امامت‌پدیا

ترغیب به کشاورزی: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
(صفحه‌ای تازه حاوی «{{ویرایش غیرنهایی}} {{سیره معصوم}} ==مقدمه== *لغت شناسان عرب به هر گیاهی که پس ا...» ایجاد کرد)
 
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
(۲۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{ویرایش غیرنهایی}}
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = کشاورزی | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[ترغیب به کشاورزی در سیره پیامبر خاتم]]| پرسش مرتبط  = }}
{{سیره معصوم}}


==مقدمه==
== مقدمه ==
*لغت شناسان [[عرب]] به هر گیاهی که پس از شخم زدن، از [[زمین]] می‌روید، تا هنگامی که [[لطیف]] و تازه است، زرع گفته‌اند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج ۸، ص ۱۴۱.</ref>؛ ولی در زبان اهل لغت، کلمه زرع برای کاشتن درختان به کار رفته است؛ گرچه امروزه در کاربرد عرف [[عرب]] ها، کلمه زرع، درباره هر دو‌گونه روییدنی به کار می‌رود<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۲.</ref>.
لغت شناسان [[عرب]] به هر گیاهی که پس از شخم زدن، از [[زمین]] می‌روید، تا هنگامی که لطیف و تازه است، زرع گفته‌اند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج ۸، ص۱۴۱.</ref>؛ ولی در زبان اهل لغت، کلمه زرع برای کاشتن درختان به کار رفته است؛ گرچه امروزه در کاربرد [[عرف]] [[عرب‌ها]]، کلمه زرع، درباره هر دو‌گونه روییدنی به کار می‌رود<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۲۹۲.</ref>.


==[[کشاورزی]]؛ شغل همه [[انبیا]]==
== [[کشاورزی]]؛ [[شغل]] همه [[انبیا]] ==
*در [[روایات]]، [[کشاورزی]] از شغل‌های [[مبارک]] و در آمد آن، از پربرکت‌ترین درآمدها و زراعت، شغلی [[مقدس]] و پیشه اغلب [[انبیا]]، [[اوصیا]] و [[صالحان]] معرفی شده است. در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} [[نقل]] شده است که فرمود: "هیچ حرفه و کاری نزد [[خداوند]] نیکوتر از زراعت نیست و [[خداوند]] هیچ [[پیامبری]] را [[مبعوث]] نکرد؛ مگر آنکه کشاورز بودند..."<ref>شیخ طوسی، التهذیب، ج ۶، ص ۳۸۴ و محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۶.</ref>. در روایتی دیگر آمده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَرْزَاقَ أَنْبِيَائِهِ فِي الزَّرْعِ...}}<ref>کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۶۰ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۳۳.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۲.</ref>.
در [[روایات]]، کشاورزی از شغل‌های [[مبارک]] و در آمد آن، از پربرکت‌ترین درآمدها و [[زراعت]]، شغلی [[مقدس]] و پیشه اغلب انبیا، [[اوصیا]] و [[صالحان]] معرفی شده است. در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده است که فرمود: "هیچ [[حرفه]] و کاری نزد [[خداوند]] نیکوتر از زراعت نیست و خداوند هیچ [[پیامبری]] را [[مبعوث]] نکرد؛ مگر آنکه کشاورز بودند..."<ref>شیخ طوسی، التهذیب، ج ۶، ص۳۸۴ و محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص۲۶.</ref>. در روایتی دیگر آمده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَرْزَاقَ أَنْبِيَائِهِ فِي الزَّرْعِ...}}<ref>کلینی، الکافی، ج ۵، ص۲۶۰ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص۳۳.</ref>.
*طبق سخنان [[ائمه معصومین]]{{عم}} [[رسول اکرم]]{{صل}} نیز در بخشی از [[عمر]] [[شریف]] خود به [[کشاورزی]] می‌پرداخت و ابی حمزه به [[نقل]] از پدرش، روایتی را [[نقل]] کرده است که این مسئله را تأیید می‌کند. او [[نقل]] می‌کند: "روزی که [[امام کاظم]]{{ع}} را دیدم که روی [[زمین]] کار می‌کرد، در حالی که عرق از سر و رویش می‌ریخت؛ پس به او گفتم: فدایت شوم! خدمتکاران به کجا رفته اند که شما خود این کار را می‌کنید؟ فرمود: "پدرم که از من بهتر بوده است نیز با بیل، کار کرده است"؛ سپس فرمود: "[[رسول اکرم]]{{صل}} و [[حضرت]] [[امیر المؤمنین]]{{ع}} و تمام [[پدران]] من با دست خود در [[زمین]] کار کرده‌اند. این کار، کار [[پیغمبران]] و اوصیای ایشان و [[صالحان]] است"<ref>الکافی، ص ۷۵ - ۷۶؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۱۶۲ و ابن ابی جمهور، عوالی اللآلی، ج ۳، ص۲۰۰.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۷۳.</ref>.
[[امام صادق]]{{ع}} نیز فرمود: "[[رسول خدا]]{{صل}} هسته‌های خرما را می‌مکید و بعد، آن را می‌کاشت تا جوانه آن [[آشکار]] می‌شد"<ref>{{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَ يَغْرِسُهُ فَيَطْلُعُ مِنْ سَاعَتِهِ }}؛ الکافی، ص ۷۴ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۷.</ref>. بنابر [[روایت]] دیگری از آن [[حضرت]]، [[امیر المؤمنین]]{{ع}} [[باغی]] را که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با دست خویش ساخته و درخت‌هایش را کاشته بود، برای رفع ضمان از [[اعرابی]] تنگدست به [[سلمان]] سپرد تا آن را بفروشد؛ او نیز این باغ را به [[دوازده]] هزار درهم فروخت<ref>حسن بن ابی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۲، ص ۲۲۲؛ شیخ طوسی، الامالی، ص ۴۶۹ و محمد بن حسن فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج ۱، ص ۱۲۵.</ref>. ایشان در [[روایت]] دیگری فرموده اند: "روزی [[رسول خدا]]{{صل}} سنگی را در مسیر آبی که از کنار [[زمین]] [[کشاورزی]] اش رد می‌شد، قرار داد؛ به [[خدا]] قسم! از آن زمان تاکنون، هیچ شتر (حیوانی) و انسانی به [[مصیبت]] و [[بلا]] دچار نشده است"<ref>الکافی، ص ۷۵ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۸.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۳.</ref>.


==[[تشویق]] به [[کشاورزی]]==
طبق سخنان [[ائمه معصومین]]{{عم}} [[رسول اکرم]]{{صل}} نیز در بخشی از عمر شریف خود به کشاورزی می‌پرداخت و ابی [[حمزه]] به نقل از پدرش، روایتی را نقل کرده است که این مسئله را [[تأیید]] می‌کند. او نقل می‌کند: "روزی که [[امام کاظم]]{{ع}} را دیدم که روی زمین کار می‌کرد، در حالی که عرق از سر و رویش می‌ریخت؛ پس به او گفتم: فدایت شوم! خدمتکاران به کجا رفته‌اند که شما خود این کار را می‌کنید؟ فرمود: "پدرم که از من بهتر بوده است نیز با بیل، کار کرده است"؛ سپس فرمود: "رسول اکرم{{صل}} و [[حضرت امیر المؤمنین]]{{ع}} و تمام پدران من با دست خود در زمین کار کرده‌اند. این کار، کار [[پیغمبران]] و اوصیای ایشان و صالحان است"<ref>الکافی، ص۷۵ - ۷۶؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۱۶۲ و ابن ابی جمهور، عوالی اللآلی، ج ۳، ص۲۰۰.</ref>.
*[[پیامبر خدا]]{{صل}} علاوه بر اینکه خود، گاهی [[کشاورزی]] می‌کرد، دیگران را نیز به صورت‌های گوناگون به انجام این کار، [[تشویق]] می‌کرد. از [[جابر]] بن عبداللّه [[انصاری]] [[روایت]] شده است که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: "هرکس زمینی در [[اختیار]] دارد، در آن زراعت کند یا به رسم مزارعه به دیگران بدهد تا در آن [[کشاورزی]] کنند"<ref>الامام مالک، المدونة الکبری، ج ۴، ص ۵۴۵؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج ۳، ص ۳۶۴ و مسلم نیشابوری، صحیح، ج ۵، ص ۱۹.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۳.</ref>.
*همچنین در [[حدیثی]] دیگر از ایشان [[نقل]] شده است: "هر کس [[زمین]] زیادی در [[اختیار]] دارد، در آن زراعت کند یا آن را [بدون اجر و مزد] به برادرش ببخشد تا در آن [[کشاورزی]] کند و اگر از این کار خودداری کند، پس به درستی که درباره زمینش [[بخل]] ورزیده است"<ref>صحیح مسلم، ص ۱۹؛ البخاری، صحیح، ج ۳، ص ۷۲ و مسند احمد، ص ۳۵۴.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۴.</ref>.
*[[روایات]] بسیاری از [[رسول]] خاتم{{صل}} در [[تشویق]] و [[ترویج]] هر چه بیشتر زراعت و باغبانی [[نقل]] شده که نشان دهنده توجه خاص آن [[حضرت]]، به [[کشاورزی]] است. این [[احادیث]] را می‌توان در چند بخش بررسی کرد<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۴.</ref>.


==[[بهترین]] [[مال]]==
[[امام صادق]]{{ع}} نیز فرمود: "[[رسول خدا]]{{صل}} هسته‌های خرما را می‌مکید و بعد، آن را می‌کاشت تا جوانه آن آشکار می‌شد"<ref>{{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَ يَغْرِسُهُ فَيَطْلُعُ مِنْ سَاعَتِهِ}}؛ [[الکافی]]، ص۷۴ و [[وسائل الشیعه]]، ج ۱۷، ص۳۷.</ref>. بنابر [[روایت]] دیگری از آن حضرت، [[امیر المؤمنین]]{{ع}} [[باغی]] را که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با دست خویش ساخته و درخت‌هایش را کاشته بود، برای رفع ضمان از [[اعرابی]] [[تنگدست]] به [[سلمان]] سپرد تا آن را بفروشد؛ او نیز این باغ را به دوازده هزار درهم فروخت<ref>حسن بن ابی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۲، ص۲۲۲؛ شیخ طوسی، الامالی، ص۴۶۹ و محمد بن حسن فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج ۱، ص۱۲۵.</ref>. ایشان در روایت دیگری فرموده اند: "روزی [[رسول خدا]]{{صل}} سنگی را در مسیر آبی که از کنار [[زمین]] کشاورزی‌اش رد می‌شد، قرار داد؛ به [[خدا]] قسم! از آن [[زمان]] تاکنون، هیچ شتر (حیوانی) و [[انسانی]] به [[مصیبت]] و [[بلا]] دچار نشده است"<ref>الکافی، ص۷۵ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۳۸.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۲۹۳.</ref>
*در کتب [[روایی]] [[نقل]] شده است که روزی از [[حضرت رسول]]{{صل}} سؤال شد: "[[بهترین]] [[مال]] چیست؟"
فرمود: زرعی که صاحبش آن را [[نیکو]] بکارد، خوب نگه دارد و در زمان درو آن را درو کند.<ref>{{متن حدیث|زَرْعٌ زَرَعَهُ صَاحِبُهُ وَ أَصْلَحَهُ وَ أَدَّى حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ }}؛ محمد بن محمد کوفی، الجعفریات، ص ۲۴۶؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۹۱ و شیخ صدوق، الامالی، ص ۳۵۰.</ref>؛  و در [[حدیثی]] دیگر فرمود: "[[بهترین]] [[مال]]، [[مالی]] است که از قلمه زدن و گرده افشانی و از چیدن میوه‌ها حاصل آید"<ref>{{متن حدیث|خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ}}؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص ۲۹۲؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ و المتقی الهندی، کنزالعمال، ج ۴، ص ۳۲.</ref>؛


==داشتن اجر [[صدقه]]==
== [[تشویق]] به [[کشاورزی]] ==
*از [[جابر بن عبداللّه انصاری]] [[نقل]] شده است که روزی [[رسول اکرم]]{{صل}} به باغ [[ام معبد]] رفت و با دیدن درختان آنجا فرمود: "این درختان را [[مسلمان]] کاشته یا [[کافر]]؟" گفتند: "[[مسلمان]] کاشته است"<ref>مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۶ و السید البروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج ۱۸، ص ۴۲۹.</ref>؛ فرمود: "هر مسلمانی که درختی بکارد یا زراعتی انجام دهد و پرنده یا [[انسان]] یا حیوانات از آن بخورند، تا [[روز قیامت]] برای او [[صدقه]] نوشته می‌شود"<ref>صحیح بخاری، ج ۷، ص ۷۸؛ مسند احمد، ج ۳، ص ۳۹۱ و کنزالعمال، ج ۳، ص ۸۹۶.</ref>. در این [[حدیث]]، [[رسول خدا]]{{صل}} [[مسلمانان]] را به کاشت درخت و زراعت که به [[انسان]] و حیوان نفع برساند، [[تشویق]] می‌فرماید. همچنین [[رسول اکرم]]{{صل}} در این [[حدیث]]، [[صدقه]] بودن را ویژه [[مسلمانان]] دانسته است و اینکه علاوه بر سود [[دنیوی]]، حتی با تلف شدن قسمتی از آن به دست [[انسان]] یا حیوان نیز [[ثواب]] [[صدقه]] برای فرد [[مسلمان]] نوشته می‌شود؛ اما [[کافر]]، تنها از میوه و کشت خود در [[دنیا]] [[بهره]] می‌برد؛ بدون اینکه اجری [[اخروی]] نصیبش شود<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۴-۲۹۵.</ref>.
[[پیامبر خدا]]{{صل}} علاوه بر اینکه خود، گاهی کشاورزی می‌کرد، دیگران را نیز به صورت‌های گوناگون به انجام این کار، تشویق می‌کرد. از [[جابر بن عبداللّه انصاری]] روایت شده است که رسول خدا{{صل}} فرمود: "هرکس زمینی در [[اختیار]] دارد، در آن [[زراعت]] کند یا به رسم مزارعه به دیگران بدهد تا در آن کشاورزی کنند"<ref>الامام مالک، المدونة الکبری، ج ۴، ص۵۴۵؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج ۳، ص۳۶۴ و مسلم نیشابوری، صحیح، ج ۵، ص۱۹.</ref>.
*[[پیامبر]]{{صل}} حتی اموری هر چند کوچک را که به حفظ و حراست از کشت یا درختی بینجامد، [[شایسته]] [[پاداش الهی]] دانسته است و برای آن ثوابی برابر با سیراب کردن یک [[مؤمن]] تشنه قائل شده‌اند. از [[ابوسعید خدری]] [[نقل]] شده است که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: "هرکس به درخت طلح یا درخت سدری [[آب]] دهد، گویا [[مؤمن]] تشنه‌ای را سیراب کرده است"<ref>{{متن حدیث|مَنْ سَقَى طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَكَأَنَّمَا سَقَى مُؤْمِناً مِنْ ظَمَإٍ}}؛ وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۴۲.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۵.</ref>.
*در [[روایت]] دیگر نیز آمده است: "هرکس درختی بکارد و بر حفظ آن بکوشد تا آنکه میوه دهد، در هر مرتبه‌ای که از میوه‌های این درخت استفاده می‌شود، برای وی صدقه‌ای نزد [[خداوند]] نوشته می‌شود"<ref>کنزالعمال، ج ۳، ص ۸۹۷.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۵.</ref>.  


==مالکیت زمین‌های موات ==
همچنین در [[حدیثی]] دیگر از ایشان نقل شده است: "هر کس زمین زیادی در اختیار دارد، در آن زراعت کند یا آن را بدون [[اجر]] و مزد به برادرش ببخشد تا در آن کشاورزی کند و اگر از این کار خودداری کند، پس به [[درستی]] که درباره زمینش [[بخل]] ورزیده است"<ref>صحیح مسلم، ص۱۹؛ البخاری، صحیح، ج ۳، ص۷۲ و مسند احمد، ص۳۵۴.</ref>.
*از راه‌های احیای زمین‌های موات، آباد کردن آنها با کشت و زرع است و [[رسول خدا]]{{صل}} برای [[تشویق]] هرچه بیشتر [[مردم]] به زراعت و ایجاد [[اشتیاق]] بیشتر در آنان، [[احیا]] کننده زمین‌های موات را مالک آن [[زمین]] معرفی کرده، می‌فرمود: "هرکس درختی را بکارد، یا زمینی را آباد کند، او مالک آن [[زمین]] یا درخت خواهد بود"<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۴۰ و به همین مضمون در: مسند احمد، ج ۳، ص ۳۳۸؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص۷۰ و کنزالعمال، ج۳، ص۸۵۰.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۵.</ref>.
*آن [[حضرت]] پس از [[فتح خیبر]] به عده‌ای از [[یهودیان]] منطقه اجازه داد که روی زمین‌های [[خیبر]] کار و آن را آباد کنند<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۴۰؛ صحیح بخاری، ج۳، ص۶۹ و الهیثمی، ج۴، ص۱۲۰-۱۲۱.</ref> و آن [[حضرت]] آنها را با [[عقد]] قرارداد مزارعه نصف به نصف، به کشت و زرع در زمین‌های آنجا گماشت<ref>الکافی، ص ۲۶۶؛ التهذیب، ج ۷، ص۱۹۳ و ابن شبه المنیری، تاریخ المدینه، ج ۱، ص ۱۸۱.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۶.</ref>.


==توصیه به رعایت اصول [[کشاورزی]]==
[[روایات]] بسیاری از [[رسول خاتم]]{{صل}} در [[تشویق]] و ترویج هر چه بیشتر [[زراعت]] و باغبانی نقل شده که نشان دهنده توجه خاص آن حضرت، به [[کشاورزی]] است. این [[احادیث]] را می‌توان در چند بخش بررسی کرد<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۲۹۳ ـ ۲۹۴.</ref>.
*گاه آن [[حضرت]] در رعایت اصول [[کشاورزی]] و [[بهره]] برداری هر چه بهتر و بیشتر از محصولات زراعی، به [[مردم]] توصیه‌هایی می‌فرمود؛ مثلاً می‌فرمود: "روزی [[عیسی مسیح]]{{ع}} از شهری عبور می‌کرد و [[مردم]] از وجود کرم‌های زیاد در میوه‌ها به آن [[حضرت]] شکایت کردند؛ فرمود: "شما چون درخت می‌کارید، اول [[خاک]] می‌ریزید و پس از آن [[آب]] می‌دهید، به این سبب، کِرم به میوه‎هایتان آسیب می‌رساند؛ پس از این، اول [[آب]] بدهید و سپس [[خاک]] بریزید"؛ چون چنین کردند؛ کِرم میوه‌هاشان برطرف شد"<ref>قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء، ج ۱، ص ۲۷۳؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج ۲، ص ۵۷۴ و وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۳۲.</ref>. آن [[حضرت]] به کشاورزان توصیه می‌فرمود که: "نگویید من زراعت کردم؛ بلکه بگویید من [تنها] بذر افشاندم و کشت کردم و [این] [[خدا]] [بود که] زراعت کرده است"<ref>جاراللّه زمخشری، الکشاف، ج ۴، ص ۴۶۵ و سلیمان بن احمد الطبرانی، المعجم الاوسط، ج ۸، ص ۸۰.</ref><ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۲۹۶.</ref>.


== بهترین [[مال]] ==
در کتب [[روایی]] نقل شده است که روزی از [[حضرت رسول]]{{صل}} سؤال شد: "بهترین مال چیست؟" فرمود: زرعی که صاحبش آن را [[نیکو]] بکارد، خوب نگه دارد و در [[زمان]] درو آن را درو کند.<ref>{{متن حدیث|زَرْعٌ زَرَعَهُ صَاحِبُهُ وَ أَصْلَحَهُ وَ أَدَّى حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}}؛ محمد بن محمد کوفی، الجعفریات، ص۲۴۶؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص۲۹۱ و شیخ صدوق، الامالی، ص۳۵۰.</ref>؛ و در [[حدیثی]] دیگر فرمود: "بهترین مال، [[مالی]] است که از قلمه زدن و گرده افشانی و از چیدن میوه‌ها حاصل آید"<ref>{{متن حدیث|خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ}}؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص۲۹۲؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ج ۷، ص۹۱ و المتقی الهندی، کنزالعمال، ج ۴، ص۳۲.</ref>.


==منابع==
== داشتن [[اجر]] [[صدقه]] ==
* [[پرونده:152259.jpg|22px]]، [[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|'''فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم''']]
از [[جابر بن عبداللّه انصاری]] نقل شده است که روزی [[رسول اکرم]]{{صل}} به باغ [[ام معبد]] رفت و با دیدن درختان آنجا فرمود: "این درختان را [[مسلمان]] کاشته یا [[کافر]]؟" گفتند: "مسلمان کاشته است"<ref>مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص۲۶ و السید البروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج ۱۸، ص۴۲۹.</ref>؛ فرمود: "هر [[مسلمانی]] که درختی بکارد یا زراعتی انجام دهد و پرنده یا [[انسان]] یا حیوانات از آن بخورند، تا [[روز قیامت]] برای او صدقه نوشته می‌شود"<ref>صحیح بخاری، ج ۷، ص۷۸؛ مسند احمد، ج ۳، ص۳۹۱ و کنزالعمال، ج ۳، ص۸۹۶.</ref>. در این [[حدیث]]، [[رسول خدا]]{{صل}} [[مسلمانان]] را به [[کاشت درخت]] و [[زراعت]] که به انسان و حیوان نفع برساند، [[تشویق]] می‌فرماید. همچنین رسول اکرم{{صل}} در این حدیث، صدقه بودن را ویژه مسلمانان دانسته است و اینکه علاوه بر سود دنیوی، حتی با تلف شدن قسمتی از آن به دست انسان یا حیوان نیز [[ثواب]] صدقه برای فرد مسلمان نوشته می‌شود؛ اما کافر، تنها از میوه و کشت خود در [[دنیا]] بهره می‌برد؛ بدون اینکه اجری [[اخروی]] نصیبش شود.


==پانویس==
[[پیامبر]]{{صل}} حتی اموری هر چند کوچک را که به [[حفظ]] و حراست از کشت یا درختی بینجامد، شایسته [[پاداش الهی]] دانسته است و برای آن ثوابی برابر با سیراب کردن یک [[مؤمن]] [[تشنه]] قائل شده‌اند. از [[ابوسعید خدری]] نقل شده است که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: "هرکس به درخت طلح یا درخت سدری آب دهد، گویا مؤمن تشنه‌ای را سیراب کرده است"<ref>{{متن حدیث|مَنْ سَقَى طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَكَأَنَّمَا سَقَى مُؤْمِناً مِنْ ظَمَإٍ}}؛ وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۴۲.</ref>.
{{یادآوری پانویس}}
{{پانویس2}}


[[رده:مدخل‌]]
در [[روایت]] دیگر نیز آمده است: "هرکس درختی بکارد و بر [[حفظ]] آن بکوشد تا آنکه میوه دهد، در هر مرتبه‌ای که از میوه‌های این درخت استفاده می‌شود، برای وی صدقه‌ای نزد [[خداوند]] نوشته می‌شود"<ref>کنزالعمال، ج ۳، ص۸۹۷.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۲۹۴-۲۹۵.</ref>.
[[رده: ترغیب به کشاورزی]]
 
== [[مالکیت]] زمین‌های موات ==
از راه‌های احیای زمین‌های موات، آباد کردن آنها با کشت و زرع است و رسول خدا{{صل}} برای [[تشویق]] هرچه بیشتر [[مردم]] به [[زراعت]] و ایجاد [[اشتیاق]] بیشتر در آنان، احیا کننده زمین‌های موات را مالک آن [[زمین]] معرفی کرده، می‌فرمود: "هرکس درختی را بکارد، یا زمینی را آباد کند، او مالک آن زمین یا درخت خواهد بود"<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۲۴۰ و به همین مضمون در: مسند احمد، ج ۳، ص۳۳۸؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص۷۰ و کنزالعمال، ج۳، ص۸۵۰.</ref>.
 
آن حضرت پس از [[فتح خیبر]] به عده‌ای از [[یهودیان]] منطقه [[اجازه]] داد که روی زمین‌های [[خیبر]] کار و آن را آباد کنند<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۲۴۰؛ صحیح بخاری، ج۳، ص۶۹ و الهیثمی، ج۴، ص۱۲۰-۱۲۱.</ref> و آن حضرت آنها را با [[عقد]] [[قرارداد]] مزارعه نصف به نصف، به کشت و زرع در زمین‌های آنجا گماشت<ref>الکافی، ص۲۶۶؛ التهذیب، ج ۷، ص۱۹۳ و ابن شبه المنیری، تاریخ المدینه، ج ۱، ص۱۸۱.</ref>.<ref>سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۵ ـ ۲۹۶.</ref>
 
== توصیه به رعایت اصول [[کشاورزی]] ==
گاه آن حضرت در رعایت اصول کشاورزی و بهره‌برداری هر چه بهتر و بیشتر از محصولات زراعی، به [[مردم]] توصیه‌هایی می‌فرمود؛ مثلاً می‌فرمود: "روزی [[عیسی مسیح]]{{ع}} از شهری عبور می‌کرد و مردم از وجود کرم‌های زیاد در میوه‌ها به آن حضرت [[شکایت]] کردند؛ فرمود: "شما چون درخت می‌کارید، اول خاک می‌ریزید و پس از آن آب می‌دهید، به این سبب، کِرم به میوه‎هایتان آسیب می‌رساند؛ پس از این، اول آب بدهید و سپس خاک بریزید"؛ چون چنین کردند؛ کِرم میوه‌هاشان برطرف شد"<ref>قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء، ج ۱، ص۲۷۳؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج ۲، ص۵۷۴ و وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص۳۲.</ref>. آن حضرت به کشاورزان توصیه می‌فرمود که: "نگویید من [[زراعت]] کردم؛ بلکه بگویید من [تنها] بذر افشاندم و کشت کردم و [این] [[خدا]] [بود که] زراعت کرده است"<ref>جاراللّه زمخشری، الکشاف، ج ۴، ص۴۶۵ و سلیمان بن احمد الطبرانی، المعجم الاوسط، ج ۸، ص۸۰.</ref>.<ref>[[[[سید]] [[علی اکبر]] [[حسینی]] ایمنی| حسینی [[ایمنی]]، [[سید]] علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۲۹۶.</ref>
 
== منابع ==
{{منابع}}
# [[پرونده:152259.jpg|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|'''فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم''']]
{{پایان منابع}}
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
[[رده:سیره پیامبر خاتم]]
[[رده:فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]
[[رده:کشاورزی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۱ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۸

این مدخل زیرشاخهٔ بحث کشاورزی است. ترغیب به کشاورزی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ترغیب به کشاورزی در سیره پیامبر خاتم - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

لغت شناسان عرب به هر گیاهی که پس از شخم زدن، از زمین می‌روید، تا هنگامی که لطیف و تازه است، زرع گفته‌اند[۱]؛ ولی در زبان اهل لغت، کلمه زرع برای کاشتن درختان به کار رفته است؛ گرچه امروزه در کاربرد عرف عرب‌ها، کلمه زرع، درباره هر دو‌گونه روییدنی به کار می‌رود[۲].

کشاورزی؛ شغل همه انبیا

در روایات، کشاورزی از شغل‌های مبارک و در آمد آن، از پربرکت‌ترین درآمدها و زراعت، شغلی مقدس و پیشه اغلب انبیا، اوصیا و صالحان معرفی شده است. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمود: "هیچ حرفه و کاری نزد خداوند نیکوتر از زراعت نیست و خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد؛ مگر آنکه کشاورز بودند..."[۳]. در روایتی دیگر آمده است: «إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَرْزَاقَ أَنْبِيَائِهِ فِي الزَّرْعِ...»[۴].

طبق سخنان ائمه معصومین(ع) رسول اکرم(ص) نیز در بخشی از عمر شریف خود به کشاورزی می‌پرداخت و ابی حمزه به نقل از پدرش، روایتی را نقل کرده است که این مسئله را تأیید می‌کند. او نقل می‌کند: "روزی که امام کاظم(ع) را دیدم که روی زمین کار می‌کرد، در حالی که عرق از سر و رویش می‌ریخت؛ پس به او گفتم: فدایت شوم! خدمتکاران به کجا رفته‌اند که شما خود این کار را می‌کنید؟ فرمود: "پدرم که از من بهتر بوده است نیز با بیل، کار کرده است"؛ سپس فرمود: "رسول اکرم(ص) و حضرت امیر المؤمنین(ع) و تمام پدران من با دست خود در زمین کار کرده‌اند. این کار، کار پیغمبران و اوصیای ایشان و صالحان است"[۵].

امام صادق(ع) نیز فرمود: "رسول خدا(ص) هسته‌های خرما را می‌مکید و بعد، آن را می‌کاشت تا جوانه آن آشکار می‌شد"[۶]. بنابر روایت دیگری از آن حضرت، امیر المؤمنین(ع) باغی را که پیامبر اکرم(ص) با دست خویش ساخته و درخت‌هایش را کاشته بود، برای رفع ضمان از اعرابی تنگدست به سلمان سپرد تا آن را بفروشد؛ او نیز این باغ را به دوازده هزار درهم فروخت[۷]. ایشان در روایت دیگری فرموده اند: "روزی رسول خدا(ص) سنگی را در مسیر آبی که از کنار زمین کشاورزی‌اش رد می‌شد، قرار داد؛ به خدا قسم! از آن زمان تاکنون، هیچ شتر (حیوانی) و انسانی به مصیبت و بلا دچار نشده است"[۸].[۹]

تشویق به کشاورزی

پیامبر خدا(ص) علاوه بر اینکه خود، گاهی کشاورزی می‌کرد، دیگران را نیز به صورت‌های گوناگون به انجام این کار، تشویق می‌کرد. از جابر بن عبداللّه انصاری روایت شده است که رسول خدا(ص) فرمود: "هرکس زمینی در اختیار دارد، در آن زراعت کند یا به رسم مزارعه به دیگران بدهد تا در آن کشاورزی کنند"[۱۰].

همچنین در حدیثی دیگر از ایشان نقل شده است: "هر کس زمین زیادی در اختیار دارد، در آن زراعت کند یا آن را بدون اجر و مزد به برادرش ببخشد تا در آن کشاورزی کند و اگر از این کار خودداری کند، پس به درستی که درباره زمینش بخل ورزیده است"[۱۱].

روایات بسیاری از رسول خاتم(ص) در تشویق و ترویج هر چه بیشتر زراعت و باغبانی نقل شده که نشان دهنده توجه خاص آن حضرت، به کشاورزی است. این احادیث را می‌توان در چند بخش بررسی کرد[۱۲].

بهترین مال

در کتب روایی نقل شده است که روزی از حضرت رسول(ص) سؤال شد: "بهترین مال چیست؟" فرمود: زرعی که صاحبش آن را نیکو بکارد، خوب نگه دارد و در زمان درو آن را درو کند.[۱۳]؛ و در حدیثی دیگر فرمود: "بهترین مال، مالی است که از قلمه زدن و گرده افشانی و از چیدن میوه‌ها حاصل آید"[۱۴].

داشتن اجر صدقه

از جابر بن عبداللّه انصاری نقل شده است که روزی رسول اکرم(ص) به باغ ام معبد رفت و با دیدن درختان آنجا فرمود: "این درختان را مسلمان کاشته یا کافر؟" گفتند: "مسلمان کاشته است"[۱۵]؛ فرمود: "هر مسلمانی که درختی بکارد یا زراعتی انجام دهد و پرنده یا انسان یا حیوانات از آن بخورند، تا روز قیامت برای او صدقه نوشته می‌شود"[۱۶]. در این حدیث، رسول خدا(ص) مسلمانان را به کاشت درخت و زراعت که به انسان و حیوان نفع برساند، تشویق می‌فرماید. همچنین رسول اکرم(ص) در این حدیث، صدقه بودن را ویژه مسلمانان دانسته است و اینکه علاوه بر سود دنیوی، حتی با تلف شدن قسمتی از آن به دست انسان یا حیوان نیز ثواب صدقه برای فرد مسلمان نوشته می‌شود؛ اما کافر، تنها از میوه و کشت خود در دنیا بهره می‌برد؛ بدون اینکه اجری اخروی نصیبش شود.

پیامبر(ص) حتی اموری هر چند کوچک را که به حفظ و حراست از کشت یا درختی بینجامد، شایسته پاداش الهی دانسته است و برای آن ثوابی برابر با سیراب کردن یک مؤمن تشنه قائل شده‌اند. از ابوسعید خدری نقل شده است که رسول خدا(ص) فرمود: "هرکس به درخت طلح یا درخت سدری آب دهد، گویا مؤمن تشنه‌ای را سیراب کرده است"[۱۷].

در روایت دیگر نیز آمده است: "هرکس درختی بکارد و بر حفظ آن بکوشد تا آنکه میوه دهد، در هر مرتبه‌ای که از میوه‌های این درخت استفاده می‌شود، برای وی صدقه‌ای نزد خداوند نوشته می‌شود"[۱۸].[۱۹].

مالکیت زمین‌های موات

از راه‌های احیای زمین‌های موات، آباد کردن آنها با کشت و زرع است و رسول خدا(ص) برای تشویق هرچه بیشتر مردم به زراعت و ایجاد اشتیاق بیشتر در آنان، احیا کننده زمین‌های موات را مالک آن زمین معرفی کرده، می‌فرمود: "هرکس درختی را بکارد، یا زمینی را آباد کند، او مالک آن زمین یا درخت خواهد بود"[۲۰].

آن حضرت پس از فتح خیبر به عده‌ای از یهودیان منطقه اجازه داد که روی زمین‌های خیبر کار و آن را آباد کنند[۲۱] و آن حضرت آنها را با عقد قرارداد مزارعه نصف به نصف، به کشت و زرع در زمین‌های آنجا گماشت[۲۲].[۲۳]

توصیه به رعایت اصول کشاورزی

گاه آن حضرت در رعایت اصول کشاورزی و بهره‌برداری هر چه بهتر و بیشتر از محصولات زراعی، به مردم توصیه‌هایی می‌فرمود؛ مثلاً می‌فرمود: "روزی عیسی مسیح(ع) از شهری عبور می‌کرد و مردم از وجود کرم‌های زیاد در میوه‌ها به آن حضرت شکایت کردند؛ فرمود: "شما چون درخت می‌کارید، اول خاک می‌ریزید و پس از آن آب می‌دهید، به این سبب، کِرم به میوه‎هایتان آسیب می‌رساند؛ پس از این، اول آب بدهید و سپس خاک بریزید"؛ چون چنین کردند؛ کِرم میوه‌هاشان برطرف شد"[۲۴]. آن حضرت به کشاورزان توصیه می‌فرمود که: "نگویید من زراعت کردم؛ بلکه بگویید من [تنها] بذر افشاندم و کشت کردم و [این] خدا [بود که] زراعت کرده است"[۲۵].[۲۶]

منابع

  1.   حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم

پانویس

  1. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج ۸، ص۱۴۱.
  2. ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۲.
  3. ↑ شیخ طوسی، التهذیب، ج ۶، ص۳۸۴ و محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص۲۶.
  4. ↑ کلینی، الکافی، ج ۵، ص۲۶۰ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص۳۳.
  5. ↑ الکافی، ص۷۵ - ۷۶؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۱۶۲ و ابن ابی جمهور، عوالی اللآلی، ج ۳، ص۲۰۰.
  6. ↑ «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَ يَغْرِسُهُ فَيَطْلُعُ مِنْ سَاعَتِهِ»؛ الکافی، ص۷۴ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۳۷.
  7. ↑ حسن بن ابی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۲، ص۲۲۲؛ شیخ طوسی، الامالی، ص۴۶۹ و محمد بن حسن فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج ۱، ص۱۲۵.
  8. ↑ الکافی، ص۷۵ و وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۳۸.
  9. ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۳.
  10. ↑ الامام مالک، المدونة الکبری، ج ۴، ص۵۴۵؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج ۳، ص۳۶۴ و مسلم نیشابوری، صحیح، ج ۵، ص۱۹.
  11. ↑ صحیح مسلم، ص۱۹؛ البخاری، صحیح، ج ۳، ص۷۲ و مسند احمد، ص۳۵۴.
  12. ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۳ ـ ۲۹۴.
  13. ↑ «زَرْعٌ زَرَعَهُ صَاحِبُهُ وَ أَصْلَحَهُ وَ أَدَّى حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ»؛ محمد بن محمد کوفی، الجعفریات، ص۲۴۶؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص۲۹۱ و شیخ صدوق، الامالی، ص۳۵۰.
  14. ↑ «خَيْرُ الْمَالِ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ»؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص۲۹۲؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ج ۷، ص۹۱ و المتقی الهندی، کنزالعمال، ج ۴، ص۳۲.
  15. ↑ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص۲۶ و السید البروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج ۱۸، ص۴۲۹.
  16. ↑ صحیح بخاری، ج ۷، ص۷۸؛ مسند احمد، ج ۳، ص۳۹۱ و کنزالعمال، ج ۳، ص۸۹۶.
  17. ↑ «مَنْ سَقَى طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَكَأَنَّمَا سَقَى مُؤْمِناً مِنْ ظَمَإٍ»؛ وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۴۲.
  18. ↑ کنزالعمال، ج ۳، ص۸۹۷.
  19. ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۴-۲۹۵.
  20. ↑ من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۲۴۰ و به همین مضمون در: مسند احمد، ج ۳، ص۳۳۸؛ صحیح بخاری، ج ۳، ص۷۰ و کنزالعمال، ج۳، ص۸۵۰.
  21. ↑ من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص۲۴۰؛ صحیح بخاری، ج۳، ص۶۹ و الهیثمی، ج۴، ص۱۲۰-۱۲۱.
  22. ↑ الکافی، ص۲۶۶؛ التهذیب، ج ۷، ص۱۹۳ و ابن شبه المنیری، تاریخ المدینه، ج ۱، ص۱۸۱.
  23. ↑ سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۵ ـ ۲۹۶.
  24. ↑ قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء، ج ۱، ص۲۷۳؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج ۲، ص۵۷۴ و وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص۳۲.
  25. ↑ جاراللّه زمخشری، الکشاف، ج ۴، ص۴۶۵ و سلیمان بن احمد الطبرانی، المعجم الاوسط، ج ۸، ص۸۰.
  26. ↑ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی| حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم، ص۲۹۶.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=ترغیب_به_کشاورزی&oldid=1332094»