ربا در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

[[قرآن کریم]] از رباخواری [[یهودیان]]، با وجود تحریم و [[نهی]] از آن در [[متون دینی]] آنان<ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۷، ۱۰؛ مزامیر ۱۵: ۵؛ امثال ۲۸: ۸.</ref> خبر می‌دهد: {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، بر این اساس، [[مفسران]]<ref> نک: مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۵۸؛ زادالمسیر، ج ۲، ص ۳۰۸.</ref> یکی از اسباب [[لعن]] شدن برخی از [[بنی‌اسرائیل]] از زبان [[داود]] و [[عیسی]]{{ع}} را [[رباخواری]] آنان دانسته‌اند: {{متن قرآن|لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«کافران از بنی اسرائیل بر زبان داود و عیسی پسر مریم لعنت شده‌اند از این رو که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}}<ref>«از کار ناپسندی که می‌کردند باز نمی‌ایستادند  بی‌گمان، زشت است کاری که می‌کردند» سوره مائده، آیه ۷۹.</ref>. در بخش‌هایی از [[تورات]] رباخواری [[نکوهش]] شده و چون متدینان باید با یکدیگر [[زندگی]] همنواختی داشته باشند، از آن [[نهی]] شده است<ref>کتاب مقدس، خروج ۲۲: ۲۵ ـ ۲۶، ۱۱؛ نحمیا ۵: ۱۰.</ref>. این [[حکم]] درباره نامتدینان به [[دین یهود]] تفاوت داشته و [[قرض ربوی]] به آنان بی‌اشکال بوده است<ref>کتاب مقدس، تثنیه ۲۳: ۱۹ ـ ۲۰.</ref>. بر پایه گزارش برخی متون [[تاریخی]]، [[یهودیان]] به همکیشان خود هم [[رحم]] نمی‌کردند و افزون بر گرفتن [[ربا]] از آنان، بدهکاران را به [[اسارت]] و در مواردی به دیگر [[ملت‌ها]] به نامِ برده می‌فروختند. نحمیای [[نبی]]، با نکوهش این هنجارشکنی، رباخواران را [[توبیخ]] می‌کند<ref> کتاب مقدس، نحمیا ۵: ۱ ـ ۸.</ref>. براساس گزارش برخی منابع، رباخواری در دین یهود عملی [[ناپسند]]، غیر [[انسانی]] و در اندازه [[شرک]] بوده است. یهودیان، [[شهادت]] رباخوار را پذیرفته نمی‌دانند<ref>کتاب مقدس، لاویان ۲۵: ۳۵ـ۳۶؛ ربا از نظر دینی، ص ۳۲.</ref> و معتقدند مجازات‌هایی، مانند کفّاره دادن، [[روزه]] گرفتن و در مواردی محکومیت به تازیانه خوردن، برای رباخواران در این [[آیین]] آمده‌اند<ref>ربا، ص ۵۰.</ref>. [[قرآن کریم]] رباخواری را از اسباب [[حرمت]] برخی از غذاهای [[پاکیزه]] و [[حلال]] بر [[یهود]] دانسته است: {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>

==انواع [[ربا]] در [[دوران جاهلیت]]==

در دوران جاهلیت نیز [[ربا خواری]] رایج بوده و ربا در چهره‌های گوناگون دریافت می‌شده است:

#'''تمدید مهلت قرض:''' به گفته [[مفسران]]، ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref>، در [[روزگار]] [[جاهلیت]]، اگر بدهکار برای پرداخت [[بدهی]] خود در موعد مقرر توان نداشت، میان او و طلبکار بر سر تمدید مهلت بازپرداخت قرض تا سال دیگر و افزایش مبلغ قرض به هنگام بازپرداخت توافق انجام می‌گرفت. این توافق می‌توانست هر سال تکرار شود<ref>جامع‌البیان، ج ۳، ص ۱۴۰؛ ج ۴، ص ۱۱۹ـ۱۲۰؛ التبیان، ج ۲، ص ۵۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۰۲.</ref>.

#'''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>.

#'''[[ربا]] در بیع نسیه:''' این نوع [[ربا]] ویژه فروش جنس به صورت نسیه بود و وقتی مشتری در مهلت مقرر نمی‌توانست [[بدهی]] خود را پرداخت کند، فروشنده در برابر [[فرصت]] بیشتری که به او می‌داد، بر مبلغ [[طلب]] خود می‌افزود<ref>الموطا، ج ۲، ص ۶۷۲ـ۶۷۳؛ الدرالمنثور، ج ۱، ص ۳۶۵.</ref>.

==[[حرمت]] ربا در [[قرآن]]==

==دفعی یا تدریجی بودن [[تحریم]] [[ربا]]==

برخی معتقدند رباخواری در سه<ref> بحوث فی الربا، ص ۱۵ ـ ۱۶.</ref> یا ۴ <ref> روائع البیان، ج ۱، ص ۳۸۹؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۱.</ref> مرحله تحریم شده است و در توجیه آن گفته‌اند رباخواری در جزیره‌العرب چنان گسترده بود که تحریم آن در یک مرحله، مشکلاتی برای [[جامعه اسلامی]] پدید می‌آورد، از این رو [[خدا]] با فرو فرستادن آیات گوناگون از [[آغاز بعثت]]، رباخواری را نکوهید و کم کم زمینه تحریم آن را فراهم آورد<ref>المیزان، ج ۲، ص ۴۰۸؛ المنیر، ج ۳، ص ۹۱؛ تسنیم، ج ۱۵، ص ۵۲۴.</ref>. بر اساس این دیدگاه، تحریم [[ربا خواری]] با [[موعظه]] و [[نصیحت]] آغاز شد؛ سپس به صورت جزئی تحریم گشت و سرانجام، به شکل [[قطعی]] و فراگیر [[حرام]] و از آن [[نهی]] گردید<ref>روائع البیان، ج ۱، ص ۳۸۹ـ۳۹۰؛ نک: بحوث فی الربا، ص ۱۵ـ۱۶.</ref>. برخی با بررسی محتوای آیات ربا به استناد تفاوت مفاد این آیات، تدریجی بودن [[حکم]] ربا را از آن دریافته‌اند. در این دیدگاه، آیه {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> به عدم [[رشد]] ربا و برخوردار نبودن رباخوار از [[پاداش الهی]] اشاره دارد و بیانگر آن است که خدا به چنین [[مالی]] [[برکت]] نمی‌دهد<ref>تفسیر نسفی، ج ۳، ص ۲۷۵؛ روائع البیان، ج ۱، ص ۳۹۰.</ref>. این با مفاد آیه {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref> که درباره نابودی رباست، تفاوت دارد، چنان که مضمون آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! ربا را که (سودی) بسیار در بسیار  است مخورید و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۳۰.</ref> نیز با [[آیه]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است  پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و با [[پیام]] آیه {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> یکسان نیست. تفاوت این [[آیات]] در اطلاق و عدم اطلاق، نیز در کیفیت [[انذار]] و [[تهدید]] به [[عذاب الهی]] است<ref>تسنیم، ج ۱۵، ص ۵۲۹-۵۳۰.</ref>. براین‌اساس، [[اسلام]] با ۴ گام [[حکم]] [[حرمت]] [[ربا]] را [[قطعی]] ساخته است.

==اقسام ربا==

===ربای قرضی===

به [[باور]] [[فقیهان]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، ربای قرضی وقتی پیدا می‌شود که در [[عقد]] قرض شرط شود قرض گیرنده بیش از مال قرض گرفته را به دهنده آن برگرداند<ref>شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۳۲۴؛ المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵.</ref>. [[فقها]] هرگونه شرط زیادت در قرض را ربای قرضی دانسته و با گسترش آن به هرگونه قرضی (اعم از مکیل و موزون و معدود) معتقدند حتی اگر شرط زیادی در [[وصف]] نیز باشد (زیاده [[حکمیه]])، [[ربا]] و [[حرام]] است<ref> المغنی، ج ۴، ص ۳۶۰؛ جواهرالکلام، ج ۲۵، ص ۵؛ الحدائق، ج ۲۰، ص ۱۱۰.</ref>. از ربای قرضی به "[[ربا]] النسیئه"<ref> فقه السنه، ج ۳، ص ۱۳۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۴.</ref> و "ربای جلی"<ref> الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۲؛ المنار، ج ۳، ص ۱۱۴.</ref> نیز یاد شده است.  

===ربای معاملی===

از این گونه [[ربا]] به "ربای [[فضل]]"<ref>الفقه الاسلامی، ج ۵، ص ۳۷۰۰.</ref> نیز یاد می‌شود و تنها در تبادل دو کالای همجنس<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۳۶؛ مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷.</ref> است که هر دو با کیل یا وزن سنجیده می‌شوند<ref> شرائع الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۳، ص ۳۳۶.</ref>. بر این اساس، هر نوع کالایی که با کیل یا وزن [[داد و ستد]] شود، شرط زیادت در یک طرف ربا و حرام است و فروشنده نباید در مقابل جنس نامرغوب خویش، افزون از آن، از جنس نا مرغوب مشتری مطالبه کند و هرگونه شرط زیادت در چنین داد و ستدی سبب بطلان آن خواهد شد<ref> ر. ک: تحریرالاحکام، ج ۲، ص ۳۰۲؛ فقه الصادق، ج ۱۸، ص ۱۰۴.</ref>. برخی شرط زیاده را مایه بطلان عقد ندانسته و تنها گرفتن زیاده را حرام می‌دانند<ref>مصطلحات الفقه، ص ۲۶۷؛ العروة الوثقی، ج ۶، ص ۱۲.</ref>.  

==عمومیت [[حکم]] ربا==

فقهای امامی، از تخصیص آیات تحریم ربا با آیات [[احسان]] نیز سخن گفته‌اند<ref>الانتصار، ص ۴۴۳؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰؛ فقه القرآن، یزدی، ج ۲، ص ۱۱۲.</ref>. بر این پایه، ربای قرض [[پدر]] به فرزندش را جایز دانسته‌اند<ref>کنزالعرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>. در [[منابع فقهی]]، مستثنیاتی برای [[حرمت]] ربا برشمرده‌اند و افزون بر [[حکم]] به جواز ربای پدر و فرزند، از جواز ربای [[عبد]] و مولا، [[همسر]] به همسر و ربای [[مسلمان]] به [[کافر حربی]]، اگر گیرنده زیاده مسلمان باشد، [[سخن]] گفته‌اند<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱۰، ص ۲۰۷؛ کنز العرفان، ج ۲، ص ۴۰.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۴۸-۵۳.</ref>