تاریخ‌نگاران اسلامی قرن دوم هجری

آشنایی اجمالی

فهرست مورخان برجسته و تخصصی قرن دوم هجری، بر اساس منابع کتاب‌شناسی (مانند الفهرست ابن ندیم) و پژوهش‌های تاریخ‌نگاری اسلامی، به شرح زیر است. لازم به ذکر است که در این قرن، تاریخ‌نگاری از حالت شفاهی خارج شده و تدوین و تألیف مکتوب به ویژه در حوزه‌های «مغازی»، «سیره»، «فتوح» و «انساب» شکل منسجمی به خود گرفت.

برخی از این مورخان ده‌ها رساله کوچک داشته‌اند که در متون متأخر ادغام شده یا از بین رفته‌اند؛ در اینجا تمام آثار مستقلِ شناخته‌شده و ثبت‌شده در حوزه تاریخ و تراجم برای هر فرد ذکر شده است:

۱. ابن اسحاق (محمد بن اسحاق بن یسار المطلبی المدنی)، تولد حدود سال ۸۵ هجری، وفات سال ۱۵۰ یا ۱۵۱ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المبتدأ»، «کتاب المبعث»، «کتاب المغازی»، «کتاب السیرة النبویة» (که با ویرایش ابن هشام شهرت یافت) و «کتاب الخلفاء».

۲. معمر بن راشد (أبو عروة معمر بن راشد الأزدی البصری)، تولد سال ۹۵ یا ۹۶ هجری، وفات سال ۱۵۳ یا ۱۵۴ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی» (روایات از زهری) و «کتاب الجامع» (شامل اخبار تاریخی و روایات مغازی).

۳. عوانة بن الحکم (عوانة بن الحکم بن عیاض الکلبی)، تولد نامشخص، وفات سال ۱۴۷ یا ۱۵۸ هجری. آثار تاریخی: «کتاب التاریخ»، «کتاب سیرة معاویة و بنی أمیة»، «کتاب الاخبار الطوال»، «کتاب الفتوح»، «کتاب الردة»، «کتاب السقیفة» و «کتاب اخبار الامویین».

۴. سیف بن عمر ضبی (سیف بن عمر الضبی الأسیدی التمیمی الکوفی)، تولد نامشخص (حدود ۱۰۰ هجری)، وفات حدود سال ۱۸۰ یا ۱۹۳ هجری. آثار تاریخی: «کتاب الفتوح الکبیر و الردة»، «کتاب الجمل و مسیر عائشة و علی» و «کتاب صفین و مسیر علی و معاویة».

۵. نصر بن مزاحم (نصر بن مزاحم المنقری التمیمی)، تولد حدود سال ۱۲۰ هجری، وفات سال ۲۱۲ هجری. آثار تاریخی: «کتاب وقعة صفین»، «کتاب الجمل»، «کتاب الغارات»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب مقتل حجر بن عدی» و «کتاب أخبار المختار».

۶. هشام بن کلبی (هشام بن محمد بن السائب الکلبی)، تولد حدود سال ۱۲۰ هجری، وفات سال ۲۰۴ یا ۲۰۶ هجری. آثار تاریخی: «کتاب الأصنام»، «جمهرة النسب»، «کتاب نسب معد و الیمن الکبیر»، «کتاب أنساب الخیل»، «کتاب المثالب»، «کتاب ملوک الطوائف»، «کتاب ملوک الیمن»، «کتاب اخبار العرب»، «کتاب الملوک و أخبار الماضین»، «تاریخ الکعبة»، «کتاب اخبار الخلفاء»، «کتاب المنافرات» و «أخبار أبی مسلم الخراسانی».

۷. محمد بن عمر واقدی (محمد بن عمر بن واقد الأسلمی)، تولد سال ۱۳۰ هجری، وفات سال ۲۰۷ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی»، «کتاب التاریخ و المبعث»، «کتاب أخبار مکة»، «کتاب فتوح الشام»، «کتاب فتوح العراق»، «کتاب فتوح خراسان»، «کتاب السیرة»، «کتاب أزواج النبی»، «کتاب الردة و الدار»، «کتاب الجمل»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب تاریخ الفقهاء» و «کتاب الطبقات».

۸. محمد بن سائب کلبی (محمد بن السائب بن بشر الکلبی)، تولد حدود ۶۰ هجری، وفات ۱۴۶ هجری. آثار تاریخی: «کتاب الملوک و أخبار الماضین»، «کتاب أنساب الخیل»، «کتاب النسب الکبیر»، «کتاب المثالب»، «کتاب اخبار العرب»، «کتاب الاصنام» و «کتاب تفسیر القرآن» (که حاوی اخبار تاریخی است).

۹. موسی بن عقبه (موسی بن عقبة بن أبی عیاش الأسدی)، تولد حدود ۷۰ هجری، وفات ۱۴۱ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی» (که امام مالک آن را از بهترین و معتبرترین کتاب‌های مغازی دانسته است).

۱۰. سعید بن ابی عروبه (سعید بن أبی عروبة مهران البصری)، تولد حدود ۷۰ هجری، وفات ۱۵۶ هجری. آثار تاریخی: تألیفات و روایاتی در حوزه مغازی و سیره.

۱۱. ابوعبیده معمر بن مثنی (معمر بن المثنی التیمی البصری)، تولد حدود ۱۱۰ هجری، وفات حدود ۲۰۹ تا ۲۱۳ هجری. آثار تاریخی: «کتاب أیام العرب»، «کتاب انساب العرب»، «کتاب أخبار الخوارج»، «کتاب مقاتل الفرسان»، «کتاب التاریخ»، «کتاب النقائض»، «کتاب الدیباج»، «کتاب الملوک» و «کتاب الخیل».

۱۲. محمد بن سعد کاتب واقدی (محمد بن سعد بن منیع الزهری البصری، معروف به کاتب واقدی)، تولد ۱۶۸ هجری، وفات ۲۳۰ هجری (فعالیت مشترک اواخر قرن دوم و اوایل سوم). آثار تاریخی: «کتاب الطبقات الکبری».

۱۳. ابومعشر سندی (نجیح بن عبدالرحمن السندی المدنی)، تولد نامشخص، وفات ۱۷۰ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی»، «کتاب السیر» و «کتاب المبعث».

۱۴. محمد بن اسحاق فزاری (محمد بن اسحاق بن ابراهیم الفزاری)، تولد نامشخص، وفات حدود ۱۸۸ هجری. آثار تاریخی: «کتاب السیر و المغازی».

۱۵. یونس بن بکیر (یونس بن بکیر بن واصل الشیبانی الکوفی)، تولد نامشخص، وفات ۱۹۹ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی و السیر» (شامل روایت از ابن اسحاق) و «الزیادات فی المغازی».

۱۶. ابو الیقظان (سحیم بن حفص العقیلی الکوفی)، تولد نامشخص، وفات حدود ۱۷۰ هجری. آثار تاریخی: «کتاب السیرة» و «کتاب الفتوح».

۱۷. هیثم بن عدی (هیثم بن عدی بن عبدالرحمن الطائی الکوفی)، تولد نامشخص، وفات ۲۰۷ هجری. آثار تاریخی: «کتاب التاریخ»، «کتاب الملوک»، «کتاب اخبار بنی امیة»، «کتاب اخبار بنی العباس»، «کتاب الوفود»، «کتاب الطبقات»، «کتاب المعمرین»، «کتاب الامثال»، «کتاب الغرائب» و «کتاب المثالب».

۱۸. ابوالحسن مدائنی (علی بن محمد بن عبدالله المدائنی البصری)، تولد ۱۳۵ هجری، وفات ۲۲۵ هجری (مورخ پرکار اواخر قرن دوم و اوایل سوم). آثار تاریخی: «کتاب الخلفاء»، «کتاب الامراء»، «کتاب الردة»، «کتاب فتوح الشام»، «کتاب فتوح العراق»، «کتاب فتوح خراسان»، «کتاب الجمل»، «کتاب صفین»، «کتاب النهروان»، «کتاب مقتل عثمان»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب اخبار الخوارج»، «کتاب اخبار بنی امیة» و «کتاب اخبار بنی العباس» (بیش از ۲۰۰ اثر به او نسبت داده شده است).

۱۹. حماد بن سلمه (حماد بن سلمة بن دینار البصری)، تولد نامشخص، وفات ۱۶۷ هجری. آثار تاریخی: «کتاب المغازی و السیر».

۲۰. ابن ابی ذئب (محمد بن عبدالرحمن القرشی المدنی)، تولد نامشخص، وفات ۱۵۸ هجری. آثار تاریخی: «کتاب السیرة و المغازی».