مباهله در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

مباهله در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۵۷

۱۴۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۴

←‏مباحث کلامی آیه مباهله

دیداریویکی‌متن

Wasity

دیوان‌سالاران، مدیران

۲۲۷٬۶۲۸

ویرایش

@@ خط ۷: / خط ۷: @@
 ==مباحث [[کلامی]] [[آیه مباهله]]==
+===دیدگاه شیخ مفید===
 [[شیخ مفید]] پس از نقل [[واقعه مباهله]] می‌گوید:
 در آیه مباهله، [[امیر مؤمنان]]{{ع}} نفس [[رسول خدا]]{{صل}} شمرده شده و این آشکار می‌کند که علی{{ع}} به بالاترین حد [[فضیلت]] رسیده است و با [[پیامبر]] در [[عصمت از گناهان]] و در همه [[کمالات]] دیگر مساوی است و [[خداوند]] او و [[فرزندان]] خردسال و همسرش را برای [[پیغمبر]] بسان [[حجت]] و برهانی برای [[دین]] قرار داده است<ref>شیخ مفید، الارشاد، ج۱، ص۲۲۷.</ref>.
-همو در جای دیگر می‌گوید: «در [[تفضیل]] [[امیرمؤمنان]]{{ع}} گروه‌های مختلف [[شیعه]] همرأی نیستند. [[شیعیان]] [[دوازده امامی]] نیز در این باره [[اختلاف]] دارند. بیش‌تر [[متکلمان]] آنان گویند بی‌گمان [[پیامبران]] از علی برترند. [[محدثین]] و [[اهل]] نقد و ژرف‌اندیشان در [[روایات]] و گروهی از متکلمان و [[اصحاب]] [[مناظره]] گویند البته علی{{ع}} از همه [[آدمیان]] جز [[حضرت محمد]]{{صل}} [[برتر]] است و گروهی کم‌شمار باز ایستاده‌اند و گویند که نمی‌دانیم علی{{ع}} از پیامبران بالاتر یا [[پایین‌تر]] و یا برابر است ولی این را می‌دانیم که حضرت محمد{{صل}} از علی{{ع}} برتر است. گروهی دیگر از ایشان نیز گویند امیرمؤمنان{{ع}} از همه [[انسان‌ها]] برتر است جز [[پیامبران اولوالعزم]]». سپس شیخ مفید در [[اثبات برتری امام]] علی{{ع}} بر همگان جز رسول خدا{{صل}}، چند [[استدلال]] ذکر می‌کند و پیش از هر دلیل دیگری به سراغ آیه مباهله می‌رود و می‌گوید:
-این [[آیه]] می‌فهماند که علی{{ع}} همچون [[جان رسول خدا]]{{صل}} است و می‌دانیم که رسول خدا{{صل}} از همه انسان‌ها برتر است. [پس علی{{ع}} از همه انسان‌ها جز رسول خدا{{صل}} برتر است]. در این آیه، {{متن قرآن|أَبْنَاءَنَا}} بر حسن و حسین{{عم}} [[صدق]] می‌کند و منظور از {{متن قرآن|نِسَاءَنَا}} [[فاطمه زهرا]]{{س}} و مقصود از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} علی{{ع}} است و منظور از نفس چیزی همانند [[خون]] و هوا نیست که قوام پیکره مادی [[انسان]] بدان است و از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} مراد رسول خدا{{صل}} نیست؛ چراکه درست نیست [[آدمی]] نفس خود را به سوی خود فرا خواند، بلکه مراد کسی است که در [[عزت]]، [[کرامت]]، [[محبت]]، [[ریاست]]، [[ایثار]]، بزرگی و [[جلالت]] نزد [[خداوند سبحان]] جایگاهی چون [[رسول خدا]]{{صل}} دارد و اگر هیچ دلیل دیگری نمی‌بود که حاکی از [[برتری]] [[پیامبر]] بر علی{{ع}} باشد، همین [[آیه]] بر [[برابری]] آنان هم در [[فضیلت]] و هم در مرتبه دلالت می‌کرد، اما [[دلایل]] دیگری هست که پیامبر را از این برابری خارج می‌کند. آن‌گاه [[برتری علی]]{{ع}} بر دیگر افراد [[بشر]] به مقتضای این مسئله باقی می‌ماند<ref>شیخ مفید، رساله تفضیل امیرالمؤمنین، ص۳۵.</ref>.
+همو در جای دیگر می‌گوید: «در [[تفضیل]] [[امیرمؤمنان]]{{ع}} گروه‌های مختلف [[شیعه]] همرأی نیستند. [[شیعیان]] [[دوازده امامی]] نیز در این باره [[اختلاف]] دارند. بیش‌تر [[متکلمان]] آنان گویند بی‌گمان [[پیامبران]] از علی برترند. [[محدثین]] و [[اهل]] نقد و ژرف‌اندیشان در [[روایات]] و گروهی از متکلمان و [[اصحاب]] [[مناظره]] گویند البته علی{{ع}} از همه [[آدمیان]] جز [[حضرت محمد]]{{صل}} [[برتر]] است و گروهی کم‌شمار باز ایستاده‌اند و گویند که نمی‌دانیم علی{{ع}} از پیامبران بالاتر یا [[پایین‌تر]] و یا برابر است ولی این را می‌دانیم که حضرت محمد{{صل}} از علی{{ع}} برتر است. گروهی دیگر از ایشان نیز گویند امیرمؤمنان{{ع}} از همه [[انسان‌ها]] برتر است جز [[پیامبران اولوالعزم]]». سپس شیخ مفید در [[اثبات برتری امام]] علی{{ع}} بر همگان جز رسول خدا{{صل}}، چند [[استدلال]] ذکر می‌کند و پیش از هر دلیل دیگری به سراغ آیه مباهله می‌رود و می‌گوید: این [[آیه]] می‌فهماند که علی{{ع}} همچون [[جان رسول خدا]]{{صل}} است و می‌دانیم که رسول خدا{{صل}} از همه انسان‌ها برتر است. [پس علی{{ع}} از همه انسان‌ها جز رسول خدا{{صل}} برتر است]. در این آیه، {{متن قرآن|أَبْنَاءَنَا}} بر حسن و حسین{{عم}} [[صدق]] می‌کند و منظور از {{متن قرآن|نِسَاءَنَا}} [[فاطمه زهرا]]{{س}} و مقصود از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} علی{{ع}} است و منظور از نفس چیزی همانند [[خون]] و هوا نیست که قوام پیکره مادی [[انسان]] بدان است و از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} مراد رسول خدا{{صل}} نیست؛ چراکه درست نیست [[آدمی]] نفس خود را به سوی خود فرا خواند، بلکه مراد کسی است که در [[عزت]]، [[کرامت]]، [[محبت]]، [[ریاست]]، [[ایثار]]، بزرگی و [[جلالت]] نزد [[خداوند سبحان]] جایگاهی چون [[رسول خدا]]{{صل}} دارد و اگر هیچ دلیل دیگری نمی‌بود که حاکی از [[برتری]] [[پیامبر]] بر علی{{ع}} باشد، همین [[آیه]] بر [[برابری]] آنان هم در [[فضیلت]] و هم در مرتبه دلالت می‌کرد، اما [[دلایل]] دیگری هست که پیامبر را از این برابری خارج می‌کند. آن‌گاه [[برتری علی]]{{ع}} بر دیگر افراد [[بشر]] به مقتضای این مسئله باقی می‌ماند<ref>شیخ مفید، رساله تفضیل امیرالمؤمنین، ص۳۵.</ref>.
+===دیدگاه شیخ طوسی===
 [[شیخ طوسی]] در ذیل [[آیه مباهله]] گفته است که این آیه به نظر [[اصحاب]] ما از دو جهت بر برتری علی{{ع}} دلالت دارد. اول آن‌که [[مباهله]] برای آشکار شدن [[حق]] از [[باطل]] است و این جز با کسانی تحقق نمی‌پذیرد که نزد [[خدا]] برترند و [[صحت]] [[عقیده]] آنان آشکار است و خود [[مأمون]] الباطن‌اند. جهت دوم آن‌که در این آیه، [[جان]] علی{{ع}} مانند [[جان رسول خدا]]{{صل}} شمرده شده است. او از [[ابوبکر]] رازی، معروف به [[جصاص]] نقل می‌کند که آیه مذکور دلالت دارد که حسن و حسین{{عم}}، [[پسران]] [[رسول]] خدایند و پسر دختر در واقع پسر [[آدمی]] است و نیز از ابن ابی علان نقل می‌کند که این آیه دلالت دارد که حسن و حسین{{عم}} در آن [[زمان]] [[مکلف]] بوده‌اند؛ زیرا مباهله جز با [[مکلفان]] روا نیست. سپس شیخ به طرح [[پرسش و پاسخ]] می‌پردازد؛ بدین تفصیل که اگر بگویند حسن و حسین{{عم}} در آن زمان بالغ و مستحق [[ثواب]] نبوده‌اند، پس چرا برای مباهله آمده‌اند و اگر مستحق ثواب نیز بوده‌اند، در میان [[صحابه]] [[افضل]] نبوده‌اند، در پاسخ گوییم: اصحاب ما معتقدند که حسن و حسین{{عم}} در آن زمان مکلف و بالغ بوده‌اند؛ زیرا [[بلوغ]] و [[عقل]] متوقف بر شرطی خاص نیست و از این رو [[عیسی]]{{ع}} در گهواره سخن می‌گفت و این دلالت دارد که مکلف و [[عاقل]] بوده است و این [[حقیقت]] از برخی [[ائمه]] اعتزال نیز نقل شده است. وانگهی، اصحاب ما گویند: حسن و حسین{{عم}} [[افضل]] [[صحابه]] پس از پدر بوده‌اند؛ زیرا کثرت [[ثواب]] متوقف بر کثرت [[اعمال]] نیست، بلکه چگونگی [[معرفت]] و [[اطاعت خدا]] و [[اقرار]] آنان به [[رسالت]] به گونه‌ای بوده است که هیچ کس در ثواب به مرتبه آنان نرسیده است<ref>شیخ طوسی، التبیان، ذیل آیه مباهله.</ref>.
@@ خط ۱۷: / خط ۱۹: @@
 شیخ طوسی تصریح می‌کند که مراد از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} در [[آیه مباهله]] رسول خدا{{صل}} نیست؛ زیرا هیچ کس خود را [[دعوت]] نمی‌کند. با این حال در [[تفسیر آیه]] مذکور گویا اشکال خود را از یاد برده و فرموده است که مراد از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} نفس رسول خدا{{صل}} و نفس علی{{ع}} است که البته این نظریه با نظریه مشهور [[علمای شیعه]] ناسازگار است و بیش‌تر با [[نظریه]] [[مفسران اهل سنت]]<ref>مانند بغوی در معالم التنزیل، ج۱، ص۴۸۰.</ref> همراه است. به ظاهر مبنای این سخن شیخ روایتی از [[امام باقر]]{{ع}} است که در [[آینده]] در [[تفسیر]] آیه مباهله بدان اشاره خواهد شد. [[شیخ طبرسی]] افزون بر نقل مطالب فوق از شیخ طوسی اضافه می‌کند که مراد از{{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} نمی‌تواند [[پیامبر]] باشد، بلکه خصوص علی{{ع}} مراد است؛ زیرا پیامبر [[داعی]] است و داعی غیر از مدعو است<ref>طبرسی، ابوعلی، مجمع البیان، ذیل آیه مباهله.</ref>.
+===دیدگاه علامه حلی===
 [[علامه حلی]] در بیان [[افضلیت علی]]{{ع}} بر [[صحابه]] به وجوهی چند [[استدلال]] کرده است و از آن میان، [[آیه مباهله]] است. او گوید [[مفسران]] اتفاق دارند که مراد از {{متن قرآن|أَبْنَاءَنَا... وَنِسَاءَنَا... وَأَنْفُسَنَا}} در [[آیه شریفه]] حسن و حسین{{عم}} و زهرا{{س}} و علی{{ع}} است و مراد از [[انفس]] تنها علی{{ع}} است و چون نفس علی{{ع}} و نفس [[رسول خدا]]{{صل}} یکی نیست، پس چیزی نمی‌ماند جز آن‌که بگوییم مراد [[برابری]] آن دو است و رسول خدا{{صل}} [[افضل]] از همه [[مردم]] است. پس علی{{ع}} نیز از دیگر مردم [[برتر]] است<ref>علامه حلی، کشف المراد، ص۳۸۵.</ref>. [[علامه]] مانند همین [[کلام]] را در دو جای دیگر نیز گفته است<ref>آیت‌الله میلانی، در قادتنا کیف نعرقهم، ج۳، ص۶۳، کلام علامه را از منهاج الکرامه و نیز از کشف الحق و نهج الصدق نقل کرده است. نیز ر.ک: علامه حلی، کشف الحق و نهج الصدق، ص۱۷۷.</ref>.
+===دیدگاه فخر رازی===
 [[فخر رازی]] در [[تفسیر]] خود آورده است که در [[ری]]، مردی را دیدم به نام [[محمود بن حسن حمصی]]، که [[معلم]] اثنی‌عشری‌ها بود و [[گمان]] می‌کرد علی{{ع}} از همه [[انبیا]] جز محمد{{صل}} برتر است. او می‌گفت دلیل بر این مطلب آیه مباهله است؛ آنجا که آمده: {{متن قرآن|وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ}}؛ چراکه مراد از {{متن قرآن|أَنْفُسَنَا}} نفس محمد{{صل}} نیست؛ زیرا [[انسان]] خویش را [[دعوت]] نمی‌کند، بلکه کسی دیگر است. همه اتفاق دارند که او [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است. پس [[آیه]] مذکور دلالت دارد که نفس علی{{ع}} همان نفس محمد{{صل}} است و نمی‌تواند مراد این باشد که این نفس عین آن نفس است، بلکه مراد آن است که این نفس مانند آن نفس است و چنین چیزی به معنای برابری در جمیع جهات است. البته از این عموم در دو مورد دست بر می‌داریم: یکی [[نبوت]] و دیگری [[علم]] و فضل [[پیامبر]]؛ زیرا [[ادله]] بسیاری آمده که محمد{{صل}} پیامبر است، ولی علی{{ع}} پیامبر نیست و نیز [[اجماع]] منعقد است که پیامبر در فضل بر علی{{ع}} پیشی گرفته است. آن‌گاه در غیر این دو مورد آن عموم [[قرآنی]] [[حاکم]] است. اکنون گوییم [[اجماع]] داریم که [[پیامبر]] از همه [[انبیا]] [[برتر]] است؛ پس به [[حکم]] ظهور [[آیه شریفه]] علی{{ع}} نیز از همه انبیا برتر خواهد بود. همین شخص می‌گفت مؤید [[استدلال]] به این [[آیه]]، [[حدیث]] مقبول نزد موافق و مخالف است که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: {{متن حدیث|مَنْ أَرَادَ أَنْ يَرَى آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ نُوحاً فِي طَاعَتِهِ وَ إِبْرَاهِيمَ فِي خَلَّتِهِ وَ مُوسَى فِي قُرْبَتِهِ وَ عِيسَى فِي صَفْوَتِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ{{ع}}}}<ref>ر.ک: ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی طالب، ج۸، ص۱۳۲.</ref>. این حدیث [[گواه]] است که آن‌چه در انبیا به گونه پراکنده موجود بوده است، در علی{{ع}} گرد آمده است. پس علی از همه انبیا جز محمد{{صل}} برتر است.