ربا در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

در دوران جاهلیت نیز [[ربا خواری]] رایج بوده و ربا در چهره‌های گوناگون دریافت می‌شده است:

#'''شرط ربا در قرض:''' در این گونه ربا، رباخوار [[درهم]] و [[دینار]] حتی کالاهای مصرفی را ـ مانند گندم، جو و خرما ـ در زمانی مشخص به [[نیازمند]] قرض می‌داد و بیش از آن را در [[زمان]] مقرّر پس می‌گرفت<ref>احکام القرآن، ج ۲، ص ۱۸۴، ۱۸۶؛ اعانة الطالبین، ج ۳، ص ۲۶.</ref>. [[ربا]] در کالای مصرفی در میان [[اهل]] [[مدینه]] رایج و در مواردی افزوده‌ای که رباخوار می‌گرفت، ۵۰% پیش از [[مالی]] قرض داده شده بود<ref> المفصل، ج ۷، ص ۴۳۳.</ref>.

#'''ربای نسیه:''' در ربای نسیه، مبلغی به [[قرض]] می‌دادند و با گیرنده آن شرط می‌کردند هر ماه مبلغ معیّنی سود به قرض دهنده بپردازد و اصل [[مال]] تا مدت مشخصی نزد بدهکار بماند و چنانچه در پایان مهلت مقرر، بدهکار برای پرداخت اصل آن [[توانایی]] نداشت، با افزایش اصل قرض بار دیگر مهلتی می‌گرفت<ref>التفسیر الکبیر، ج ۷، ص ۹۱ ـ ۹۳.</ref>.

#'''ربا در بیع [[سلف]]:''' در [[دوران جاهلیت]]، [[سرمایه‌داران]] خرمای کشاورزان را پیش از برداشت می‌خریدند و اگر فروشنده در وقت تحویل نمی‌توانست آن را به خریدار بدهد، با یکدیگر توافق می‌کردند قسمتی از محصول را در مهلتی دیگر به مقدار بیشتر بپردازد. برپایه گزارشی در [[شأن نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، [[عثمان بن عفان]] و [[عباس بن عبدالمطلب]] این گونه معاملات را انجام می‌داده‌اند که این آیه فرود آمد و آنان را به رهاسازی [[اموال]] ربوی امر کرد<ref> اسباب النزول، ص ۵۹؛ تفسیر بغوی، ج ۱، ص ۲۶۴.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله ]]، [[ربا (مقاله)|مقاله «ربا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

اولین آیه‌ای که [[خداوند]] موضوع [[ربا]] را در آن مطرح ساخته در [[سال نهم بعثت]] و [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref> [[سوره]] [[روم]] است. در این آیه خداوند، فقط از بی‌برکتی ربا در نزد خویش و فزونی یافتن نکاتی که برای رضای او پرداخت می‌شود، [[سخن]] گفته و صریحاً [[رباخواری]] را [[نهی]] نفرموده است.

مرحله نهایی را در [[سال نهم هجری]] در اواخر [[سوره بقره]] و پس از [[آیه انفاق]] در [[آیات]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ }}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند. خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد. کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند. ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید. و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۵-۲۷۹.</ref> [[مشاهده]] می‌کنیم که شامل اعلام بی‌برکتی [[ربا]] و [[کافر]] و [[گناهکار]] بودن رباخوار و [[نهی]] توأم با [[تهدید]] به [[خلود]] در [[آتش]] است. به‌ویژه در دو [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۸.</ref>، {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایه‌هایتان از آن شماست، نه ستم می‌ورزید و نه بر شما ستم می‌رود» سوره بقره، آیه ۲۷۹.</ref> [[مؤمنان]] را از [[رباخواری]] برحذر می‌دارد و آنها را از پیامدهای رباخواری که [[اعلان]] ([[دشمنی]]) [[جنگ]] با [[خدا]] و [[رسول]] اوست، [[آگاه]] می‌سازد. در نهایت، علت [[حرمت]] ربا را که همان [[ستم]] است، بیان می‌کند: "اگر از این کار [[زشت]] دست بردارید، اصل [[مال]] شما متعلق به خودتان است. در این صورت، نه به واسطه گرفتن اضافه، ستم کرده‌اید و نه به دلیل نگرفتن اصل [[سرمایه]]، ستم دیده‌اید"<ref>جامع البیان، ج۳، ص۱۰۷.</ref>.