپاس او، او را پاک می‌خواند..." سوره رعد، آیه ۱۲-۱۳. و نیز سوره روم، آیه ۲۴.
    71. "و اوست که دریا را رام (شما) کرد" سوره نحل، آیه ۱۴. و نیز سوره بقره، آیه ۱۶۴؛ سوره فاطر، آیه ۱۲؛ سوره جاثیه، آیه ۱۳؛ سوره شوری، آیه ۳۲-۳۳؛ سوره لقمان، آیه ۳۱؛ سوره اسراء، آیه ۶۶.
    72. "و خداوند از آنچه آفریده است سایه‌بان‌هایی برای شما قرار داد" سوره نحل، آیه ۸۱. و نیز سوره رعد، آیه ۱۵؛ سوره فرقان، آیه ۴۵-۴۶.
    73. "و اوست که باغ‌هایی با داربست و بی‌داربست و خرمابن و کشتزار با خوردنی‌هایی گوناگون و زیتون و انار، همگون و ناهمگون آفریده است؛ از میوه‌اش چون بار آورد بخورید" سوره انعام، آیه ۱۴۱. و نیز سوره انعام، آیه ۹۵؛ سوره نحل، آیه ۶۷؛ سوره حجر، آیه ۱۹-۲۰؛ سوره شعراء، آیه ۷-۸.
    74. "آیا آفریننده‌ای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟" سوره فاطر، آیه ۳. و نیز سوره روم، آیه ۳۷، ۴۰، ۴۶؛ سوره هود، آیه ۶؛ سوره ذاریات، آیه ۵۸؛ سوره ملک، آیه ۲۱؛ سوره سبأ، آیه ۲۴؛ سوره ق، آیه ۹-۱۱؛ سوره عبس، آیه ۲۴-۳۲.
    75. "آیا به پرندگان رام شده در فضای آسمان ننگریسته‌اند" سوره نحل، آیه ۷۹. و نیز سوره انعام، آیه ۳۸؛ سوره ملک، آیه ۱۹؛ سوره نور، آیه ۴۱.
    76. "و پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد که بر کوه‌ها و بر درخت و بر داربست‌هایی که (مردم) می‌سازند لانه گزین! سپس از (گل) همه میوه‌ها بخور..." سوره نحل، آیه ۶۸-۶۹.
    77. "و از نشانه‌های او آفرینش آسمان‌ها و زمین است و آنچه در آنها از جنبندگان پراکنده است" سوره شوری، آیه ۲۹. و نیز سوره نحل، آیه ۶۶؛ سوره مؤمنون، آیه ۲۱-۲۲؛ سوره فاطر، آیه ۷۹-۸۱؛ سوره یس، آیه ۷۱-۷۳؛ سوره زخرف، آیه ۱۲-۱۳؛ سوره جاثیه، آیه ۳-۴؛ سوره غاشیه، آیه ۱۷.
    78. "خداوند شکافنده هسته و دانه است" سوره انعام، آیه ۹۵.
    79. "به زودی نشانه‌های خویش را در گستره‌های بیرون و پیکره‌های درونشان نشان آنان خواهیم داد تا بر آنها روشن شود که او راستین است" سوره فصلت، آیه ۵۳.
    80. "و (نیز) در خودتان، آیا نمی‌نگرید؟" سوره ذاریات، آیه ۲۱.
    81. "و از نشانه‌های او این است که شما را از خاک آفرید" سوره روم، آیه ۲۰. و نیز سوره مؤمنون، آیه ۱۲.
    82. "ما انسان را از نطفه‌ای برآمیخته آفریدیم" سوره انسان، آیه ۲. و نیز سوره مؤمنون، آیه ۱۳.
    83. سوره سجده، آیه ۸.
    84. "سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم" سوره مؤمنون، آیه ۱۴. و نیز سوره قیامت، آیه ۳۷-۳۹.
    85. "پس شنوا و بینایش گردانیده‌ایم" سوره انسان، آیه ۲.
    86. "و برای شما گوش و چشم و دل نهاد..." سوره نحل، آیه ۷۸. و نیز سوره نحل، آیه ۷۸؛ سوره ملک، آیه ۲۳؛ سوره مؤمنون، آیه ۷۸؛ سوره احقاف، آیه ۲۶.
    87. "و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد" سوره روم، آیه ۲۱.
    88. "و اوست که شما را زنده گردانید سپس می‌میراند دگر باره زنده‌تان می‌گرداند" سوره حج، آیه ۶۶. و نیز سوره جاثیه، آیه ۲۶؛ سوره شعرا، آیه ۸۱؛ سوره بقره، آیه ۲۵۸؛ سوره آل عمران، آیه ۱۵۶.
    89. "و از نشانه‌های او، خوابتان در شب و روز..." سوره روم، آیه ۲۳. و نیز سوره فرقان، آیه ۴۷.
    90. "و از نشانه‌های او... گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌های شماست" سوره روم، آیه ۲۲.
    91. دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸؛ محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی، ص۹۵-۹۶.
    92. التوحید، ص۲۸۶؛ بحارالانوار، ج ۸۴، ص۳۳۹.
    93. بحارالانوار، ج ۶۴، ص۱۴۲.
    94. اقبال الاعمال، ج ۱، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.
    95. بحارالانوار، ج ۳، ص۲۷۰.
    96. دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۱۷۸- ۱۸۸.