آزر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

گویا اهتمام ابراهیم به [[ایمان]] آزر، او را بر آن داشت تا در [[کوشش]] هدایت‌گرانه خود تا مرز استغفار برای آزر پیش رود: «وَاغفِر لِأَبِی إنَّهُ کانَ مِنَ الضّالّینَ = [خداوندا!] بر پدرم ببخشای که او از [[گمراهان]] است». (شعراء / ۲۶، ۸۶) در اینجا این [[پرسش]] مطرح می‌شود که چرا ابراهیم برای آزر [[مشرک]] و بت‌پرست آمرزش‌طلبید؛ در حالی‌که در [[قرآن]] چنین آمده است: «ما کانَ لِلنَّبیِّ وَ الَّذِینَ ءَامَنُوا أَن یَستَغفِروا لِلمُشرکِینَ وَ لَو کانُوا أُولِی قُربی مِن بَعدِ ما تَبیَّنَ لَهُم أَنَّهُم أَصحبُ الجَحِیمِ = برای [[پیامبر]] و کسانی که ایمان آورده‌اند، سزاوار نیست برای [[مشرکان]]، پس از آنکه بر ایشان آشکار شد که [[اهل]] دوزخند، [[آمرزش]] طلبند؛ هرچند [[خویشاوند]] آنان باشند». ([[توبه]] / ۹، ۱۱۳) دانش‌وران [[اسلامی]] بر این امر اتّفاق نظر دارند: برای مشرکی که در حال [[شرک]] و [[کفر]] از [[دنیا]] رفته، [[طلب آمرزش]] جایز نیست؛ ولی در جواز [[استغفار]] برای [[مشرک]] زنده [[اختلاف]] نظر دارند. [[تفسیر]] عبارت «مِن بعدِ ما تَبَیَّنَ لَهُم أنَّهُم أَصحبُ الجَحِیمِ» در این اختلاف مؤثّر بوده است: الف. گروهی با استناد به عبارت یاد شده، [[استغفار]] برای [[مشرکان]] را تا زمانی که زنده‌اند، جایز دانسته‌اند؛ زیرا جهنّمی بودن مشرک تا پیش از [[مرگ]] روشن نیست؛ چون تا زمانی که زنده است می‌تواند از شرک دست بردارد و در [[مسیر حق]] قرار گیرد؛ بنابراین می‌توان برای او آمرزش خواست و [[ابراهیم]] تا زمانی که [[آزر]] زنده بود، برایش استغفار می‌کرد؛ ولی وقتی بر شرک و [[بت‌پرستی]] مُرد و جهنّمی بودن او آشکار شد، از او بی‌زاری جست؛ همان‌گونه که در [[آیه]] بعد آمده است: «وَ ما کانَ استِغفارُ إبرهِیمَ لأبِیهِ إِلاَّ عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها إیّاهُ فلَمّا تَبَیَّنَ لَهُ اَنَّهُ عَدوٌ لِلّهِ تَبَرّأ مِنهُ = و طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش، فقط به جهت وعده‌ای بود که به او داده بود و هنگامی که برایش روشن شد وی [[دشمن خدا]] است، از او بی‌زاری جست». (توبه / ۹، ۱۱۴) [[مؤیّد]] این [[رأی]]، گفته ابن‌عبّاس است که ابراهیم، پیوسته برای آزر استغفار می‌کرد تا او مُرد و چون در حال شرک از دنیا رفت، بر [[حضرت]] آشکار شد که او دشمن خدا است و آن وقت از او بی‌زاری جست.<ref>جامع‌البیان، مج ۷، ج ۱۱، ص ۶۲.</ref> [[مجاهد]]، [[قتاده]] و ضحّاک نیز می‌گویند: با مرگ آزر در حال شرک، بر ابراهیم آشکار شد که او دشمن خدا است.<ref>جامع‌البیان، مج ۷، ج ۱۱، ص ۶۳.</ref> برخی از اینکه موضوع استغفار ابراهیم در آیه ۸۶ شعراء / ۲۶ پس از [[گفت‌وگو]] با [[بت‌پرستان]] طرح شده، نتیجه گرفته‌اند که استغفارِ [[حضرت]]، پیش از [[خروج]] از [[بابل]] و در [[زمان]] [[حیات]] [[آزر]] بوده است؛ ازاین‌رو، احتمالِ استغفارِ پس از [[مرگ]] یا پس از خروج از بابل را نمی‌پذیرند.<ref>قاموس قرآن، ج ۱، ص ۷۳.</ref> [[بیضاوی]]، در ذیل [[آیه]] «مِن بَعدِ ما تَبَیَّنَ لَهُم أنَّهُم أَصحبُ الجَحیمِ» ([[توبه]] / ۹، ۱۱۳) می‌گوید: جهنّمی بودن افراد فقط در صورت مردنشان به حال [[کفر]] آشکار می‌شود. وی آیه را [[دلیل]] بر جواز [[استغفار]] برای [[مشرکان]] در حال حیات دانسته و این استغفار را به [[طلب]] [[توفیق]] در [[ایمان]] معنا کرده است.<ref>بیضاوی، ج ۳، ص ۱۷۶.</ref> [[آلوسی]] نیز آشکار شدن جهنّمی بودن را در صورتی می‌داند که [[کافر]] بر کفر بمیرد و یا جهنّمی بودن او از [[طریق وحی]] آشکار شود؛ از این رو، وی این آیه را دلیل جواز و صحّت استغفار برای مشرکان زنده می‌شمرد.<ref> روح‌المعانی، مج ۱۵، ج ۲۸، ص ۱۰۵ و ۱۰۶.</ref> برخی [[مفسّران]] معاصر نیز «تَبیَّن» را به مرگ یا اعلام [[خداوند]] [[تفسیر]] نموده‌اند و نتیجه می‌گیرند که استغفار برای [[مشرک]] جایز است؛ چه رسد برای کسی که در حال جست و جو و بررسی [[حقیقت]] است و یا کسی که با [[وعده]] استغفار به [[حق]] [[گرایش]] می‌یابد. [[ابراهیم]] نیز از گفته آزر (فَاهجُرنِی مَلِیّاً = برای مدّتی طولانی از من دور شو) استفاده کرده بود که آزر در این مدّت، قصد [[تحقیق]] و تفحّص از حق را دارد؛ از این رو به او وعده استغفار داد: «سأستَغفِرُ لَکَ رَبِّی». ([[مریم]] / ۱۹، ۴۷)<ref>الفرقان، ج ۱۰ و ۱۱، ص ۳۲۰ و ۳۲۱.</ref> آلوسی، در پاسخ کسانی که استغفار برای مشرک را جایز نمی‌دانند، می‌گوید: [[استغفار]] اگر [[حرام]] باشد، با وعده برطرف نمی‌شود.<ref>روح‌المعانی، مج ۱۵، ج ۲۸، ص ۱۰۵.</ref> ب. بیش‌تر مفسّران، با استناد به آیه ۱۱۳ توبه / ۹ استغفار برای مشرکانِ زنده را جایز ندانسته و تبیّنِ دوزخی بودن [[کافران]] را به اظهار کفر و [[شرک]] و [[اصرار]] بر آن می‌دانند؛ از این رو، درصدد توجیه [[استغفار]] [[ابراهیم]] برای [[آزر]] [[مشرک]] برآمده‌اند.  

۱. [[شیخ طوسی]] می‌گوید: آزر [[وعده]] [[ایمان]] و ابراهیم وعده استغفار داد؛ آن گاه آزر، ابراز ایمان و ابراهیم برای او استغفار کرد؛ سپس [[خداوند]] به او [[وحی]] کرد که ایمان آزر منافقانه بوده است، و ابراهیم از او [[تبرّی]] جست.<ref>التبیان، ج ۵، ص ۳۰۹.</ref>

۲. ابوالفتوح [[معتقد]] است: آزر به ابراهیم وعده ایمان داد و [[حضرت]] برای او به صورت مشروط، [[استغفار]] کرد: «اللّهُمَّ اغفِر لِأَبِی إِذا ءَامَنَ».<ref>روض‌الجنان، ج ۱۰، ص ۶۰.</ref>

۳. به نظر [[زمخشری]]، ابراهیم به پدرش وعده استغفار داد و مادامی که [[امید]] به [[هدایت]] وی داشت، برای او استغفار می‌کرد و شاید او [[گمان]] داشت استغفار برای کافری که به هدایت وی امید است، جایز باشد؛ چرا که [[عقل]] آن را تجویز می‌کند و [[دلیل شرعی]] هم بر منع آن نبود.<ref> الکشّاف، ج ۲، ص ۳۱۵.</ref>

۴. برخی دیگر از [[مفسّران]] معتقدند که آزر وعده ایمان داد و ابراهیم برای او استغفار کرد تا ایمان وی محقّق شود و بعد که ایمان نیاورد، از او تبرّی جست.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۶، ص ۲۱۰.</ref>

۵. برخی گفته‌اند: مقصود از استغفار ابراهیم برای آزر، [[دعوت]] او به ایمان بوده است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۶، ص ۲۱۰.</ref>

۶. گروهی توجیه کرده‌اند که ابراهیم برای آزر، استغفار نکرد؛ بلکه وعده استغفار داد <ref>روض‌الجنان، ج ۱۰، ص ۶۰.</ref> و آن‌چه جایز نیست، استغفار است. ابوالفتوح، این قول را خلاف [[ظاهر قرآن]] می‌داند؛ زیرا از [[قرآن]] استفاده می‌شود که ابراهیم به وعده خود عمل کرد.<ref>روض الجنان، ج ۱۰، ص ۶۰.</ref>

۷. به گفته برخی مفسّران؛ ابراهیم، آزر را [[مؤمن]] می‌پنداشت و همواره برای او استغفار می‌کرد؛ ولی در [[روز قیامت]] برای او آشکار می‌شود که آزر ایمان نداشته است؛ ازاین رو، ازاو بی‌زاری می‌جوید.<ref>جامع‌البیان، مج ۷، ج ۱۱، ص ۶۴.</ref>

۸. [[حسن بصری]] از [[آیه]] ۱۱۴ [[توبه]] / ۹ استفاده کرده که استغفار برای [[مشرک]] در صورتی‌که [[وعده]] [[ایمان آوردن]] دهد، جایز است.<ref> التبیان، ج ۹، ص ۵۸۰؛ تنزیه الأنبیا، ص ۵۵.</ref> اکنون از موجّه بودن [[استغفار]] [[ابراهیم]] برای [[آزر]] می‌توان نتیجه گرفت که براساس [[آیه]] «قَد کانَت لَکُم اُسوَةٌ حَسَنةٌ فِی إبرهیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذ قَالوا لِقَومِهِم إَنّا بُرَءَآؤُا مِنکُم... إِلاَّ قَولَ إبرهیمَ ِلأَبیهِ لَأَستَغفِرَنَّ لَکَ وَ ما أملِکُ لَکَ مِنَ اللّهِ مِن شَی‌ءٍ = به طور [[قطع]] برای شما در [[[پیروی]] از] ابراهیم و کسانی‌که با اویند، سرمشقی [[نیکو]] است، جز در سخن ابراهیم که به [[پدر]] خود گفت: حتماً برای تو [[آمرزش]] خواهم خواست با آنکه در برابر [[خدا]] [[اختیار]] چیزی را برای تو ندارم» (ممتحنه / ۶۰، ۴) ابراهیم در همه امور برای [[مؤمنان]] [[اسوه]] است و چنان‌که گروهی از [[مفسّران]] احتمال داده‌اند، جمله «إلاّ قولَ إبرهیم» استثنا از [[فرمان خدا]] به [[اُسوه]] گرفتن ابراهیم نیست؛ بلکه استثنا از مضمون جمله یاد شده (إِنّا بُرَءَآؤُا منکم: بی‌زاری از [[قوم]]) است؛ البتّه بسیاری از مفسّران، چون [[طبری]]،<ref>جامع‌البیان، مج ۱۴، ج ۲۸، ص ۸۰.</ref> [[طوسی]]،<ref>التبیان، ج ۹، ص ۵۸۰.</ref> [[طبرسی]] <ref>مجمع‌البیان، ج ۹، ص ۴۰۷.</ref> و فخررازی،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۹، ص ۳۰۰.</ref> استثنا را از تأسّی به ابراهیم دانسته و استفاده کرده‌اند که [[حضرت]] در همه امور، جز در استغفار برای آزرِ مشرک و [[بت‌پرست]] برای مؤمنان اسوه است. در پاسخ این گروه گفته شده که [[پیامبر]] بزرگی چون ابراهیم، در تمام امور اسوه و [[سرمشق]] است و اگر همان شرایط آزر در بعضی از [[مشرکان]] دیگر هم باشد می‌توان برای آنها استغفار کرد.<ref>نمونه، ج ۲۴، ص ۲۰.</ref> [[سیدمرتضی]] گفته است: استثنا از تأسّی به ابراهیم در آیه یاد شده، به این منظور است که مؤمنان توجّه کنند که استغفار ابراهیم برای آزر، پس از وعده او به [[پذیرش]] [[ایمان]] و اظهار آن بوده است که در این صورت، [[استغفار]] نیکو است.<ref> تنزیه الأنبیاء، ص ۵۵.</ref> آزر، در ۲۵۰ یا ۲۶۰ سالگی در حرّان، یکی از شهرهای [[عراق]] درگذشت<ref>اعلام القرآن، ص ۱۶.</ref>.<ref>[[علی اکبر ارجی|ارجی]] و [[علی خراسانی|خراسانی]]، [[آزر - ارجی و خراسانی (مقاله)|مقاله «آزر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>