کعبه در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

۱. مثابه: {{متن قرآن|وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خانه (کعبه) را برای مردم جای بازگشت و امن کردیم و (گفتیم) از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان (مسافر) و مجاوران (حرم) و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه بدارید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref>. نخستین ویژگی و صفتی که برای [[بیت الله]] در قرآن ذکر شده «مثابه» است که [[خانه خدا]] به عنوان [[مرجع]] و ملجأ و [[پناهگاه]] عمومی مطرح شده است.

۲. امنا: {{متن قرآن|وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خانه (کعبه) را برای مردم جای بازگشت و امن کردیم و (گفتیم) از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان (مسافر) و مجاوران (حرم) و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه بدارید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref>. دومین ویژگی که صاحب [[خانه]] برای خانه‌اش آورده، «[[امنیت]]» است که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین [[نعمت]] برای [[جوامع انسانی]] به شمار می‌رود و تحقق محیط و [[جامعه]] [[امن]] از آرزوهای دیرین [[بشر]] است.

۳. خانه [[مردم]]: {{متن قرآن|وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خانه (کعبه) را برای مردم جای بازگشت و امن کردیم و (گفتیم) از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان (مسافر) و مجاوران (حرم) و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه بدارید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref>. {{متن قرآن|إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ}}<ref>«بی‌گمان نخستین خانه‌ای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.</ref>. ویژگی دیگر کعبه آن است که از آن ناس و همه مردم است و اختصاص به شخص یا گروه و نژاد خاصی ندارد؛ هم بنای آن برای مردم است، هم ملجأ. [[مرجع]] و مأمن برای آنان، و هم مایه قوام [[جوامع بشری]] است.

۴. [[خانه خدا]]: {{متن قرآن|وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ...}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خانه (کعبه) را برای مردم جای بازگشت و امن کردیم و (گفتیم) از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان (مسافر) و مجاوران (حرم) و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه بدارید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref>. {{متن قرآن|وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که ابراهیم را در خانه (کعبه) مستقر ساختیم (و گفتیم) که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانه مرا برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار پاکیزه بدار!» سوره حج، آیه ۲۶.</ref>. ویژگی دیگر آنکه [[بیت الله]] است؛ تنها خانه‌ای که در [[قرآن]] به [[خدا]] نسبت داده شده است و جالب این که [[خداوند]] [[منان]]، در این دو [[آیه شریفه]]، آن را به خودش نسبت داده است. از این رو، دو تن از بهترین [[بندگان]] خود را [[مأمور]] تطهیر خانه‌اش ساخت. اما در جای دیگر، [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} این [[خانه]] را به [[خداوند متعال]] نسبت داده است: {{متن قرآن|رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ...}}<ref>«پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای کشت‌ناپذیر نزدیک خانه محترم تو جای دادم تا در آن نماز برپا دارند؛ پس دل‌هایی از مردم را خواهان آنان گردان و به آنها از میوه‌ها روزی فرما باشد که سپاس گزارند» سوره ابراهیم، آیه ۳۷.</ref>.

۵. [[بانی]] آن ابراهیم: {{متن قرآن|وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ}}<ref>«و هنگامی که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه (کعبه) را فرا می‌بردند (گفتند): پروردگارا! از ما بپذیر، بی‌گمان تویی که شنوای دانایی» سوره بقره، آیه ۱۲۷.</ref>. کعبه با دست توانای دو [[پیامبر عظیم الشأن]] [[الهی]] بازسازی و تجدید بنا گردید و به خاطر همین بانی، بر [[بیت المقدس]] [[فضیلت]] پیدا کرده است؛ زیرا که بانی کعبه، ابراهیم و بانی بیت المقدس سلیمان است.

۶. پایه‌های کعبه بر [[خلوص]] نهاده شد: {{متن قرآن|وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}}<ref>«و هنگامی که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه (کعبه) را فرا می‌بردند (گفتند): پروردگارا! از ما بپذیر، بی‌گمان تویی که شنوای دانایی» سوره بقره، آیه ۱۲۷.</ref>. بالا بردن قواعد و پی‌های [[کعبه]]، عبادتی خالصانه به دست [[حضرت ابراهیم]] و اسماعیل{{عم}} بوده؛ به طوری که برای این کار هیچ پاداشی نطلبیدند، بلکه تنها گفتند: {{متن قرآن|رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا}}<ref>«پروردگارا! از ما بپذیر» سوره بقره، آیه ۱۲۷.</ref>. یعنی [[پاداش]] از دیدگاه این دو [[پیامبر عظیم الشأن]]، پذیرش عمل نزد [[خداوند]] است که عمل بدون قبولی [[خدا]]، ناچیز و بی‌ارزش است؛ از این رو، خداوند این دو [[پیامبر]] را به صفت [[بندگان]] [[مخلص]] ستود.

۷. نخستین [[معبد]]: {{متن قرآن|إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ}}. پیشینه [[تاریخی]]، ویژگی دیگر [[بیت الله الحرام]] است، تا آنجا که در [[قرآن]]، به عنوان نخستین معبد عمومی در روی کره زمین شناسانده می‌شود. بدین‌سان کعبه بر [[بیت المقدس]] مقدم و [[قبله]] نخست جهانیان بود. این [[آیه مبارکه]]، پاسخ به [[اعتراض]] [[یهودیان]] بر [[مسلمانان]] است که می‌گفتند [[بیت‌المقدس]] [[برتر]] از کعبه و برای قبله بودن سزاوارتر است؛ چون کعبه پیش‌تر بنا شده و قبله برخی از [[انبیا]] بوده است.

۸. [[مبارک]]: {{متن قرآن|إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا}}<ref>«بی‌گمان نخستین خانه‌ای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.</ref> ویژگی دیگر کعبه مبارک بودن آن است؛ یعنی خانه‌ای است پر خیر و [[برکت]] و از آنجا که مبارکاً مطلق است؛ از این رو، هم شامل [[برکات]] مادی می‌شود و هم برکات معنوی.

۹. {{متن قرآن|هُدًى لِلْعَالَمِينَ}}: {{متن قرآن|إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ}}<ref>«بی‌گمان نخستین خانه‌ای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.</ref>؛ هدایت‌گری [[خانه خدا]] ویژگی دیگر آن است. [[مردم]] از راه دور و نزدیک به کنار این خانه می‌آیند و از هدایت‌های آن بهره‌مند می‌شوند. مرحوم [[علامه طباطبایی]] در بیان این ویژگی می‌نویسد: «کعبه هم [[هادی]] و راهنمای جهانیان برای سعادت اخروی و باعث رسیدن به [[کرامت]] و [[قرب الهی]] است، هم باعث [[هدایت]] [[مسلمین]] است به [[سعادت دنیوی]] که همان وحدت کلمه و ائتلاف [[امت]] و مشاهده منافع‌شان می‌باشد. چنان که نحوه هدایتش هم عمومیت دارد و جمیع [[مراتب هدایت]] را شامل می‌شود.

١٠. {{متن قرآن|فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ}}: {{متن قرآن|فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ...}}<ref>«در آن نشانه‌هایی روشن (چون) مقام ابراهیم وجود دارد و هر که در آن در آید در امان است و حجّ این خانه برای خداوند بر عهده مردمی است که بدان راهی توانند جست؛ و هر که انکار کند (بداند که) بی‌گمان خداوند از جهانیان بی‌نیاز است» سوره آل عمران، آیه ۹۷.</ref> وجود [[نشانه‌های الهی]] در کنار [[بیت الله]] از ویژگی‌های دیگر این [[خانه]] است که گام به گام آن، یادآور [[آیات]] و نشانه‌های فراوان و روشن [[الهی]] است.

۱۱. خانه [[محترم]]: {{متن قرآن|وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}}<ref>«ای مؤمنان! (حرمت) شعائر خداوند را و نیز (حرمت) ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های دارای گردن‌بند و (حرمت) زیارت‌کنندگان بیت الحرام را که بخشش و خشنودی پروردگارشان را می‌جویند؛ نشکنید و چون از احرام خارج شدید می‌توانید شکار کنید و نباید دشمنی با گروهی که شما را از (ورود به) مسجد الحرام باز داشتند، وادارد که به تجاوز دست یازید؛ و یکدیگر را در نیکی و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و تجاوز یاری نکنید و از خداوند پروا کنید، بی‌گمان خداوند سخت کیفر است» سوره مائده، آیه ۲.</ref>؛ {{متن قرآن|جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ}}<ref>«خداوند، خانه محترم کعبه را (وسیله) برپایی (امور) مردم کرده است» سوره مائده، آیه ۹۷.</ref>؛ {{متن قرآن|رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ}}<ref>«پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای کشت‌ناپذیر نزدیک خانه محترم تو جای دادم تا در آن نماز برپا دارند؛ پس دل‌هایی از مردم را خواهان آنان گردان و به آنها از میوه‌ها روزی فرما باشد که سپاس گزارند» سوره ابراهیم، آیه ۳۷.</ref>.

١٢. {{متن قرآن|قِيَامًا لِلنَّاسِ}}: {{متن قرآن|جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ}}<ref>«خداوند، خانه محترم کعبه را (وسیله) برپایی (امور) مردم کرده است و (نیز) ماه حرام و قربانی (بی‌نشان) و قربانی‌های دارای گردن‌بند را؛ چنین است تا بدانید خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و خداوند به هر چیز داناست» سوره مائده، آیه ۹۷.</ref>. خانه محترمی که [[مسلمانان]] می‌توانند در پناه آن همه کارهای فردی و [[اجتماعی]] همچنین مادی و [[معنوی]] [[جامعه]] خود را سامان ببخشند؛ چنان که [[پیشوایان معصوم]]{{عم}} فرموده‌اند، [[حیات]] [[دین]] به حیات [[کعبه]] است<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۶۹.</ref>.

۱۳. تجلیگاه [[توحید]]: {{متن قرآن|وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که ابراهیم را در خانه (کعبه) مستقر ساختیم (و گفتیم) که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانه مرا برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار پاکیزه بدار!» سوره حج، آیه ۲۶.</ref>. ویژگی دیگر کعبه آن است که بر توحید محض پایه‌گذاری شده و با هیچ شرکی؛ اعم از خفی و جلی، همراه نیست؛ چه این که نکره در سیاق [[نهی]]، مفید عموم است و از آنجا که {{متن قرآن|أَنْ}} در {{متن قرآن|أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا}} مفسره است؛ یعنی {{متن قرآن|أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا}} تفسر برای {{متن قرآن|بَوَّأْ}} است؛ از این رو چنین برداشت می‌شود که [[هدف]] از جا دادن [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} در این مکان [[مقدس]]، این بوده که [[کعبه]] تجلی‌گاه [[توحید]] گردد و هیچ چیز دیگر، [[شریک]] آن قرار نگیرد و اساس این [[خانه]] از اول بر توحید صرف بنیان شود.

۱۴. خانه [[آزاد]]: {{متن قرآن|وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}}<ref>«سپس باید آلایش‌های خود را بپیرایند و نذرهاشان را بجای آورند و خانه دیرین (کعبه) را طواف کنند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref>؛ {{متن قرآن|ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}}<ref>«در آن (چارپایان) برای شما تا زمانی معیّن سودهاست سپس قربانگاه آنها به سوی خانه دیرین (کعبه) است» سوره حج، آیه ۳۳.</ref>. از ویژگی‌های کعبه، با توجه به یکی از معانی عتیق (آزاد شده)، آزاد بودن آن است؛ چنان‌که از [[امام باقر]]{{ع}} [[روایت]] شده که فرمود: {{متن حدیث|فَإِنَّهُ لَا رَبَّ لَهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الْحُرُّ...}}<ref>فروع کافی، ج۴، ص۱۸۹.</ref>.

۱5. کعبه مایه قوام: آیه نود و هفتم به اهمیت کعبه و اثر آن در ساماندهی به [[زندگی اجتماعی]] [[مسلمین]] اشاره می‌کند: [[خانه کعبه]] مایه قوام [[مردم]] است چون [[دنیا]] و [[آخرت]] شما قوامش به کعبه است. این [[خانه]] رمز [[وحدت]] و مرکزی برای [[اجتماع]] دل‌هاست. در [[پناه]] این خانه و [[عمل به احکام]] [[حج]] بسیاری از کارهای مسلمین سامان می‌یابد<ref>خلاصه تفاسیر، ص۳۲۷.</ref>.<ref>[[محرم فرزانه|فرزانه، محرم]]، [[اماکن جغرافیایی در قرآن (کتاب)|اماکن جغرافیایی در قرآن]]، ص ۱۰۷.</ref>

۱6. قدیمی‌ترین [[عبادتگاه]]: کعبه «قدیمی‌ترین عبادتگاه [[اسلامی]] است که [[زیارت]] آن (حج) بر هر [[مسلمان]] [[توانمندی]]، اعم از [[زن]] و مرد، یک بار [[واجب]] است. زیارت این مکان به شرط دارا بودن [[توانایی مالی]] و بدنی و با [[آداب]] خاصی انجام می‌شود. این مکان در وسط [[مسجدالحرام]] در [[شهر مکه]]، واقع در [[حجاز]] است. علاوه بر انجام [[حج]] یا [[زیارت]]، بر هر [[مسلمانی]] [[واجب]] است که به سمت [[کعبه]] [[نماز]] بخواند و به همین علت به آن [[قبله]] می‌گویند»<ref>سرگذشت سرزمین فلسطین، ص۱۱۰.</ref>. سمت قبله تابع طول و عرض جغرافیایی هر سرزمینی است<ref>اطلاعات قرآنی، ص۴۶۶.</ref>. آن نخستین خانه‌ای است که برای [[مردم]] در [[مکه]] [[مبارکه]] برپا گردیده است. گفته می‌شود [[بنای کعبه]] در [[زمان]] [[حضرت آدم]]{{ع}} بوده و طبق نقل [[قرآن]]، [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} و اسماعیل{{ع}} پایه‌های آن را بالا بردند. چون تمام ساختمان‌هایی که به شکل چهار گوش بنا شود در [[عربی]] کعبه خوانده می‌شود از این جهت [[خانه خدا]] را کعبه نام نهاده‌اند<ref>محمد رسول کیانی، اعلام قرآن، ص۵۹؛ و ر.ک: محمد خزائلی، قصص قرآن، ص۴۰۱.</ref>.