←اقتصاد، از اصول تمدنی اسلام
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
== [[اقتصاد]]، از اصول [[تمدنی]] [[اسلام]] == | == [[اقتصاد]]، از اصول [[تمدنی]] [[اسلام]] == | ||
با نگاهی به [[آموزههای قرآنی]] میتوان دریافت که اقتصاد جایگاه بس والایی در | با نگاهی به [[آموزههای قرآنی]] میتوان دریافت که اقتصاد جایگاه بس والایی در فرهنگ قرآنی برخوردار میباشد. اگر به [[آیات قرآنی]] نگاهی گذرا انداخته شود همواره در کنار اصولی چون [[توحید]] و [[معاد]] و [[نبوت]]، و فروع اساسی چون [[نماز]]، [[انفاق]] و [[زکات]] و [[حقوق مالی]] مطرح شده است<ref>سوره بقره، آیات ۱ تا ۵.</ref>. | ||
[[خداوند]] در همین [[آیات]] و آیات دیگر [[رستگاری]] و [[سعادت واقعی]] [[انسان]] را در اموری چون [[یکتاپرستی]] و [[سلامت]] [[امور اقتصادی]] و | [[خداوند]] در همین [[آیات]] و آیات دیگر [[رستگاری]] و [[سعادت واقعی]] [[انسان]] را در اموری چون [[یکتاپرستی]] و [[سلامت]] [[امور اقتصادی]] و پرهیز از هر گونه [[فسادانگیزی]] میداند.<ref>{{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}} «و به سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستادیم، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که جز او خدایی ندارید، بیگمان برهانی از سوی پروردگارتان برایتان آمده است پس پیمانه و ترازو را تمام بپیمایید و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید و در این سرزمین پس از سامان یافتن آن تباهی نورزید، این برای شما اگر مؤمن باشید بهتر است» سوره اعراف، آیه ۸۵؛ {{متن قرآن|وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ * وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ * بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ}} «و به سوی (قوم) مدین، برادرشان شعیب را (فرستادیم که به ایشان) گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که خدایی جز او ندارید و در پیمانه و ترازو کم ننهید، من شما را در رفاه مییابم و بر شما از عذاب روزی فراگیر میهراسم * و ای قوم من! پیمانه و ترازو را با دادگری، تمام بپیمایید و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید و در زمین تبهکارانه آشوب نورزید * برنهاده خداوند برای شما بهتر است اگر مؤمن باشید و من بر شما نگهبان نیستم» سوره هود، آیه ۸۴-۸۶.</ref> همچنین از [[آیه]] ۵ [[سوره نساء]] بر میآید که [[جامعه انسانی]] با [[اقتصاد]] قوام مییابد و اگر اقتصاد در جامعه انسانی وجود نداشته یا به شکل [[درستی]] [[مدیریت]] نشود، جامعه انسانی فرومی پاشد. | ||
میتوان دهها آیه را در [[قرآن]] یافت که بیانگر جایگاه مهم اقتصاد در حد و اندازه [[امور اعتقادی]] و [[عبادی]] است؛<ref>{{متن قرآن|الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «همان کسانی که «غیب» را باور و نماز را برپا میدارند و از آنچه به آنان روزی دادهایم میبخشند» سوره بقره، آیه ۳؛ {{متن قرآن|وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ}} «و به آنچه فرو فرستادهام، که کتاب نزد شما را راست میشمارد، ایمان آورید و نخستین منکر آن نباشید و آیات مرا به بهای ناچیز نفروشید و تنها از من پروا کنید» سوره بقره، آیه ۴۱؛ {{متن قرآن|وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ}} «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با نمازگزاران نماز بگزارید» سوره بقره، آیه ۴۳؛ {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ}} «و (یاد کنید) آنگاه را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند را نپرستید و با پدر و مادر و خویشاوند و یتیمان و بیچارگان نیکی کنید و با مردم سخن خوب بگویید و نماز را بر پا دارید و زکات بدهید؛ سپس جز اندکی از شما، پشت کردید در حالی که (از حق) رویگردان بودید» سوره بقره، آیه ۸۳ و آیات دیگر.</ref>؛ چراکه [[انسان]] در | میتوان دهها آیه را در [[قرآن]] یافت که بیانگر جایگاه مهم اقتصاد در حد و اندازه [[امور اعتقادی]] و [[عبادی]] است؛<ref>{{متن قرآن|الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}} «همان کسانی که «غیب» را باور و نماز را برپا میدارند و از آنچه به آنان روزی دادهایم میبخشند» سوره بقره، آیه ۳؛ {{متن قرآن|وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ}} «و به آنچه فرو فرستادهام، که کتاب نزد شما را راست میشمارد، ایمان آورید و نخستین منکر آن نباشید و آیات مرا به بهای ناچیز نفروشید و تنها از من پروا کنید» سوره بقره، آیه ۴۱؛ {{متن قرآن|وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ}} «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با نمازگزاران نماز بگزارید» سوره بقره، آیه ۴۳؛ {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ}} «و (یاد کنید) آنگاه را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند را نپرستید و با پدر و مادر و خویشاوند و یتیمان و بیچارگان نیکی کنید و با مردم سخن خوب بگویید و نماز را بر پا دارید و زکات بدهید؛ سپس جز اندکی از شما، پشت کردید در حالی که (از حق) رویگردان بودید» سوره بقره، آیه ۸۳ و آیات دیگر.</ref>؛ چراکه [[انسان]] در جهان مادی و خاکی از آن رو آمده است تا [[مسئولیت]] [[استعمار]] و [[آبادانی زمین]] را به عهده گیرد و [[زمین]] را چنان آباد کند که خود و دیگر موجودات روی آن از همه مواهب الهی به [[درستی]] بهره گیرند و به کمال بایسته و شایسته خویش برسند.<ref>{{متن قرآن|وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ}} «و به سوی (قوم) ثمود برادر آنان صالح را (فرستادیم)، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که خدایی جز او ندارید، او شما را از زمین پدیدار کرد و شما را در آن به آبادانی گمارد پس، از او آمرزش بخواهید سپس به درگاه وی توبه کنید که پروردگار من، پاسخ دهندهای است» سوره هود، آیه ۶۱.</ref> اصولا [[خلافت]] [[انسانی]] که به معنای مظهریت در الوهیت و [[ربوبیت]] خداوندی است با پروردگاری [[انسان]] در طبیعت آغاز و معنا مییابد و در مراحل بالاتر به پروردگاری در کل هستی و ماسوی [[الله]] از جمله [[فرشتگان]] کمال مییابد. بنابراین، انسان در طبیعت [[مکلف]] است تا کار و [[تولید]] کند و با کار و تولیدات عمرانی خویش [[جهان]] و [[جامعه]] را بسازد. | ||
اینکه [[خداوند]] [[فرمان]] به [[انفاق]] میدهد یا از هر تولید و درآمد و ثروتی بخشی را از [[حقوق الهی]] و [[حقوق مردم]] [[تهیدست]] و | اینکه [[خداوند]] [[فرمان]] به [[انفاق]] میدهد یا از هر تولید و درآمد و ثروتی بخشی را از [[حقوق الهی]] و [[حقوق مردم]] [[تهیدست]] و بینوا میشمارد،<ref>{{متن قرآن|وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}} «و در داراییهایشان بخشی برای (مستمند) خواهنده و بیبهره بود» سوره ذاریات، آیه ۱۹؛ {{متن قرآن|لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}} «و در داراییهایشان بخشی برای (مستمند) خواهنده و بیبهره بود» سوره معارج، آیه ۲۵.</ref> به معنای [[لزوم]] فعالیتهای اقتصادی و کار و تولید ثروت است؛ چراکه بدون تولید ثروت و فعالیتهای اقتصادی نمیتوان از [[بخشش]] و [[احسان]] و انفاق و [[حقوق مالی]] سخن گفت. | ||
[[رهبری]] به عنوان [[امام]] و | [[رهبری]] به عنوان [[امام]] و مدیریت جامعه موظف است تا هم پای [[اصول اعتقادی]] و فعالیتهای فرهنگی و [[عبادی]]، به فعالیتهای اقتصادی توجه کند و قطعات بخشهای [[اعتقادی]] و [[اقتصادی]] را به عنوان قطعات اصلی کالبد و اسکلت ساختمان انسان و جامعه بداند و بر آن تاکید کند. از این روست که [[پیامبر]]{{صل}} و [[پیامبران]] دیگر، در کنار قطعات اعتقادی به قطعات اقتصادی توجه داشتند؛ زیرا اگر [[اعتقادات]] را آهنهای ساختمان انسان و جامعه بدانیم، [[اقتصاد]] آجرهای این ساختمان است. این آهن و آجر است که فیزیک اصلی ساختمان انسان و جامعه را میسازد. از این روست که پیامبران از جمله [[حضرت شعیب]]{{ع}} و [[حضرت یوسف]]{{ع}} و [[حضرت موسی]]{{ع}} و [[پیامبر گرامی]]{{صل}} به اقتصاد در تحقق [[جامعه آرمانی]] توجه خاص و ویژهای مبذول داشتهاند و حضرت شعیب{{ع}} میفرماید که [[وظیفه]] من در صدر [[آموزشها]]، اصول [[اصلاح]] اعتقادات و اقتصاد جامعه است تا اسکلت بنای [[انسانیت]] و [[جامعه]] شکل بگیرد و هر آن چه در توان دارم در این دو بخش [[اصلاح]] [[اصول اعتقادی]] و [[امور اقتصادی]] هزینه میکنم<ref>اعراف، ایه ۸۵؛ هود، آیات ۸۴ و ۸۷.</ref>. | ||
[[پیامبر گرامی]]{{صل}} در همه مدت [[رهبری]] و [[امامت]] خویش تلاش کرد تا جامعه [[تمدنی]] [[اسلام]] را بر اساس اصول اعتقادی و [[امور اعتقادی]] سالم و صحیح بر پا دارد. از این روست که به تمام مباحث ریز و درشت [[اقتصادی]] از | [[پیامبر گرامی]]{{صل}} در همه مدت [[رهبری]] و [[امامت]] خویش تلاش کرد تا جامعه [[تمدنی]] [[اسلام]] را بر اساس اصول اعتقادی و [[امور اعتقادی]] سالم و صحیح بر پا دارد. از این روست که به تمام مباحث ریز و درشت [[اقتصادی]] از معاملات و [[اجاره]] و گردش [[پول]] و مانند آن توجه داشته است و بخش مهمی از [[آیات]] قرانی به این امور تخصیص یافته است. [[آموزههای اسلامی]] به گونهای به امور اقتصادی توجه دارد که از [[تولید]]، توزیع و [[مصرف]] همه چیز میبایست در چارچوب قوانین عادلانه و سالم قرار گیرد و [[نظارت]] دایمی بر آن [[اعمال]] شود.<ref>{{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}} «آنچه خداوند از (داراییهای) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما میدهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز میدارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷؛ {{متن قرآن|قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ}} «(یوسف) گفت: مرا بر گنجینههای این سرزمین بگمار که من نگاهبانی دانایم» سوره یوسف، آیه ۵۵؛ {{متن قرآن|وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}} «و داراییهایتان را که خداوند (مایه) پایداری (زندگی) شما گردانیده است به کمخردان نسپارید و از در آمد آن، آنان را روزی و پوشاک رسانید و با آنان با زبانی شایسته سخن گویید» سوره نساء، آیه ۵؛ {{متن قرآن|حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِن دُونِهِمَا قَوْمًا لّا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا * قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا * قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا * آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا * فَمَا اسْطَاعُوا أَن يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا}} «تا چون میان دو سدّ رسید در برابر آن دو (سدّ) گروهی را دید که (هیچ) زبانی را درست درنمییافتند * گفتند: ای ذو القرنین! در این سرزمین، یأجوج و مأجوج تبهکاری میورزند، آیا میخواهی برای تو هزینهای بنهیم تا میان ما و آنان سدّی بسازی؟ * گفت: آنچه پروردگارم در آن مرا توانمند کرده بهتر است، بنابراین مرا با نیرویی (انسانی) یاری دهید تا میان شما و آنان دیواری بنا نهم * پارههای (بزرگ) آهن برایم بیاورید؛ تا هنگامی که میان دو کوه را (پر و) برابر کرد، گفت اکنون (در کورههای آتش) بدمید؛ تا هنگامی که آن (پارههای آهن) را آتش (گون) کرد، گفت: (اینک) برای من مس گداخته بیاورید تا روی آن بریزم * و (بدینگونه یأجوج و مأجوج) نه میتوانستند از آن بالا روند و نه میتوانستند بدان رخنه کنند» سوره کهف، آیه ۹۷.</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[نقش اقتصاد در تمدن نوین اسلامی (مقاله)|نقش اقتصاد در تمدن نوین اسلامی]].</ref> | ||
== مبانی اقتصاد اسلامی == | == مبانی اقتصاد اسلامی == | ||