ربا در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

[[ربا]] اسم مصدر از ریشه "ر ـ ب ـ و" به معنای زیادت است<ref>المنجد، ص۲۴۷؛ صحاح اللغة، ج۱، ص۹۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۴۸۳؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ المصباح، ص ۲۱۷.</ref>. برخی واژه‌پژوهان زیادت بر اصل [[مال]] را معنای آن دانسته‌اند<ref>بصائر ذوی التمییز، ج ۳، ص ۳۴؛ لسان العرب، ج ۵، ص ۱۲۶؛ مفردات، ص ۳۴۰، "ربو".</ref>. معادل [[فارسی]] آن، سودخوری و نزول‌خواری است و بر خود سود نیز ربا اطلاق شده است<ref>لغت‌نامه، ج ۸، ص ۱۱۸۷۸، "ربا".</ref>. در [[قرآن کریم]] از این ریشه، "ربت" به معنای فزونی یافتن و بالا آمدن نیز به کار رفته است<ref>مفردات، ص ۳۴۰.</ref>.  

==ربا در [[قرآن]]==

==ربا در [[جوامع]] گذشته==

[[قرآن کریم]] از رباخواری [[یهودیان]]، با وجود تحریم و [[نهی]] از آن در [[متون دینی]] آنان<ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۷، ۱۰؛ مزامیر ۱۵: ۵؛ امثال ۲۸: ۸.</ref> خبر می‌دهد: {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، بر این اساس، [[مفسران]]<ref> نک: مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۵۸؛ زادالمسیر، ج ۲، ص ۳۰۸.</ref> یکی از اسباب [[لعن]] شدن برخی از [[بنی‌اسرائیل]] از زبان [[داود]] و [[عیسی]]{{ع}} را [[رباخواری]] آنان دانسته‌اند: {{متن قرآن|لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«کافران از بنی اسرائیل بر زبان داود و عیسی پسر مریم لعنت شده‌اند از این رو که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}}<ref>«از کار ناپسندی که می‌کردند باز نمی‌ایستادند  بی‌گمان، زشت است کاری که می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۹.</ref>. در بخش‌هایی از [[تورات]] رباخواری [[نکوهش]] شده و چون متدینان باید با یکدیگر [[زندگی]] همنواختی داشته باشند، از آن [[نهی]] شده است<ref>کتاب مقدس، خروج ۲۲: ۲۵ ـ ۲۶، ۱۱؛ نحمیا ۵: ۱۰.</ref>. این [[حکم]] درباره نامتدینان به [[دین یهود]] تفاوت داشته و [[قرض ربوی]] به آنان بی‌اشکال بوده است<ref>کتاب مقدس، تثنیه ۲۳: ۱۹ ـ ۲۰.</ref>. بر پایه گزارش برخی متون [[تاریخی]]، [[یهودیان]] به همکیشان خود هم [[رحم]] نمی‌کردند و افزون بر گرفتن [[ربا]] از آنان، بدهکاران را به [[اسارت]] و در مواردی به دیگر [[ملت‌ها]] به نامِ برده می‌فروختند. نحمیای [[نبی]]، با نکوهش این هنجارشکنی، رباخواران را [[توبیخ]] می‌کند<ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۱ ـ ۸.</ref>. براساس گزارش برخی منابع، رباخواری در دین یهود عملی [[ناپسند]]، غیر [[انسانی]] و در اندازه [[شرک]] بوده است. یهودیان، [[شهادت]] رباخوار را پذیرفته نمی‌دانند<ref>کتاب مقدس، لاویان ۲۵: ۳۵ـ۳۶؛ ربا از نظر دینی، ص ۳۲.</ref> و معتقدند مجازات‌هایی، مانند کفّاره دادن، [[روزه]] گرفتن و در مواردی محکومیت به تازیانه خوردن، برای رباخواران در این [[آیین]] آمده‌اند<ref>ربا، ص ۵۰.</ref>. [[قرآن کریم]] رباخواری را از اسباب [[حرمت]] برخی از غذاهای [[پاکیزه]] و [[حلال]] بر [[یهود]] دانسته است: {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>

==انواع [[ربا]] در [[دوران جاهلیت]]==

#'''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>.

#'''[[ربا]] در بیع نسیه:''' این نوع [[ربا]] ویژه فروش جنس به صورت نسیه بود و وقتی مشتری در مهلت مقرر نمی‌توانست [[بدهی]] خود را پرداخت کند، فروشنده در برابر [[فرصت]] بیشتری که به او می‌داد، بر مبلغ [[طلب]] خود می‌افزود<ref>الموطا، ج ۲، ص ۶۷۲ـ۶۷۳؛ الدرالمنثور، ج ۱، ص ۳۶۵.</ref>.

==[[حرمت]] ربا در [[قرآن]]==

[[قرآن کریم]] با ایجاد [[تقابل]] میان بیع و ربا، بیع را داد و ستدی [[مشروع]] و [[حلال]] و [[رباخواری]] را [[نکوهش]] کرده و به [[صراحت]] آنرا [[حرام]] می‌خواند: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref>، {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! دارایی‌های یکدیگر را میان خود به نادرستی  نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید  بی‌گمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref>.<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۳۶؛ الکشاف، ج ۱، ص ۵۲۱.</ref> و {{متن قرآن|وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}}<ref>«و (چیزی) را بدین امید که زیادتر (باز) بگیری مده،» سوره مدثر، آیه ۶.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۱۷۶.</ref> و با خطاب به [[مؤمنان]] آنان را از رباخواری برحذر می‌دارد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>. "اکل [[ربا]]" که [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا}} از آن [[نهی]] می‌کند، هرگونه [[تصرف]] در [[مال]] ربوی است<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.  

==دفعی یا تدریجی بودن [[تحریم]] [[ربا]]==

'''گام سوم:''' در این مرحله، از رباخواری به صورت جزئی و به [[صراحت]] [[نهی]] شده و رباخوارانی که ربای مضاعف (ربای فاحش) می‌ستاندند، به عذاب [[وعده]] داده شده‌اند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>.<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۲؛ تفسیر مراغی، ج ۳، ص ۶۰.</ref> برخی الف و لامِ {{متن قرآن|الرِّبَا}} را برای [[عهد]] و به معنای ربایی می‌دانند که نزد مخاطبان شناخته شده بوده است<ref> المنار، ج ۳، ص ۹۴.</ref>. در این [[آیات]] برای نخستین بار [[مسلمانان]] به شکلی صریح از [[رباخواری]] مضاعف [[نهی]] شده‌اند<ref>المنار، ج ۳، ص ۹۷ـ۹۸؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۲.</ref>.

==[[حکمت]] [[حرمت]] [[ربا]]==

رباخواری در بعد [[اجتماعی]]، باعث [[استثمار]] و [[استعمار]] توده‌ها شده و آنها را به دو طبقه [[فقیر]] و [[غنی]] تقسیم می‌کند. از این‌رو، رباخواری در [[تعالیم اسلام]] در [[حکم]] [[جنگ]] با [[خدا]] به شمار آمده است: {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} سبب حرمت ربا را ظالمانه بودن آن، نابودی و [[فساد]] [[اموال]] دانسته<ref> وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۱۲۱.</ref> همچنین رواج یافتن [[خیرات]] و [[کارهای نیک]] در میان [[مردم]] را از دیگر [[ادله]] [[تحریم]] [[ربا]] برشمرده‌اند.  

==[[کیفر]] رباخواری==

#'''[[جنگ]] با [[خدا]]:''' در [[حقیقت]] رباخواران در [[حکم]] قطّاع الطریق هستند: {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref>.

#'''[[کفر]]:''' این [[عقوبت]] بر اساس [[آیات]]: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref> و {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref> برای رباخوار [[ثابت]] شده است.

==تفاوت بیع و [[ربا]]==

==اقسام ربا==

===ربای قرضی===

به [[باور]] [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، ربای قرضی وقتی پیدا می‌شود که در [[عقد]] قرض شرط شود قرض گیرنده بیش از مال قرض گرفته را به دهنده آن برگرداند<ref>شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۳۲۴؛ المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵.</ref>. [[فقها]] هرگونه شرط زیادت در قرض را ربای قرضی دانسته و با گسترش آن به هرگونه قرضی (اعم از مکیل و موزون و معدود) معتقدند حتی اگر شرط زیادی در [[وصف]] نیز باشد (زیاده [[حکمیه]])، [[ربا]] و [[حرام]] است<ref> المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵؛ الحدائق، ج ۲۰، ص ۱۱۰.</ref>. از ربای قرضی به "[[ربا]] النسیئه"<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۴.</ref> و "ربای جلی"<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۲؛ المنار، ج ۳، ص ۱۱۴.</ref> نیز یاد شده است.  

===ربای معاملی===

از این گونه [[ربا]] به "ربای [[فضل]]"<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> نیز یاد می‌شود و تنها در تبادل دو کالای همجنس<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> است که هر دو با کیل یا وزن سنجیده می‌شوند<ref> شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۶.</ref>. بر این اساس، هر نوع کالایی که با کیل یا وزن [[داد و ستد]] شود، شرط زیادت در یک طرف ربا و حرام است و فروشنده نباید در مقابل جنس نامرغوب خویش، افزون از آن، از جنس نا مرغوب مشتری مطالبه کند و هرگونه شرط زیادت در چنین داد و ستدی سبب بطلان آن خواهد شد<ref> ر. ک: تحریرالاحکام، ج ۲، ص ۳۰۲؛ فقه الصادق، ج ۱۸، ص ۱۰۴.</ref>. برخی شرط زیاده را مایه بطلان عقد ندانسته و تنها گرفتن زیاده را حرام می‌دانند<ref>مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۱۲.</ref>.  

==عمومیت [[حکم]] ربا==

گرچه در [[حرمت]] ربا [[دانشمندان]] [[مسلمان]] اختلافی ندارند<ref>المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۲.</ref>، در برداشت این [[حکم]] از [[قرآن]] و [[روایات]] اختلاف هست: به دیده [[مفسران]]<ref> تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۵ـ۶۶.</ref> و فقهای اهل سنت<ref>مواهب الجلیل، ج ۶، ص ۱۲۵؛ کشاف القناع، ج ۳، ص ۲۹۲.</ref>، [[آیات قرآن]] به [[صراحت]]، ربای نسیه (ربای قرضی) را که در دوران [[نزول]] رایج بوده، [[حرام]] دانسته و از آن [[نهی]] کرده‌اند؛ اما حرمت ربای معاملی (ربای فضل) را نمی‌توان از قرآن دریافت و نمی‌توان نهی [[آیات]] و [[وعده]] [[عذاب]] در آنرا درباره این نوع از ربا دانست. بر این اساس، برای [[استنباط]] حکم ربای معاملی باید سراغ [[سنت نبوی]]{{صل}} رفت که ربای معاملی در اصل جایز است؛ اما چون به ربای نسیه می‌انجامد، بر اساس قاعده "سد ذرائع"<ref>المنیر، ج ۴، ص ۸۴؛ نیز ر. ک: ج ۷، ص ۳۲۸؛ المنار، ج ۲، ص ۱۹۶؛ ج ۳، ص ۱۱۳ـ۱۱۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۵۹.</ref> آنرا [[حرام]] دانسته‌اند<ref> تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۷؛ المنیر، ج ۴، ص ۸۴.</ref>. به هر صورت، به نظر [[فقها]] هنگام [[ضرورت]]، گرفتن [[مال]] ربوی حرام نیست<ref>تفسیر مراغی، ج ۴، ص ۶۷.</ref>. فقهای [[امامیه]]، افزون بر [[آیات]]<ref>ر. ک: النهایه، ص ۳۷۵؛ المهذب، ج ۱، ص ۳۶۱؛ السرائر، ج ۲، ص ۲۵.</ref> با [[تمسک]] به [[روایات]] [[معصومان]]{{عم}} [[تحریم]] [[ربا]] را عام دانسته و معتقدند [[ربا]] در دو حوزه داد و ستدها و [[قرض]] می‌تواند پدید آید. بر این اساس، گرچه آیات ربا درباره ربای [[جاهلی]] و نوع خاصی از آن فرود آمده‌اند که در [[جاهلیت]] مرسوم بوده، بر پایه قاعده اصولی "المورد لایخصص الوارد"<ref> نک: مفتاح الکرامه، ج ۱۸، ص ۴۱۱؛ الربا فقهیا و اقتصادیا، ص ۱۰۲.</ref> نمی‌توان آیات را به [[شأن نزول]] تخصیص زد.

==آیه ربا==

==منابع==

# [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]

# [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']]