عدل در فقه اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

برخی گفته‌اند: هرچند کلمات [[فقها]] در تعریف عدالت مختلف است؛ لکن حقیقت عدالت نزد آنان یکی است. بنابراین، [[اختلاف]] تنها در تعبیر از عدالت است نه در معنای آن و بهترین و جامع‌ترین تعریف از عدالت آن است که عدالت کیفیتی نفسانی و [[راسخ]] در نفس است که صاحب خود را بر ملازمتِ [[مروّت]] و [[تقوا]] بر می‌انگیزاند<ref>الدر النضید ۲/ ۳۵.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۳-۳۳۵؛ [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref>

این نکته گفتنی است که بسیاری از [[فقها]] که [[عدالت]] را [[ملکه نفسانی]] می‌دانند، برای [[کشف]] آن به [[رفتار]] ظاهری اکتفا کرده، نوشته‌اند: برای کشف عدالت حسن ظاهر کافی است، اگر چه [[انسان]] [[علم]] و حتی [[گمان]] هم پیدا نکند؛ از جمله [[امام خمینی]]<ref>حاشیة عروة الوثقی، ج۱، ص۲۶ و ج۳، ص۱۸۹.</ref> مرحوم خوانساری و مرحوم گلپایگانی<ref>حاشیة عروة الوثقی، ج۳، ص۱۸۹.</ref> در حاشیه عروه این قول را برگزیده‌اند. روایاتی که از [[پیشوایان معصوم]] به دست ما رسیده نیز همین نظر را [[تأیید]] می‌کنند که حسن ظاهر و [[رفتار نیک]] کاشف از [[ملکه عدالت]] است. [[امام صادق]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ كَانَ مِمَّنْ حُرِّمَتْ غِيبَتُهُ وَ كَمَلَتْ مُرُوءَتُهُ وَ ظَهَرَ عَدْلُهُ وَ وَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۳۹.</ref>؛ کسی که در معامله به [[مردم]] [[ستم]] نکند به آنها [[دروغ]] نگوید و [[خلف وعده]] نکند، از کسانی است که غیبتش [[حرام]]، جوان‌مردیش کامل، عدالتش آشکار و [[برادری]] با او [[واجب]] است. این مضمون با همین عبارت از [[امام رضا]]{{ع}} و از امام صادق{{ع}} با عبارت دیگری نیز [[روایت]] شده است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۲۵۱.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref>

عدالت در [[فقه]] و [[اخلاق]] عبارت از نهادی نفسانی است که منشأ آثار عملی می‌شود؛ بنابراین، اصطلاح فقه و اخلاق در این معنی مشترک است. تنها تفاوتی که بین این دو اصطلاح وجود دارد، در دایره اعمالی است که از عدالت ناشی می‌شود. ملکه‌ای که در فقه عدالت نامیده می‌شود، علاوه بر [[رفتارهای اجتماعی]] مثل [[احترام به حقوق]] دیگران، [[افعال]] شخصی انسان را نیز شامل می‌شود. در اصطلاح فقه، عادل کسی است که دارای ملکه‌ای نفسانی است که او را از ارتکاب هر معصیتی باز میدارد حتی اگر به [[حقوق دیگران]] مربوط نباشد؛ بنابراین اگر کسی شراب بنوشد یا [[نماز]] را ترک کند، [[عادل]] نیست همان‌طور که اگر به حقوق دیگران [[تجاوز]] کند عدالتش ساقط می‌شود، ولی در [[علم اخلاق]] ملکه‌ای [[عدالت]] نام دارد که [[انسان]] را فقط از [[تجاوز به حقوق دیگران]] باز میدارد؛ بنابراین از نظر [[اخلاقی]] نوشیدن شراب، ترک نماز و امثال آن به عدالت [[زیان]] نمی‌رساند<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الهی ج۱۴ (کتاب)|اخلاق الهی ج۱۴]]، ص۵۳ ـ ۵۴.</ref>.

آیا امامت جماعت و تصدی دیگر مناصب مشروط به عدالت برای کسی که به [[فسق]] خویش [[علم]] دارد، جایز است یا نه؟ مسئله اختلافی است. قول منسوب به مشهور جواز است و عادل دانستن دیگران کفایت می‌کند<ref>الحدائق الناضرة ۱۰/ ۶۶؛ کتاب الصلاة (شیخ انصاری) ۲/ ۲۷۴ ـ ۲۷۶؛ جواهر الکلام ۱۳/ ۲۷۷؛ العروة الوثقی [تکملة] ۳/ ۳.</ref>. برخی [[احتیاط]] را در ترک تصدی دانسته‌اند<ref>العروة الوثقی ۳/ ۱۹۱؛ مستمسک العروة ۷/ ۳۴۲ ـ ۳۴۳.</ref>.<ref>هاشمی شاهرودی، سید محمود، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref>

رعایت عدالت میان همسران در غیر نفقه واجب از هزینه‌های [[زندگی]]، بذل توجه و اهتمام به امور آنان، [[گشاده‌رویی]] و هم بستری [[مستحب]] است. چنان که مستحب است بامداد شبی که به هر [[زن]] تعلّق دارد، نزد او بماند<ref>الحدائق الناضرة ۲۴/ ۶۰۹؛ جواهر الکلام ۳۱/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳.</ref>.<ref>هاشمی شاهرودی، سید محمود، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref>

به قول مشهور، در صورت [[مسلمان]] یا [[کافر]] بودن دو طرف دعوا، بر [[قاضی]] [[واجب]] است در نگاه و [[سلام کردن]]، [[سخن گفتن]]، نشستن، [[سکوت]] و غیر آن از انواع برخورد و [[اکرام]] میان آن دو، [[عدالت]] و [[مساوات]] را رعایت کند<ref>جواهرالکلام ۴۰/ ۱۳۹ ـ ۱۴۲.</ref>. برخی قائل به [[استحباب]] آن شده‌اند<ref>المراسم العلویة/ ۲۳۱؛ مختلف الشیعة ۸/ ۴۰۳.</ref>.<ref>هاشمی شاهرودی، سید محمود، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref>

[[رعایت عدالت]] میان فرزندان در [[بذل و بخشش]]، جز در صورت وجود خصوصیتی در برخی که موجب [[برتری]] وی بر دیگران باشد، [[مستحب]] است<ref>جواهر الکلام ۲۸/ ۱۸۲ ـ ۱۸۳ و ۱۹۱؛ العروة الوثقی [تکملة] ۲/ ۱۶۹.</ref>.<ref>هاشمی شاهرودی، سید محمود، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۳۳۸.</ref>

# [[پرونده:1100254.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱۴ (کتاب)|'''اخلاق الاهی ج14''']]