ربا در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

[[ربا]] اسم مصدر از ریشه "ر ـ ب ـ و" به معنای زیادت است.<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۸۳، "ربی‌أ"؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ المصباح، ص ۲۱۷، "ربا".</ref> برخی واژه‌پژوهان زیادت بر اصل [[مال]] را معنای آن دانسته‌اند.<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۳، ص ۳۴؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ مفردات، ص ۳۴۰، "ربو".</ref> معادل [[فارسی]] آن، سودخوری و نزول‌خواری است و بر خود سود نیز ربا اطلاق شده است.<ref>لغت‌نامه، ج ۸، ص ۱۱۸۷۸، "ربا".</ref>

در [[قرآن کریم]] از این ریشه، "ربت" به معنای فزونی یافتن و بالا آمدن نیز به کار رفته است.<ref>مفردات، ص ۳۴۰.</ref>[[ربا]] در [[شرع]] به زیادت یکی از دو مال همجنس بر دیگری، بی‌عوض گفته می‌شود<ref>احکام القرآن، ج ۱، ص ۵۶۴؛ معجم الفاظ الفقه، ص ۲۰۳.</ref> که دوگونه قرضی و معاملی دارد. بر این اساس، بر هرگونه شرط زیاده بر اصل مال به [[قرض]] داده شده یا در یکی از دو طرف [[داد و ستد]] در کالای همجنس که با وزن و پیمانه داد و ستد می‌شود، ربا اطلاق می‌شود.<ref>مسالک الافهام، ج ۳، ص ۳۱۶؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۴.</ref>

واژه "ربا" ۸ بار در [[قرآن]] به کار رفته و از رایج بودن آن به چهره یک داد و ستد در میان [[یهودیان]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! دارایی‌های یکدیگر را میان خود به نادرستی  نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید  بی‌گمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، [[حرمت]] آن در [[اسلام]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و از [[عذاب]] دردناک رباخواران در [[جهنم]] خبر داده است. {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

گرچه با مطالعه آثار [[تاریخی]] نمی‌توان [[زمان]] مشخصی را برای آغاز [[رباخواری]] در جوامع پیشین بشری نمایاند، براساس گفته برخی، [[سودجویی]] از [[راه]] [[پول]] (رباخواری) در میان [[ملل]] و [[اقوام]] گذشته همواره رواج داشته؛ ولی عملی [[زشت]] و ظالمانه به شمار می‌آمده است و رباخواران از سوی [[مردم]] [[نکوهش]] می‌شده‌اند <ref>اقتصاد در مکتب اسلام، ص ۷۷ـ۷۸؛ ربا و قرض در اسلام، ص ۸۶.</ref>.

بر پایه آثار به جای مانده از سومریان، وام دادن در میان آنان ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد رایج بوده و در برابرش سودی از همان جنس از ۱۵ ـ ۳۳ % افزون بر اصل [[مال]] از وام گیرنده می‌گرفتند <ref>تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۱۵۱؛ ربا و قرض در اسلام، ص ۸۳.</ref>. در [[مصر]] باستان نیز [[رباخواری]] تا آنجا که سود از اصل مال فراتر نمی‌رفت جایز بوده <ref>الربا و موقف الاسلام، ص ۵۸؛ الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۳۱۷ـ۳۱۸.</ref> و این، همان چیزی است که در قرن ۲۰ میلادی [[قانون]] [[مدنی]] مصر (ماده ۲۳۲) به آن تصریح کرده است.<ref> ربا، ص ۴۱.</ref>

بابلیان نیز [[ربا]] را به رسمیت شناخته و نرخ بهره را ۲۰ % برای وام فلز و ۳۳ % برای وام دیگر اجناس قرار داده بودند.<ref> تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۲۷۰؛ موضوع‌شناسی ربا، ص ۵۷.</ref> نرخ بهره در میان بوداییان [[هند]] ۱۸ % بود <ref>تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۴۶۴.</ref> و در چین نیز تلاش‌هایی برای براندازی این پدیده انجام می‌گرفت، چنان که در هزاره پیش از میلاد، [[حکومت]] "وانگ ان شی" کشاورزان را از چنگ رباخواران (که آنان را به [[بردگی]] می‌گرفتند) [[رهایی]] بخشید.<ref> تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۷۹۶، ۸۴۵؛ اقتصاد در مکتب اسلام، ص ۷۸.</ref>

با آنکه [[افلاطون]] و ارسطو از [[فلاسفه]] یونان نیز رباخواری را [[تحریم]] کرده‌اند،<ref>الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۳۲۲ ـ ۳۲۳.</ref> رباخواری در میان [[یونانیان]] پیش از دوران [[اصلاحات]] و قانونگذاری معروف "سولون"، نیز [[رومیان]] پیش از وضع [[الواح]] [[دوازده‌گانه]]، بی‌هیچ محدودیتی رایج بوده است.<ref>اقتصاد در مکتب اسلام، ص ۷۸.</ref> رباخواری در همه [[شرایع آسمانی]] [[حرام]] دانسته شده است.<ref> البحرالمحیط، ج ۳، ص ۴۱۱؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۶۹۹؛ فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۱.</ref>

[[قرآن کریم]] از رباخواری [[یهودیان]]، با وجود تحریم و [[نهی]] از آن در [[متون دینی]] آنان <ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۷، ۱۰؛ مزامیر ۱۵: ۵؛ امثال ۲۸: ۸.</ref> خبر می‌دهد: {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref> بر این اساس، [[مفسران]] <ref> نک: مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۵۸؛ زادالمسیر، ج ۲، ص ۳۰۸.</ref> یکی از اسباب [[لعن]] شدن برخی از [[بنی‌اسرائیل]] از زبان [[داود]] و [[عیسی]]{{ع}} را [[رباخواری]] آنان دانسته‌اند: {{متن قرآن|لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«کافران از بنی اسرائیل بر زبان داود و عیسی پسر مریم لعنت شده‌اند از این رو که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}}<ref>«از کار ناپسندی که می‌کردند باز نمی‌ایستادند  بی‌گمان، زشت است کاری که می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۹.</ref> در بخش‌هایی از [[تورات]] رباخواری [[نکوهش]] شده و چون متدینان باید با یکدیگر [[زندگی]] همنواختی داشته باشند، از آن [[نهی]] شده است.<ref>کتاب مقدس، خروج ۲۲: ۲۵ ـ ۲۶، ۱۱؛ نحمیا ۵: ۱۰.</ref> این [[حکم]] درباره نامتدینان به [[دین یهود]] تفاوت داشته و [[قرض ربوی]] به آنان بی‌اشکال بوده است.<ref>کتاب مقدس، تثنیه ۲۳: ۱۹ ـ ۲۰.</ref> بر پایه گزارش برخی متون [[تاریخی]]، [[یهودیان]] به همکیشان خود هم [[رحم]] نمی‌کردند و افزون بر گرفتن [[ربا]] از آنان، بدهکاران را به [[اسارت]] و در مواردی به دیگر [[ملت‌ها]] به نامِ برده می‌فروختند. نحمیای [[نبی]]، با نکوهش این هنجارشکنی، رباخواران را [[توبیخ]] می‌کند.<ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۱ ـ ۸.</ref> براساس گزارش برخی منابع، رباخواری در دین یهود عملی [[ناپسند]]، غیر [[انسانی]] و در اندازه [[شرک]] بوده است. یهودیان، [[شهادت]] رباخوار را پذیرفته نمی‌دانند <ref>کتاب مقدس، لاویان ۲۵: ۳۵ـ۳۶؛ ربا از نظر دینی، ص ۳۲.</ref> و معتقدند مجازات‌هایی، مانند کفّاره دادن، [[روزه]] گرفتن و در مواردی محکومیت به تازیانه خوردن، برای رباخواران در این [[آیین]] آمده‌اند.<ref>ربا، ص ۵۰.</ref> [[قرآن کریم]] رباخواری را از اسباب [[حرمت]] برخی از غذاهای [[پاکیزه]] و [[حلال]] بر [[یهود]] دانسته است: {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>

در [[مسیحیت]] نیز حکم حرمت ربا در تورات [[نسخ]] نشده، بلکه بر آن تأکید شده و براساس برخی آموزه‌های [[انجیل]] [[قرض]] دادن به [[امید]] پس گرفتن آن نکوهش شده است،<ref>انجیل لوقا، ۶: ۳۴ ـ ۳۵.</ref> در نتیجه [[قرض]] دادن برای سودخواری، مسلّم‌تر در [[دین]] [[مسیح]] [[ممنوع]] است؛ ولی [[مسیحیان]] این ممنوعیت را تحت تأثیر [[یهودیان]] نادیده می‌گرفته؛ حتی در پی تجویز قانونی آن بوده‌اند که [[کلیسا]] آن را نپذیرفت.<ref>ر. ک: الربا و موقف الاسلام، ص ۴۲، ۶۱؛ الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۳۲۵.</ref> مسیحیان [[نجران]] هنگامی که با [[پیامبر]]{{صل}} [[معاهده]] [[صلح]] [[امضا]] کردند، [[رسول خدا]]{{صل}} ترک [[رباخواری]] را از شرط‌های این معاهده قرار داد <ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۸۳؛ الارشاد، ج ۱، ص ۱۶۹؛ جامع الاحادیث، ج ۱۸، ص ۱۳۰.</ref> که مسیحیان بر اثر [[عادت]] به رباخواری به این [[پیمان]] [[وفادار]] نماندند و بعدها [[عمر]] ([[خلیفه دوم]]) آنان را کوچ‌اند <ref>فتوح البلدان، ج ۱، ص ۷۶ ـ ۷۸.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

==اشکال [[ربا]] در [[دوران جاهلیت]]==

در دوران جاهلیت نیز [[ربا خواری]] رایج بوده و ربا در چهره‌های گوناگون دریافت می‌شده است.

#'''شرط ربا در قرض:''' در این گونه ربا، رباخوار [[درهم]] و [[دینار]] حتی کالاهای مصرفی را ـ مانند گندم، جو و خرما ـ در زمانی مشخص به [[نیازمند]] قرض می‌داد و بیش از آن را در [[زمان]] مقرّر پس می‌گرفت.<ref>احکام القرآن، ج ۲، ص ۱۸۴، ۱۸۶؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص ۲۶.</ref> [[ربا]] در کالای مصرفی در میان [[اهل]] [[مدینه]] رایج و در مواردی افزوده‌ای که رباخوار می‌گرفت، ۵۰ % پیش از [[مالی]] قرض داده شده بود.<ref> المفصل، ج ۷، ص ۴۳۳.</ref>

#'''تمدید مهلت قرض:''' به گفته [[مفسران]]، ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> در [[روزگار]] [[جاهلیت]]، اگر بدهکار برای پرداخت [[بدهی]] خود در موعد مقرر توان نداشت، میان او و طلبکار بر سر تمدید مهلت بازپرداخت قرض تا سال دیگر و افزایش مبلغ قرض به هنگام بازپرداخت توافق انجام می‌گرفت. این توافق می‌توانست هر سال تکرار شود.<ref>جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۴۰؛ ج ۴، ص ۱۱۹ـ۱۲۰؛ التبیان، ج ۲، ص ۵۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲.</ref>

#'''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند که هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت <ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>

#'''[[ربا]] در بیع نسیه:''' این نوع [[ربا]] ویژه فروش جنس به صورت نسیه بود و وقتی مشتری در مهلت مقرر نمی‌توانست [[بدهی]] خود را پرداخت کند، فروشنده در برابر [[فرصت]] بیشتری که به او می‌داد، بر مبلغ [[طلب]] خود می‌افزود. <ref>الموطا، ج ۲، ص ۶۷۲ـ۶۷۳؛ الدرالمنثور، ج ۱، ص ۳۶۵.</ref>

#'''ربا در بیع [[سلف]]:''' در [[دوران جاهلیت]]، [[سرمایه‌داران]] خرمای کشاورزان را پیش از برداشت می‌خریدند و اگر فروشنده در وقت تحویل نمی‌توانست آن را به خریدار بدهد، با یکدیگر توافق می‌کردند که قسمتی از محصول را در مهلتی دیگر به مقدار بیشتر بپردازد. برپایه گزارشی در [[شأن نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> [[عثمان بن عفان]] و [[عباس بن عبدالمطلب]] این گونه معاملات را انجام می‌داده‌اند که این آیه فرود آمد و آنان را به رهاسازی [[اموال]] ربوی امر کرد<ref> اسباب النزول، ص ۵۹؛ تفسیر بغوی، ج ۱، ص ۲۶۴.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

==[[حرمت]] ربا==

[[قرآن کریم]] با ایجاد [[تقابل]] میان بیع و ربا، بیع را داد و ستدی [[مشروع]] و [[حلال]] و [[رباخواری]] را [[نکوهش]] کرده و به [[صراحت]] آن را [[حرام]] می‌خواند: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! دارایی‌های یکدیگر را میان خود به نادرستی  نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید  بی‌گمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref>.<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۳۶؛ الکشاف، ج ۱، ص ۵۲۱.</ref> و {{متن قرآن|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۷۶.</ref> و با خطاب به [[مؤمنان]] آنان را از رباخواری برحذر می‌دارد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> "اکل [[ربا]]" که [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا}} از آن [[نهی]] می‌کند، هرگونه [[تصرف]] در [[مال]] ربوی است.<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref> [[فقهاء]] برای ربا دوگونه [[حرمت]] تکلیفی و حرمت وضعی برشمرده‌اند: [[حرمت]] تکلیفی، [[حرام]] بودن نفس عمل است و حرمت وضعی، آن است که عوض و معوّض در ربای معاملی به بایع و مشتری منتقل نمی‌شود و در ربای قرضی، قرض‌ گیرنده [[حق]] ندارد در آنچه [[قرض]] گرفته تصرف کند و قرض دهنده [[مالک]] مقدار زیادی نمی‌شود.<ref>ر. ک: المکاسب والبیع، ج ۱، ص ۱۳۳؛ مصباح الفقاهه، ج ۴، ص ۴۱؛ الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۱۰۵، "پاورقی".</ref> براساس [[روایات اسلامی]] نیز ربا از [[گناهان کبیره]] و درآمدزایی از این [[راه]]، بدترین و خبیث‌ترین کسب‌هاست.<ref>وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۱۸ و ۱۲۲.</ref> همه [[انبیا]] و [[کتاب‌های آسمانی]] آن را حرام دانسته‌اند.<ref>مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۳۱.</ref> برپایه روایتی، پس از [[نزول آیه]] {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[پیامبر]]{{صل}} به [[فرماندار مکه]] [[دستور]] داد که اگر آل‌مغیره ـ از [[قبایل]] معروف رباخوار ـ از [[رباخواری]] [[دست]] برندارند، با آنها بجنگد.<ref>جامع البیان، ج ۳، ص ۱۴۷؛ الدرالمنثور، ج ۱، ص ۳۶۴.</ref> براین‌ اساس، حرمت رباخواری [[اجماعی]]<ref>روض الجنان، ج ۴، ص ۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۲.</ref> و از [[ضروریات دین]] به شمار آمده است <ref>زبدة البیان، ص ۴۳۴؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۲.</ref> و برابر برخی [[روایات]]، هرکس آن را [[حلال]] شمارد، [[مرتد]] است <ref> تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۳۶۴؛ جامع المدارک، ج ۳، ص ۲۳۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۲۵.</ref> و در زمره [[کافران]]<ref>التبیان، ج ۲، ص ۳۶۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۲.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

[[مفسران]] در چگونگی تحریم ربا در [[اسلام]] [[اختلاف]] دارند: شماری تحریم آن را دفعی دانسته و معتقدند رباخواری با [[نزول]] [[آیات]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً وَاتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید و از آن آتش پروا کنید که برای کافران آماده شده است» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰-۱۳۱.</ref> حرام شده است،<ref>تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲؛ التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۲؛ زبدة البیان، ص ۴۳۶ـ۴۳۷.</ref> پس [[آیه]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و برخی [[آیات]] دیگر، برای تأکید بر بزرگ بودن [[معصیت]] [[رباخواری]] و [[مبالغه]] در [[تحریم]] ربایند که از پیش [[ابلاغ]] شده بود.<ref> فقه القرآن، راوندی، ج ۲، ص ۴۸؛ زبدة البیان، ص ۴۳۶ـ۴۳۷.</ref> به [[باور]] بعضی، [[قرآن]] در آیات مکی از [[ربا]] سخن گفته است.<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۲.</ref> برخی معتقدند که رباخواری در سه <ref> بحوث فی الربا، ص ۱۵ ـ ۱۶.</ref> یا ۴ <ref> روائع البیان، ج ۱، ص ۳۸۹؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۱.</ref> مرحله تحریم شده است و در توجیه آن گفته‌اند رباخواری در جزیره‌العرب چنان گسترده بود که تحریم آن در یک مرحله، مشکلاتی برای [[جامعه اسلامی]] پدید می‌آورد، از این رو [[خدا]] با فرو فرستادن آیات گوناگون از [[آغاز بعثت]]، رباخواری را نکوهید و کم کم زمینه تحریم آن را فراهم آورد.<ref>المیزان، ج ۲، ص ۴۰۸؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۱؛ تسنیم، ج ۱۵، ص ۵۲۴.</ref> بر اساس این دیدگاه، تحریم [[ربا خواری]] با [[موعظه]] و [[نصیحت]] آغازید؛ سپس به صورت جزئی تحریم شد و سرانجام، به شکل [[قطعی]] و فراگیر [[حرام]] و از آن [[نهی]] گردید.<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۸۹ـ۳۹۰؛ نک: بحوث فی الربا، ص ۱۵ـ۱۶.</ref> برخی با بررسی محتوای آیات ربا به استناد تفاوت مفاد این آیات، تدریجی بودن [[حکم]] ربا را از آن دریافته‌اند. در این دیدگاه، آیه {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> به عدم [[رشد]] ربا و برخوردار نبودن رباخوار از [[پاداش الهی]] اشاره دارد و بیانگر آن است که خدا به چنین [[مالی]] [[برکت]] نمی‌دهد.<ref>تفسیر نسفی، ج ۳، ص ۲۷۵؛ روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰.</ref> این با مفاد آیه {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref> که درباره نابودی رباست، تفاوت دارد، چنان که مضمون آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> نیز با [[آیه]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و با [[پیام]] آیه {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> یکسان نیست. تفاوت این [[آیات]] در اطلاق و عدم اطلاق، نیز در کیفیت [[انذار]] و [[تهدید]] به [[عذاب الهی]] است.<ref>تسنیم، ج ۱۵، ص ۵۲۹-۵۳۰.</ref> براین‌اساس، [[اسلام]] با ۴ گام [[حکم]] [[حرمت]] [[ربا]] را [[قطعی]] ساخته است.

'''گام یکم:''' برخی از [[مفسران]]، آیه {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> را نخستین هشدار [[قرآن]] درباره ربا و در [[مکه]] دانسته‌اند.<ref>المنیر، ج ۳، ص ۹۱؛ روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰.</ref> این آیه به [[نکوهش]] [[رباخواری]] پرداخته و به برخوردار نبودن رباخوار از [[پاداش الهی]] بسنده کرده؛ ولی از [[تحریم]] [[ربا]] [[سخن]] نگفته است.<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰.</ref>

'''گام دوم:''' بیان حرمت ربا در [[دین یهود]]، مسلّم دانسته شده و آنان به همین [[جرم]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] [[عذاب]] شده و می‌شوند: {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>؛ نیز بر اساس [[تفسیری]] ذیل آیات {{متن قرآن|لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«کافران از بنی اسرائیل بر زبان داود و عیسی پسر مریم لعنت شده‌اند از این رو که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}}<ref>«از کار ناپسندی که می‌کردند باز نمی‌ایستادند  بی‌گمان، زشت است کاری که می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۹.</ref> [[ربا خواری]] آنان از اسباب [[لعن]] آنها بر زبان [[داود]] و [[عیسی]]{{ع}} بوده است.<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۹۷؛ زادالمسیر، ج ۲، ص ۳۰۸.</ref> با [[نقل]] این گزارش، گام دوم در تحریم ربا برداشته شد و [[آمادگی]] [[ذهنی]] [[مسلمانان]] را برای پذیرش آن بیشتر کرد.<ref> ر. ک: المیزان، ج ۲، ص ۴۰۸.</ref>

'''گام سوم:''' در این مرحله، از رباخواری به صورت جزئی و به [[صراحت]] [[نهی]] شده و رباخوارانی که ربای مضاعف (ربای فاحش) می‌ستاندند، به عذاب [[وعده]] داده شده‌اند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>.<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۲؛ تفسیر مراغی، ج ۳، ص ۶۰.</ref> برخی الف و لامِ {{متن قرآن|الرِّبَا}} را برای [[عهد]] و به معنای ربایی می‌دانند که نزد مخاطبان شناخته شده بوده است.<ref> المنار، ج ۳، ص ۹۴.</ref> در این [[آیات]] برای نخستین بار [[مسلمانان]] به شکلی صریح از [[رباخواری]] مضاعف [[نهی]] شده‌اند.<ref>المنار، ج ۳، ص ۹۷ـ۹۸؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۲.</ref>

'''گام چهارم:''' در این مرحله، [[حرمت]] رباخواری به گونه‌ای صریح و بی‌هیچ تمایزی میان کم و بسیار آن، در آخرین آیات نازل شده بر [[پیامبر اعظم]]{{صل}} <ref>جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۶۵؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۲۱۳؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص ۳۳۵.</ref> بیان شده است.<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۲؛ تفسیر مراغی، ج ۳، ص ۶۱.</ref> در این آیات که بر اساس گفته‌ای با فاصله ۷ ساله از [[نزول آیه]] [[ربا]] در [[سوره آل‌عمران]] نازل شده است،<ref> ربا، ص ۱۳۱.</ref> رباخواران به کسی مانند شده‌اند که بر اثر تماس [[شیطان]] ([[تصرف]] [[شیاطین]] در قوای دماغی‌شان) دیوانه شده و [[تعادل]] خود را از دست می‌دهد: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و به رباخواران سرگرم رباخواری که مانده [[مال]] ربوی را [[طلب]] می‌کنند، هشدار می‌دهد که [[جنگی]] از سوی [[خدا]] و فرستاده‌اش بر ضد آنان بر پا خواهد شد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۲۱۰؛ نیز ر. ک: المیزان، ج ۲، ص ۴۲۲ ـ ۴۲۳.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

[[قرآن کریم]] رباخواری را نوعی [[ستم]] به بدهکار می‌داند: {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[امام رضا]]{{ع}} سبب حرمت ربا را ظالمانه بودن آن، نابودی و [[فساد]] [[اموال]] دانسته؛<ref> وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۲۱.</ref> نیز رواج یافتن [[خیرات]] و [[کارهای نیک]] در میان [[مردم]] را از دیگر [[ادله]] [[تحریم]] [[ربا]] برشمرده‌اند. بر پایه روایاتی، رواج [[رباخواری]] سبب نابودی [[اجتماع]] است <ref>وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۲۰ ـ ۱۲۱.</ref>. برخی، رباخواری را به جهت [[مخالفت]] آن با [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«و اگر تنگدست باشد، مهلتی باید تا گشایشی یابد و اگر بدانید  صدقه دادن برای شما بهتر است» سوره بقره، آیه ۲۸۰.</ref> که به مراعات معسر [[دستور]] می‌دهد، [[حرام]] دانسته‌اند؛<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۳۸۸.</ref> با این توجیه که براساس این آیه، طلبکار می‌بایست بی افزون بر مبلغ [[دین]] به معسر مهلت بدهد؛ اما رباخوار در مقابل اضافه کردن مبلغ دین مهلت می‌دهد.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

رباخواری از [[گناهان کبیره]] است و [[خدا]] به آن، [[عذاب]] و [[خلود در جهنم]] را [[وعده]] می‌دهد: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> به فرموده [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در {{متن قرآن|يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا}}<ref>«روزی که در «صور» دمیده شود و شما گروه گروه بیایید،» سوره نبأ، آیه ۱۸.</ref> یکی از گروه‌های ده‌گانه‌ای که [[روز قیامت]] چهره‌شان دگرگون می‌شود؛ ولی [[مردم]] آنها را می‌شناسند، رباخواران هستند؛ آنان در حالی که به صورت بر [[زمین]] کشیده می‌شوند، [[محشور]] می‌شوند.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۲۴۲-۲۴۳؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص ۳۰۷؛ کنزالدقائق، ج ۱۴، ص ۱۰۰.</ref>

براساس [[روایت]] [[ابن مسعود]]، ربادهنده، ربا گیرنده، واسطه‌های [[قرارداد]] ربوی، [[شاهدان]] و نویسندگان [[سند]] را [[رسول خدا]]{{صل}} [[نفرین]] فرمود.<ref> سنن ابی داود، ج ۲، ص ۱۱۰؛ روض‌الجنان، ج ۴، ص ۱۰۶؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۳۶.</ref> خدا به رباخواران هشدار می‌دهد که در صورت دست برنداشتن از رباخواری، خود را برای پیکاری از سوی خدا و رسولش آماده کنند: {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> به گفته برخی آیه بر جواز [[جنگ]] با [[مسلمان]] رباخوار دلالت دارد.<ref> تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۳۶۴.</ref> برخی [[مفسران]]، براساس این آیه، رباخواران را بر اثر سرپیچی‌شان از [[حکم الهی]] سزاوار [[قتل]] در [[دنیا]] و [[آتش جهنم]] در [[قیامت]] دانسته‌اند.<ref>مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۲۱۱؛ نورالثقلین، ج ۱، ص ۲۹۴.</ref> به گفته [[ابن‌عباس]]، [[امام]] [[مسلمین]] رباخواران را نخست به [[توبه]] فرا می‌خواند و اگر [[توبه]] نکنند، کشته می‌شوند.<ref> جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۴۸؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۲۱۱.</ref> [[امام صادق]]{{ع}} فرمود اگر رباخوار پس از [[تأدیب]] به [[رباخواری]] بازگردد، کشته می‌شود.<ref> مجمع البیان، ج ۲، ص ۶۷۴.</ref> روایاتی که از [[قتل]] رباخوار به گونه‌ای مطلق سخن می‌گویند در همین جهت در خور بررسی‌اند؛ مانند اینکه [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: هرکس رباخواری کند، قتل او [[واجب]] است.<ref> تفسیر قمی، ج ۱، ص ۹۳؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۳۴.</ref> [[امام صادق]]{{ع}} نیز وقتی [[آگاهی]] یافت شخصی رباخواری می‌کند، فرمود: اگر [[قدرت]] و امکانات داشتم، گردنش را می‌زدم.<ref>الکافی، ج ۵، ص ۱۴۷؛ وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۲۵.</ref> به [[باور]] [[مفسران]]، اگر رباخوار [[ربا]] را [[حرام]] ندانسته و بر حلّیت آن پای فشرد، مرتدّ و اموالش فیئ [[مسلمانان]] است.<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۵۷۷؛ زبدة البیان، ص ۴۳۵.</ref>[[ربا]]، گر چه در ظاهر سبب افزایش [[اموال]] است، [[برکت]] را از [[مال]] رباخوار می‌برد.<ref>تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۷.</ref> [[قرآن کریم]] در سنجش ربا با [[انفاق در راه خدا]]، تأکید دارد که [[خدا]] ربا را مایه نابودی اموال و [[صدقات]] را برکت دهنده اموال نهاده است: {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، چنان که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> به عدم برکت و افزایش اموال [[مردم]] از [[راه]] ربا اشاره دارد. برخی بر پایه [[آیات قرآن]]، ۵ گونه [[عقوبت]] را برای [[ربا خواری]] برشمرده‌اند:

#'''تخبط:''' در معنای آن گفته شده که رباخوار در [[قیامت]] به گونه ای شکمش نفخ می‌‌کند که پاهای او برای حمل شکمش توان ندارد و هر گاه می‌‌خواهد بلند شود، همانند انسان‌های گرفتار به صرع به [[زمین]] می‌‌خورد {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref>

#'''محق:''' هلاک و [[استیصال]] و نابودی برکت مال ربوی است، به گونه‌ای که نه خود رباخوار و نه [[فرزندان]] او از آن مال بهره می‌برند. {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>

#'''[[جنگ]] با [[خدا]]:''' در [[حقیقت]] رباخواران در [[حکم]] قطّاع الطریق هستند. {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>.

#'''[[کفر]]:''' این [[عقوبت]] بر اساس [[آیات]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> و {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref> برای رباخوار [[ثابت]] شده است.

#'''[[خلود]] در [[آتش]]:''' این [[کیفر]] نیز در {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> برای رباخوار یاد شده است<ref>المبسوط، سرخسی، ج ۱۲، ص ۱۰۹ـ۱۱۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

پس از [[نزول]] حکم [[حرمت]] ربا، برخی با [[تشبیه]] بیع به ربا، به تردید آفرینی درباره حرمت ربا پرداختند: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> بعضی در پی [[حلال]] دانستن [[اموال]] ربوی برآمده‌اند؛ با این [[استدلال]] که بیع و ربا همانندند و همان گونه که اگر جنس به دیناری خریداری و سپس به دو [[دینار]] فروخته شود جایز است، چنانچه دیناری نیز در وقت نیاز [[قرض]] داده شود و دو دینار گرفته شود، جایز است.<ref>روض الجنان، ج ۴، ص ۱۰۴؛ المنیر، ج ۳، ص ۸۶.</ref> خدا با ردّ چنین استدلالی، تحلیل و [[تحریم]] هر چیز را پیرو [[مصالح]] و [[مفاسد]] آن دانسته است، چنان‌که حلّیت بیع، تابع مصالح آن و حرمت ربا پیرو مفاسد آن است.<ref> ر. ک: روض الجنان، ج ۴، ص ۱۰۴؛ زبدة البیان، ص ۴۳۳.</ref> افزون بر آنکه بیع برای [[حاجت]] و نیاز انجام می‌گیرد و در آن زیانی نیست؛ اما ربا بر اثر [[اضطرار]] است و در برابر آن، رباخوار [[مالک]] [[مالی]] بی عوض می‌گردد.<ref>المنیر، ج ۳، ص ۸۷.</ref> بر اساس [[نقل]] برخی [[مفسران]]، [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! دارایی‌های یکدیگر را میان خود به نادرستی  نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید  بی‌گمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> درباره ربا و مراد از {{متن قرآن|إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ}} بیع و شراست<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۳۶.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

==گونه‌های ربا==

مفسران، زیاده‌ای را که در قرض یا بیع مکیل و موزون همجنس شرط شود، [[حرام]] دانسته‌اند.<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ احکام القرآن، ج ۳، ص ۴۵۶؛ المنیر، ج ۲۱، ص ۹۳.</ref> بر این اساس، اگر کسی [[مالی]] را بی شرط زیادت در آن [[قرض]] یا [[هدیه]] دهد و در نفسش دریافت بیش از آن را [[انتظار]] داشته باشد، درصورتی که دریافت کننده بیش از مقدار قرض یا هدیه گرفته شده را برگرداند، بر گیرنده آن اضافه [[حلال]] است.<ref>احکام‌القرآن، ج ۳، ص ۴۵۵؛ مجمع‌البیان، ج ۸، ص ۶۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص ۳۵.</ref> به دیده برخی از [[مفسران]]، [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> در این باره نازل شده است.<ref>التبیان، ج ۸، ص ۲۵۴؛ الکشاف، ج ۳، ص ۲۲۳؛ البحرالمحیط، ج ۷، ص ۱۶۹.</ref> [[روایت]] [[امام صادق]]{{ع}} در [[تفسیر]] این آیه نیز مؤید همین معناست.<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۱۵۹؛ نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۹، ح ۷۵.</ref> برخی بر اساس آیه {{متن قرآن|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref> [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را از شمول این [[حکم]] استثنا کرده‌اند. بر این اساس، آن [[حضرت]] اگر چیزی را به کسی بخشد، نباید درون خود انتظار دریافت بیش از [[مال]] بخشیده شده را داشته باشد.<ref>جامع البیان، ج ۲۹، ص ۱۸۵؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۷۵.</ref> بر این ‌پایه، گرفتن هر نوع زیاده‌ای ربای مصطلح نیست هرچند در برخی [[روایات]] بر آن [[ربا]] اطلاق شده باشد.<ref>ر. ک: فقه‌الرضا، ص ۲۵۸؛ بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۱۱۵، ۱۲۲.</ref> به هر روی، [[دانشمندان]] [[مسلمان]] [[ربا]] را به دوگونه قسمت کرده‌اند.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

به [[باور]] [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، ربای قرضی وقتی پیدا می‌شود که در [[عقد]] قرض شرط شود که قرض گیرنده بیش از مال قرض گرفته را به دهنده آن برگرداند.<ref>شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۳۲۴؛ المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵.</ref> [[فقها]] هرگونه شرط زیادت در قرض را ربای قرضی دانسته و با گسترش آن به هرگونه قرضی (اعم از مکیل و موزون و معدود) معتقدند حتی اگر شرط زیادی در [[وصف]] نیز باشد (زیاده [[حکمیه]])، [[ربا]] و [[حرام]] است.<ref> المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵؛ الحدائق، ج ۲۰، ص ۱۱۰.</ref> از ربای قرضی به "[[ربا]] النسیئه"<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۴.</ref> و "ربای جلی"<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۲؛ المنار، ج ۳، ص ۱۱۴.</ref> نیز یاد شده است. برخی چون در جزیره‌العرب پیش از [[اسلام]] تنها ربای قرضی رایج بوده است،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۵.</ref> [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> را که از [[رباخواری]] [[نهی]] می‌کند، گویای [[حرمت]] این نوع ربا دانسته <ref>جامع البیان، ج ۴، ص ۱۱۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۳۵۶؛ ربا و قرض در اسلام، ص ۱۷۵.</ref> و آن را در این حرمت صریح می‌دانند.<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> به گفته [[فقهاء]]، شرط زیادت می‌تواند به دو گونه صریح و ناصریح باشد. شرط ناصریح، یعنی که در سخن شرطی یاد نمی‌شود؛ اما مرتکز [[ذهنی]] آنان این است که مطابق عرف بازار عمل کنند و در بازار به شکل طبیعی، درصدی افزون بر [[مال]] قرضی پس می‌دهند؛<ref> مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> البته اگر بی آن‌که شرط صریح یا ضمنی در کار باشد، خود [[قرض]] گیرنده، افزون بر مبلغ قرض گرفته را بپردازد، [[حلال]] است؛ حتی بر پایه [[روایات]] این کار [[مستحب]] است.<ref>المغنی، ج ۴، ص ۳۶۲؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۸.</ref> [[فقها]] در این باره که شرط زیاده آیا تنها در مال زاید بر اصل، مؤثر و سبب حرمت آن می‌شود، یا اینکه مایه حرمت [[تصرف]] در مال قرض گرفته شده نیز می‌شود، [[اختلاف]] دارند: برخی، نه تنها سودی را که در ربای قرض گرفته می‌شود، هرگونه تصرف قرض گیرنده در [[مال]] [[قرض]] گرفته شده را [[حرام]] می‌دانند، چون این [[عقد]] در بردارنده شرط فاسدی است.<ref> ر. ک: نهج الفقاهه، ص ۲۷؛ جامع المدارک، ج ۳، ص ۲۳۶.</ref> در مقابل، بعضی با رد [[ادله]] [[مخالف]]، [[تصرف]] قرض گیرنده در مال قرض گرفته شده را جایز و تنها گرفتن اضافی را حرام می‌دانند<ref>مصباح الفقاهه، ج ۴، ص ۴۱؛ المرتقی، ج ۱، ص ۳۷.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

از این گونه [[ربا]] به "ربای [[فضل]]"<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> نیز یاد می‌شود و تنها در تبادل دو کالای همجنس<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> است که هر دو با کیل یا وزن سنجیده می‌شوند.<ref> شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۶.</ref> بر این اساس، هر نوع کالایی که با کیل یا وزن [[داد و ستد]] شود، شرط زیادت در یک طرف ربا و حرام است و فروشنده نباید در مقابل جنس نامرغوب خویش، افزون از آن، از جنس نا مرغوب مشتری مطالبه کند و هرگونه شرط زیادت در چنین داد و ستدی سبب بطلان آن خواهد شد.<ref> ر. ک: تحریرالاحکام، ج ۲، ص ۳۰۲؛ فقه الصادق، ج ۱۸، ص ۱۰۴.</ref> برخی شرط زیاده را مایه بطلان عقد ندانسته و تنها گرفتن زیاده را حرام می‌دانند.<ref>مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۱۲.</ref>[[فقیهان]] [[اختلاف]] دارند که مکیل و موزون بودن کالا در چه زمانی لحاظ می‌شود: برخی با ملاک قرار دادن [[زمان]] [[رسول خدا]]{{صل}} در مکیل و موزون گفته‌اند شرط زیادت در داد و ستد کالایی رباست که در آن زمان با کیل یا وزن انجام می‌شده است <ref> الفتاوی الهندیه، ج ۳، ص ۱۴۲؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ زبده‌البیان، ج ۲، ص ۵۴۸؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۵۱.</ref>. در مقابل، بسیاری بی نگاه به زمان، مناطق و [[جوامع]] مختلف بشری را ملاک مکیل و موزون بودن اجناس قرار داده و گفته‌اند چنانچه جنس در شهری مکیل یا موزون بود، شرط زیاده در آن را [[ربا]] دانسته‌اند<ref>مجمع الفائده، ج ۱۰، ص ۵۲۵؛ حاشیة مجمع الفائده، ص ۴۹۲؛ المکاسب، ج ۴، ص ۲۳۱ـ۲۳۲.</ref> به گفته برخی، ملاک مکیل و موزون بودن جنس آن است که در بیشتر [[شهرها]] یا دست کم در نیمی از شهرها آن جنس با کیل و وزن [[معامله]] شود <ref>مختلف الشیعه، ج ۵، ص ۹۷.</ref>. برخی نیز شرط زیاده را تنها در اجناس شش‌گانه (طلا، نقره، گندم، جو، نمک و خرما) [[ربا]] دانسته‌اند <ref> فقه القرآن، ج ۲، ص ۴۵؛ الخلاف، ج ۳، ص ۴۳؛ کشاف القناع، ج ۳، ص ۲۹۲.</ref>. و با [[تمسک]] به روایاتی از [[پیامبر]]{{صل}} در این باره شرط زیاده در خوردنی و نوشیدنی‌ها را ربا نمی‌دانند.<ref>فقه السنه، ج ۳، ص ۱۲۸ ـ ۱۲۹.</ref> به گفته بعضی، [[فقهاء]] [[اهل سنت]] در ربای [[فضل]] که در ۷ چیز است (طلا، نقره، گندم، جو، کشمش، نمک، خرما) یکسان نظر دارند؛ ولی در موارد دیگر [[اختلاف]] دارند<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۵ ـ ۳۷۰۶.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

گرچه در [[حرمت]] ربا [[دانشمندان]] [[مسلمان]] اختلافی ندارند،<ref>المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۲.</ref> در برداشت این [[حکم]] از [[قرآن]] و [[روایات]] اختلاف هست: به دیده [[مفسران]] <ref> تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۵ـ۶۶.</ref> و فقهاء <ref>مواهب الجلیل، ج ۶، ص ۱۲۵؛ کشاف القناع، ج ۳، ص ۲۹۲.</ref> اهل سنت، [[آیات قرآن]] به [[صراحت]]، ربای نسیه (ربای قرضی) را که در دوران [[نزول]] رایج بوده، [[حرام]] دانسته و از آن [[نهی]] کرده‌اند؛ اما حرمت ربای معاملی (ربای فضل) را نمی‌توان از قرآن دریافت و نمی‌توان نهی [[آیات]] و [[وعده]] [[عذاب]] در آن را درباره این نوع از ربا دانست. بر این اساس، برای [[استنباط]] حکم ربای معاملی باید سراغ [[سنت نبوی]]{{صل}} رفت که ربای معاملی در اصل جایز است؛ اما چون به ربای نسیه می‌انجامد، بر اساس قاعده "سد ذرائع"<ref>المنیر، ج ۴، ص ۸۴؛ نیز ر. ک: ج ۷، ص ۳۲۸؛ المنار، ج ۲، ص ۱۹۶؛ ج ۳، ص ۱۱۳ـ۱۱۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۵۹.</ref> آن را [[حرام]] دانسته‌اند.<ref> تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۷؛ المنیر، ج ۴، ص ۸۴.</ref> به هرروی، به نظر [[فقها]] هنگام [[ضرورت]]، گرفتن [[مال]] ربوی حرام نیست.<ref>تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۷.</ref> [[فقهاء]] [[امامیه]]، افزون بر [[آیات]]،<ref>ر. ک: النهایه، ص ۳۷۵؛ المهذب، ج ۱، ص ۳۶۱؛ السرائر، ج ۲، ص ۲۵.</ref> با [[تمسک]] به [[روایات]] [[معصومان]]{{عم}} [[تحریم]] [[ربا]] را عام دانسته و معتقدند [[ربا]] در دو حوزه داد و ستدها و [[قرض]] می‌تواند پدید آید. بر این اساس، گرچه آیات ربا درباره ربای [[جاهلی]] و نوع خاصی از آن فرود آمده‌اند که در [[جاهلیت]] مرسوم بوده، بر پایه قاعده اصولی "المورد لایخصص الوارد"<ref> نک: مفتاح الکرامه، ج ۱۸، ص ۴۱۱؛ الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۱۰۲.</ref> نمی‌توان آیات را به [[شأن نزول]] تخصیص زد.

فقهاء امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند.<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref> بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند.<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref> در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله "ربا"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>