پلورالیسم دینی: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

*کلمه "[[پلورالیسم]]" به معنای وجود نژادهای گوناگون یا [[عقاید]] [[دینی]] و [[سیاسی]] گوناگون در [[جامعه]] است<ref>اکسفورد، ۹۵۳.</ref>. از شاخه‌های [[پلورالیسم]]، [[کثرت‌گرایی دینی]] است که در دو معنا آن را به کار می‌برند: یکی برداشت‌های متفاوت از [[دین]] و به عبارت دیگر، قرائت‌های مختلف از [[دین]]، و دیگر، همسنگ دانستن همه [[ادیان]] برای رسیدن به [[حقیقت]]. بنابر این معنا، [[ادیان]] مختلف، راه‌های گوناگونی برای رسیدن به یک حقیقت‌اند<ref>پلورالیسم دینی‌، ۱۰.</ref>. بنابر معنای نخست، که آن را "[[کثرت‌گرایی]] در [[فهم]] [[دین]]" می‌خوانند، [[انسان‌ها]] برای رسیدن به [[سعادت]]، می‌توانند قرائت‌های مختلفی از [[آموزه‌های دینی]] فراچنگ آورند. به عبارتی دیگر، رسیدن به [[سعادت]]، تنها از گذر یک قرائت ممکن نمی‌شود؛ بلکه قرائت‌های مختلفی دارد و هر کس می‌تواند از آن طریق به [[سعادت]] دست یابد. معنای دوم نیز- که آن را "[[کثرت‌گرایی دینی]]" نام کرده‌اند- بر آن است که انسان‌های سعادت‌طلب می‌توانند هر یک از [[ادیان الهی]] را که می‌خواهند برگزینند و به تعالیمش عمل کنند و به [[حقیقت]] متعالی برسند. رگه‌هایی رقیق از [[کثرت‌گرایی دینی]] را می‌توان در آثار علمای متقدم [[مسلمان]] همچون یوحنای دمشقی، [[امام]] [[محمد غزالی]]، اخوان الصفا و [[محی الدین]] ابن [[عربی]] بازیافت<ref>مدخل مسائل جدید در علم کلام‌، ۲/ ۱۸.</ref>؛ اما بروز و نمود فعلی آن وامدار دغدغه‌های [[فکری]] اندیشه‌مندان غربی در دهه‌های اخیر است. مواجهه با کاستی‌های تعالیم‌ کتاب مقدس‌، نگرانی برای یافتن راه حلی برای [[زندگی]] مسالمت‌آمیز [[پیروان]] [[مذاهب]] گوناگون و آرزوی [[سعادت]] برای همه افراد [[بشر]]، از مهم‌ترین [[علل]] پدید آمدن [[کثرت‌گرایی]] دینی‌اند<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۰.</ref>.

==موضع [[شیعه]] در برابر [[کثرت‌گرایی]] [[فهم]] [[دینی]]==

*[[شیعیان]] معتقدند که [[آموزه‌های اسلامی]] بر دو بخش‌اند: یکی ضروریات [[دینی]] که تغییر نمی‌پذیرند، و دیگر، [[قوانین]] متغیر<ref>عقائد الشیعة الامامیة، ۵۶۵.</ref>. اگر مراد کثرت‌گرایان این است که می‌توان از اصول ثابت [[اسلام]] قرائت‌های گوناگون به دست داد، باید گفت که اصول ثابت، ضروری دین‌اند و تغییر و قرائت‌های گوناگون نمی‌پذیرند و [[وحی]] الهی‌اند که بر [[پیامبر]]{{صل}} نازل شده است<ref>انعام/ ۱۹؛ فرقان/ ۱؛ اعراف/ ۱۵۸.</ref>. بنابر گفتار صریح [[پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{عم}}، اصول ثابت [[اسلام]]، ابدی‌اند و هیچ‌گاه دگرگونی نخواهند پذیرفت<ref>بحارالانوار، ۲۶۰۲؛ اصول کافی‌، ۱/ ۱۷۲.</ref>. از این [[قوانین]] است [[حرمت]] [[ظلم]]، [[وجوب عدل]]، [[لزوم]] [[ادای امانت]] و دفع غرامت و [[وفا به عهد]]. بدین‌سان، [[پلورالیسم]]- به معنای تغییر اصول ثابت [[اسلام]]- نزد همه علمای [[شیعه]] مردود و مطرود است<ref>عقائد الشیعة الامامیة، ۵۶۶- ۵۶۴؛ گوهر مراد، ۳۹۹؛ کشف المراد، ۳۷۵؛ شریعت در آئینه معرفت‌، ۱۰۳.</ref>. چنانچه مراد کثرت‌گرایان این است که می‌توان از [[قوانین]] متغیر [[اسلام]]، برداشت‌های گوناگون به [[فهم]] آورد، [[شیعه]] نیز- با شرایطی- آن را پذیرفته است. بنابر باورهای [[شیعیان]]، پیش آمدن وقایع نو در عرصه [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] [[انسان]]، مقرراتی جدید طلب می‌کند و [[وظیفه]] وضع این مقررات بر عهده [[علمای دین]] است. عالم [[دینی]] با بهره‌گیری از روش [[استنباط]] و [[ادله]] اربعه، می‌کوشد تا برای نیازهای نوپیدای [[انسان]]، پاسخ بیابد. این کوشش- که روش‌مند و منضبط است- "[[اجتهاد]]" نام دارد. [[اجتهاد]] از آن رو که از روشی ویژه بهره می‌برد و شرطهایی دارد، با [[اباحی‌گری]] و استنباطهای غیر مستند متفاوت است<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۰.</ref>.

*[[اجتهاد]] وسیله‌ای است که [[احکام]] کلی [[شریعت]] را درباره همه موضوعات- از جمله موضوعات نوپیدای [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] [[انسان]]- بیان می‌کند<ref>شریعت در آئینه معرفت‌، ۲۱۷.</ref>. [[حکم]] موضوعاتی همانند مواصلات، [[فنون]] [[جنگی]]، درمان [[بیماری‌ها]]، نوع مسکن و پوشاک و... از [[احکام]] و [[قوانین]] متغیر [[اسلام]] است<ref>عقائد الشیعة الامامیه‌، ۵۶۶ و ۵۶۷.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۰.</ref>.

 

==موضع [[تشیع]] در برابر کثرت [[دین]]==

*[[شیعیان]] بر آن‌اند که [[دین]]، کثرت نمی‌پذیرد و یکی بیش نیست. [[حقیقت]] [[دین]]، یکی‌ است که همانا [[تسلیم]] در برابر [[خداوند]] است؛ خداوندی که [[سلطه]] و [[حاکمیت]] مطلق و آفریدگاری از آنِ او است و [[پرستش]] تنها او را می‌سزد؛ اما هر امتی بسته به [[توانایی]] و [[دانایی]] و عصر و دوره زندگی‌اش، به این [[دین]] یگانه فراخوانده شده است<ref>مدخل مسائل جدید در علم کلام‌، ۲/ ۲۹۶.</ref>. از نظرگاه [[اسلامی]]، همه شریعت‌های پیشین در روزگار خویش [[حقانیت]] داشته‌اند<ref>المیزان‌، ۱/ ۲۵۳.</ref>؛ اما پس از [[ظهور اسلام]]، [[نسخ]] شده و کنار رفته‌اند و از آن پس، [[حقانیت]] تنها از آنِ [[دین اسلام]] است<ref>مصنفات شیخ مفید، ۱۴/ ۳۰.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۱ -۱۷۲.</ref>.

*این مدعا سه [[دلیل]] دارد که عبارت‌اند از:

#'''[[دلیل نقلی]]:''' بنابر [[آیات قرآنی]]، [[پیامبر اسلام]]{{صل}} خاتم [[پیامبران]] و [[شریعت اسلام]]، کامل کننده [[شرایع]] پیشین است. از این رو، [[قوانین]] این [[شریعت]] [[هدایت]] [[بشر]] را تا ابد بر عهده دارد<ref>{{متن قرآن|حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ }}؛ سوره مائده، آیه ۳؛ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ }}؛ سوره توبه، آیه ۳۳.</ref>. آموزه‌های بنیادی [[شرایع]] پیشین همچنان بر جای مانده‌اند و [[اسلام]] نیز آنها را پذیرفته است؛ اما آموزه‌های فرعی را- اگر [[نیازمند]] [[نسخ]] بوده‌اند- [[نسخ]] کرده است<ref>المیزان‌، ۵/ ۳۴۸.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۲.</ref>.

#'''[[دلیل عقلی]]:''' بسیاری از آموزه‌های [[ادیان]] پیشین که امروزه در دسترس‌اند، با یکدیگر در [[تعارض]] و ناسازگاری‌اند<ref>موازنه بین ادیان چهارگانه‌، ۱۶- ۱۴.</ref>. بنابر [[حکم عقل]]، یا همه این آموزه‌ها برحق‌اند یا همگی بر باطل‌اند و یا پاره‌ای برحق و پاره‌ای دیگر بر [[باطل]]. فرض نخست به [[حکم عقل]] ممکن نیست؛ زیرا اجتماع نقیضین حاصل می‌آید. فرض دوم نیز ممکن نیست؛ زیرا [[خداوند]] [[حکیم]] راه [[هدایت]] را بر [[بشر]] نمی‌بندد. نتیجه [[عقلی]] این است که فرض سوم درست است<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 172.</ref>.

#'''[[سیره پیامبر]]{{صل}}:''' اینکه [[پیامبر اسلام]] به سوی [[مردم]] دیگر مناطق [[جهان]] و تمدن‌های مطرح روزگار، سفیرانی گسیل کرد و [[پیام]] [[اسلام]] را به گوش آنان رسانید، دلیلی روشن بر [[جهانی بودن اسلام]] است و نشان می‌دهد که [[پیروان]] دیگر [[شرایع]] می‌باید از [[شریعت اسلام]] [[پیروی]] کنند<ref>آموزش عقاید، ۲/ ۱۵۱.</ref> و پس از [[اسلام]]، [[ادیان]] دیگر [[حقانیت]] خویش را از دست داده‌اند<ref>شریعت در آئینه معرفت‌، ۹۸.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۷۲.</ref>.

 

==پلورالیسم دینی در فرهنگ اصطلاحات علم کلام==

*[[حق]] یا [[باطل]] بودن و همچنین [[نجات‌بخش]] بودن [[ادیان]]، از جمله مباحث ریشه‌دار و کهن [[کلامی]] است. بحث "[[پلورالیسم دینی]]"، از پررونق‌ترین بحث‌ها در این [[حوزه]] است که ابتدا در [[مغرب]] [[زمین]] سر برآورد و پس از آن، در [[کشورهای اسلامی]]، به‌خصوص [[ایران]] از سوی روشنفکران داخلی نشو و نما یافت<ref>بنگرید به کتاب صراط‌های مستقیم، عبدالکریم سروش و کتابی که در نقد آن به‌نام صراط مستقیم، اثر عباس نیکزاد نوشته شده است.</ref>.

*ابتدا به انواع [[پلورالیسم]] اشاره خواهد شد؛ سپس مجموعه نگاه‌ها درباره [[حقانیت]] [[ادیان]] مورد توجه واقع می‌‌شود. پس از روش شدن مسئله در هر دو بحث پیش‌گفته، نقد و تحلیلی بر [[پلورالیسم دینی]] که موضوع اصلی تحقیق است، صورت خواهد گرفت<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰۳.</ref>.

 

===رویکردهای مختلف درباره [[حقانیت]] و [[نجات]] [[ادیان]]===

*مجموعه دیدگاه‌های مربوط به [[حقانیت]] [[ادیان]]، در سه قالب کلی: [[تکثرگرایی]]، شمول‌گرایی و [[انحصارگرایی]] توسط [[جان]] هیک گزارش شده‌اند.

#"[[پلورالیسم]]" یا "[[تکثرگرایی]]" به این معناست که [[ادیان]] مختلف می‌‌توانند به‌صورت نسبی، از [[حقانیت]] بهره‌مند باشند. در مباحث پیش‌رو، بیشتر درباره آن صحبت خواهد شد.

#وجه مقابل آن، دیدگاه [[انحصارگرایی]] است که تنها یک [[دین]] را مصداق [[دین کامل]] و [[برگزیده الهی]] می‌داند و آن، [[دینی]] است که دارای سه ویژگی [[صدق]]، [[حق]] و [[نجات]] باشد. تقریباً همه [[ادیان]] بر [[انحصارگرایی]] [[دین]] خود [[باور]] دارند. [[مسیحیان]]، به خصوص مبتنی بر [[کتاب مقدس]] این دیدگاه را ارائه می‌‌دهند؛ آنجاکه از زبان [[حضرت مسیح]] گفته می‌‌شود: من راه [[راستی]] و حیات هستم؛ هیچ‌کس نزد [[پدر]]، جز به‌وسیله من نمی‌آید... اگر مرا می‌‌شناختید، [[پدر]] مرا نیز می‌‌شناختید... کسی که مرا دید، [[پدر]] را دیده است... آیا [[باور]] نمی‌کنید که من در [[پدر]] هستم و [[پدر]] در من است؟!<ref>یوحنا، ۱۴، ۱۰ - ۶.</ref><ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰۳.</ref>.

#دیدگاه سومی که شاید با نگاه میانه و درعین‌حال [[برتر]] ماندن [[دین]] [[مسیحیت]]، از سوی برخی [[اندیشمندان]] غربی ارائه شد، [[نظریه ]]"شمول‌گرایی" است.

*[[کارل رانر]] که این نظریه به او منسوب است، با تفکیک میان [[حقانیت]] و [[نجات]]، تنها [[دین حق]] را [[مسیحیت]] به حساب می‌‌آورد؛ اما دیگر [[ادیان]]، در عین اینکه مصداق [[دین حق]] نیستند، [[پیروان]] آنها می‌‌توانند از [[نجات]] و [[رستگاری]] بهره‌مند باشند.

*در [[حقیقت]]، همه [[انسان‌ها]] به هر [[دینی]] که [[باور]] داشته باشند، چون رسماً به [[مسیحیت]] [[معتقد]] نیستند، مسیحیانی بی‌نام و نشان و مانند اعضای افتخاری یک سازمان بوده که مورد [[لطف]] کریمانه [[خدا]]، با [[عنایت]] [[حضرت مسیح]] قرار می‌‌گیرند؛ تا جایی که گفته شده کسانی که قبل از [[حضرت مسیح]] زیست می‌‌کرده، یا [[غسل]] تعمید نکرده‌اند، در درجه‌ای از [[بهشت]] به نام "لیمبو"<ref>شبیه همان چیزی که در روایات ما به آن «اعراف» گفته می‌‌شود که فرزندان کفار در قیامت یا در آن یا در بهشت جای می‌‌گیرند، (مجلسی، بحارالانوار، ج۵، ص۲۹۶) که نه سختی جهنم و نه آسایش بهشت را داراست.</ref> وارد خواهند شد که نه تنعمات [[بهشت]] را داراست و نه عذاب‌های [[جهنم]] را<ref>الیاده، دین‌پژوهی، دفتر دوم، ص۳۴۱؛ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ص۴۱۸.</ref>.

 

 

 

 

 

*خلاصه آنکه پذیرش [[پلورالیسم]] در [[رستگاری]]، جواب بسیاری از [[شبهه‌ها]] در این زمینه است که معمولاً امروز در [[جامعه]] رونق و [[رسوخ]] دارد، مبنی بر اینکه آیا [[خداوند]]، تمام [[گمراهان]] و غیر [[مسلمانان]] را به [[جهنم]] می‌‌برد؟ و سؤالاتی از این دست<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰۸.</ref>.