←کتب پیامبران پیشین
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
شماری از [[مفسران]] به [[پیروی]] از [[قتاده]] گفتهاند: محتوای زبور، [[حکمت]] و [[مواعظ]] و دعاهایی است در [[ستایش]] و [[تمجید]] [[خداوند]]؛ و [[احکام]] [[حلال و حرام]] و [[واجبات]] و حدود در آن وجود ندارند.<ref>جامع البیان، ج ۱، ص۵۰ ـ ۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۶، ص۱۰، ۱۷، ۲۷۸.</ref> توصیه به [[کنارهگیری]] از [[خطاکاران]]، [[ستمگران]] و بیکاران، [[توهین]] نکردن به [[اولیای الهی]]، [[خداترسی]] و [[بندگی خدا]] و تقسیم ساعات [[عمر]] به ۴ بخش (برای [[عبادت]]، [[محاسبه]] نفس، [[لذتجویی]] [[حلال]] و [[معاشرت]] با [[دوستان]] [[صالح]]) از آموزههای دیگر زبور خوانده شدهاند؛<ref>الدرالمنثور، ج ۴، ص۱۸۹.</ref> همچنین مفسرانی مانند قتاده و [[ابوالعالیه]]، صابئیها را پیرو زبور دانستهاند.<ref>جامعالبیان، ج ۱، ص۴۵۶.</ref> | شماری از [[مفسران]] به [[پیروی]] از [[قتاده]] گفتهاند: محتوای زبور، [[حکمت]] و [[مواعظ]] و دعاهایی است در [[ستایش]] و [[تمجید]] [[خداوند]]؛ و [[احکام]] [[حلال و حرام]] و [[واجبات]] و حدود در آن وجود ندارند.<ref>جامع البیان، ج ۱، ص۵۰ ـ ۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۶، ص۱۰، ۱۷، ۲۷۸.</ref> توصیه به [[کنارهگیری]] از [[خطاکاران]]، [[ستمگران]] و بیکاران، [[توهین]] نکردن به [[اولیای الهی]]، [[خداترسی]] و [[بندگی خدا]] و تقسیم ساعات [[عمر]] به ۴ بخش (برای [[عبادت]]، [[محاسبه]] نفس، [[لذتجویی]] [[حلال]] و [[معاشرت]] با [[دوستان]] [[صالح]]) از آموزههای دیگر زبور خوانده شدهاند؛<ref>الدرالمنثور، ج ۴، ص۱۸۹.</ref> همچنین مفسرانی مانند قتاده و [[ابوالعالیه]]، صابئیها را پیرو زبور دانستهاند.<ref>جامعالبیان، ج ۱، ص۴۵۶.</ref> | ||
== | == کتب پیامبران پیشین== | ||
در شماری از [[آیات]]، «زُبُر» به معنای کلی «کُتُب» و برای اشاره به [[کتب آسمانی پیشین]] به کار رفته است: ۱. در پی [[تکذیب]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از سوی [[مشرکان قریش]] و [[یهودیان]]، خداوند برای [[دلداری]] آن حضرت، | در شماری از [[آیات]]، «زُبُر» به معنای کلی «کُتُب» و برای اشاره به [[کتب آسمانی پیشین]] به کار رفته است: | ||
۱. در پی [[تکذیب]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از سوی [[مشرکان قریش]] و [[یهودیان]]، خداوند برای [[دلداری]] آن حضرت،<ref>الکشاف، ج ۳، ص۳۰۹؛ التبیان، ج ۳، ص۶۹؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۴۶۳.</ref> از [[پیامبران]] پیش از وی یاد میکند که به رغم آوردن [[معجزات]] و [[کتب آسمانی]]، از سوی [[اقوام]] خویش تکذیب شدند: {{متن قرآن|فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ}}<ref>«پس اگر تو را دروغگو شمردهاند (بدان که) پیامبران پیش از تو (نیز) که برهانها و نوشتهها و کتاب روشنگر را آورده بودند، دروغگو شمرده شدهاند» سوره آل عمران، آیه ۱۸۴.</ref> کاربرد «زُبُر» در کنار «کتاب» به رغم معنای مشترک آن دو، سبب شده است تا مفسران، مصداق مورد اشاره هر یک را متفاوت از دیگری دانسته و در این باره به [[اختلاف]] گرایند: مفسرانی مانند [[طبری]] و [[فخر رازی]]، «زُبُر» را به معنایِ عموم [[کتابهای آسمانی]] و «کتاب منیر» را اشاره به [[تورات]] و [[انجیل]] دانستهاند. [[فخر رازی]] ارتباط آن دو را از باب عطف خاص بر عام دانسته و افزوده است که چون تورات و انجیل، صورت کاملی از [[شریعت]] و [[آموزههای وحیانی]] را ارائه کردهاند، نسبت به کتابهای دیگر [[برتری]] دارند و از این رو به رغم اینکه «زُبُر» [[تورات]] و انجیل را نیز شامل میشود، آن دو به صورت جداگانه و با لفظ «کتاب منیر» مورد اشاره قرار گرفتهاند. وی در ادامه، نمونههایی از این گونه عطف خاص بر عام در [[قرآن]] را در [[تأیید]] دیدگاه خود میآورد.<ref>جامع البیان، ج ۳، ص۱۸۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۹، ص۱۲ ـ ۱۲۴.</ref> برخی دیگر از [[مفسران]] «زُبُر» را اشاره به آن دسته از [[کتابهای آسمانی]] دانستهاند که آموزههای آنها فقط [[حکمت]] و [[موعظه]] است؛ ولی «کتاب منیر» به معنای کتبی است که افزون بر موعظه و حکمت، دارای [[مقام]] و شریعت نیز هستند.<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۱ ـ ۲؛ المیزان، ج ۴، ص۸۳.</ref> برخی دیگر «زُبُر» را اشاره به کتبی مانند کتاب نوح{{ع}} و [[صحف ابراهیم]] و «کتاب منیر» را اشاره به تورات و انجیل دانستهاند.<ref>تفسیر جلالین، ص۹۳۰؛ المیزان، ج ۴، ص۸۳.</ref> | |||
۲. در [[آیات]] {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و ما پیش از تو جز مردانی را که به آنها وحی میکردیم نفرستادیم؛ اگر نمیدانید از اهل ذکر (آگاهان) بپرسید» سوره نحل، آیه ۴۳.</ref>، {{متن قرآن|بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«(آنان را) با برهانها (ی روشن) و نوشتهها (فرستادیم) و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستادهاند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.</ref> نیز کتب داده شده به [[انبیا]] با عنوان «زُبُر» یاد شدهاند. برخی مفسران، این [[آیه]] را در رد [[عقیده]] [[مشرکان قریش]] نازل دانستهاند. آنان با این تصور که [[پیامبر]] باید از میان [[فرشتگان]] باشد، [[خداوند]] را بسیار فراتر از آن میپنداشتند که بشری همانند آنان را برای [[رسالت]] خویش برگزیند؛ ولی این آیه با اشاره به [[بشر]] بودن ([[رجال]]) همه [[انبیای گذشته]] و برخورداری آنان از [[وحی]]، [[معجزات]] و [[کتب آسمانی]]، [[پندار]] [[مشرکان]] را رد کرده و از آنان میخواهد که در این باره از افراد [[آگاه]] بپرسند.<ref>الکشاف، ج ۲، ص۴۱۱؛ مجمع البیان، ج ۶، ص۱۵۸ـ ۱۵۹؛ جوامع الجامع، ج ۲، ص۳۲۷.</ref> [[علامه طباطبایی]] این [[تفسیر]] را با [[سیاق آیات]] ناسازگار خوانده و [[معتقد]] است که بر اساس برخی از آیات پیشین، مشرکان بر پایه گرایشی جبرگرایانه، [[شرک]] و [[بتپرستی]] خود و پدرانشان را به اقتضای [[اراده خداوند]] دانسته و در توجیه انجام [[محرمات]] نیز میگفتند: اگر [[خدا]] میخواست، ما نمیتوانستیم چیزی جز آنچه را که او [[حرام]] کرده است حرام بشماریم {{متن قرآن|وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}}<ref>«و مشرکان گفتند: اگر خداوند میخواست نه ما و نه پدرانمان به جای او چیزی را نمیپرستیدیم و چیزی را بی (فرمان) وی حرام نمیشمردیم؛ پیشینیان ایشان نیز بدینگونه رفتار میکردند و آیا جز پیامرسانی آشکار بر عهده پیامبران است؟» سوره نحل، آیه ۳۵.</ref>؛ اما [[خداوند]] در رد [[پندار]] مزبور، دعوتهای [[دینی]] پیش از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را به وسیله انبیای برخوردار از [[معجزه]] و [[کتب آسمانی]] میخواند. بر این اساس، هیچ [[قدرت]] [[غیبی]] غالب و [[اراده تکوینی]]، [[اختیار]] و [[اراده آزاد]] [[آدمیان]] را از بین نمیبرد.<ref>المیزان، ج۱۲، ص۲۵۶.</ref> | |||
۳. در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ}}<ref>«و بیگمان (خبر) آن در کتابهای (آسمانی) پیشینیان (آمده) است» سوره شعراء، آیه 196.</ref> نیز از کتب آسمانی پیشینیان با عنوان «زُبُر» یاد شده است. این آیه و [[آیات]] پیش از آن، در پاسخ [[مشرکان]] که [[قرآن]] را از سنخ القائات [[شیاطین]] و سرودههای [[شاعران]] میخواندند نازل شده<ref>المیزان، ج ۱۵، ص۳۱۵.</ref> و وجود [[بشارت]] درباره آمدن قرآن و بیان ویژگیهای آن در [[کتب آسمانی پیشین]] و [[آگاهی]] علمای [[بنیاسرائیل]] از این مسئله را از جمله [[ادله]] [[حقانیت]] آن معرفی میکنند.<ref>التبیان، ج ۸، ص۶۲ـ ۶۳؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۳۵۳ ـ ۳۵۴؛ روح المعانی، ج ۱۹، ص۱۲۵.</ref>. | |||
۴. در [[سوره قمر]]، خداوند [[مشرکان قریش]] را به سبب [[تکذیب]] پیامبر اکرم{{صل}}، به [[عذاب]] [[دنیا]] و [[آخرت]] [[تهدید]] میکند. بر این اساس، از یک سو با اشارهای گذرا به [[کیفر]] [[اقوام]] گذشته، درباره دچار آمدن مشرکان به [[سرنوشت]] آنان هشدار داده و در قالب استفهام انکاری تصریح میکند که نه مشرکان قریش از آنان برترند و نه در کتب آسمانی پیشین به [[قریشیان]] [[وعده]] مصونیت از [[عذاب الهی]] داده شده است: {{متن قرآن|أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ}}<ref>«آیا کافران شما (مردم مکّه) بهتر از آنانند یا شما را در کتابها (ی آسمانی) امان نامهای است؟» سوره قمر، آیه ۴۳.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ}}<ref>«و بیگمان بیم دادن به فرعونیان نیز رسید» سوره قمر، آیه ۴۱.</ref>، {{متن قرآن|كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ}}<ref>«آنان همه نشانههای ما را دروغ شمردند پس، آنان را چون فرو گرفتن پیروزمندی توانا فرو گرفتیم» سوره قمر، آیه ۴۲.</ref>.<ref>التبیان، ج ۹، ص۴۵۹؛ مجمع البیان، ج ۹، ص۳۲۳؛ المیزان، ج ۱۹، ص۸۳ ـ ۸۴.</ref> و از سوی دیگر با ترسیم [[فرجام بد]] [[تبهکاران]] در [[روز واپسین]]، از ثبت همه کارهای [[خرد]] و کلان اقوام [[کافر]] و [[مشرک]] گذشته در [[نامه اعمال]] آنان خبر میدهد: {{متن قرآن|وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}}<ref>«و به راستی ما همانندان شما را نابود کردیم، آیا پندپذیری هست؟» سوره قمر، آیه ۵۱.</ref>، {{متن قرآن|وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ}}<ref>«و هر چه کردهاند در نامهها (ی اعمال آنان آمده) است» سوره قمر، آیه ۵۲.</ref>، {{متن قرآن|وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ}}<ref>«و هر (چیز) خرد و کلانی نوشته شده است» سوره قمر، آیه ۵۳.</ref> بیشتر [[مفسران]] با [[تفسیر]] «زبر» در این [[آیه]] به معنای کتبی که [[فرشتگان]] کاتب [[اعمال]]: {{متن قرآن|وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ}}<ref>«و بیگمان بر شما نگهبانی گماردهاند» سوره انفطار، آیه ۱۰.</ref>، {{متن قرآن|كِرَامًا كَاتِبِينَ}}<ref>«که نویسندگانی بزرگوارند،» سوره انفطار، آیه ۱۱.</ref>، {{متن قرآن|يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>«آنچه انجام میدهید میدانند،» سوره انفطار، آیه ۱۲.</ref> اعمال [[بندگان]] را در آن ثبت و ضبط میکنند، <ref>جامع البیان، ج ۲۷، ص۱۴۶؛ التبیان، ج ۹، ص۴۶۱؛ الکشاف، ج ۴، ص۴۲.</ref> تفسیر آن به «[[لوح محفوظ]]» از سوی مفسرانی مانند [[مقاتل]] <ref>تفسیر مقاتل، ج ۳، ص۳۰۲؛ نک: تفسیر قرطبی، ج ۱۷، ص۱۴۹.</ref> را [[تضعیف]] کردهاند.<ref>المیزان، ج ۱۹، ص۸۸.</ref> | |||
نتیجه آنکه کتاب [[حضرت داوود]] در [[زبان عبری]]، نام دیگری داشته است و [[زبور]] از واژگان [[عربی]] است که در [[قرآن]] به معنای کلی کتاب و بیشتر برای اشاره به [[کتب آسمانی]] [[انبیا]]{{عم}} و در سه مورد مشخصا درباره کتاب [[حضرت داود]]{{ع}} به کار رفته است. یادکرد [[قرآن کریم]] به طور مشخص و معین از کتاب حضرت داود{{ع}} با عنوان «زبور» سبب شده است تا [[مسلمانان]]، کتابِ آن حضرت را با این نام بشناسند و به مرور [[زمان]] و بر اثر کثرت کاربرد، زبور، [[عَلَم]] خاص برای کتاب [[داوود]]{{ع}} گشته است. «[[مزامیر]]» نیز نامی عربی است و [[زبور داود]]{{ع}} را از نظر محتوا، نمیتوان عینا ـ همان [[مزامیر داود]]{{ع}} دانست. به احتمال [[زیاد]]مزامیر داود{{ع}} ترکیبی از آموزههای زبور داود{{ع}} و نوشتههای دیگری است که در طول [[تاریخ]] تدوین و دستخوش تحولاتی شدهاند. | |||