وحی در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== اقسام وحی ==

شکل‌های مختلف این ارتباط را می‌توان در سه شیوۀ نزول مستقیم [[وحی]] بر [[قلب]] [[پیامبر]]، نزول با واسطه غير [[فرشته]] و نزول از طریق فرشته خلاصه کرد که در این [[آیه کریمه]] آمده است: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ}}<ref>«و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پرده‌ای یا فرستاده‌ای فرستد که به اذن او آنچه می‌خواهد وحی کند؛ بی‌گمان او فرازمندی فرزانه است» سوره شوری، آیه ۵۱.</ref>. مراد از سخن گفتن خدا با [[بشر]] از طریق وحی در این آیه کریمه، ارتباط مستقیم با [[خداوند]] است. مقصود از پشت [[حجاب]] نیز ارتباط غیر مستقیم و از طریق غیر فرشته و مراد از ارتباط از راه فرستاده‌های خداوند، دریافت معارف از [[فرشتگان]] است<ref>ر.ک: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان في تفسير القرآن، ج۱۸، ص۷۳؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج۹، ص۵۷؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۸۶؛ محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۷، ص۶۱۱.</ref>. دریافت مستقیم، گاه در بیداری رخ می‌دهد و گاه در عالم [[خواب]]. با این توضیح، می‌توان دریافت وحی در عالم رویا را نیز از موارد دریافت مستقیم دانست<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۸۷، حسین بن حسن جرجانی، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، ج۹، ص۳۵.</ref>؛ البته برخی خواب را نیز نوعی حجاب دانسته و دریافت وحی در خواب را از نوع دریافت غیر مستقیم شمرده‌اند<ref>محمد صادقی تهرانی، الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن، ج۲۶، ص۲۵۱-۲۵۳؛ سید علی اکبر قرشی، تفسير أحسن الحدیث، ج۹، ص۵۱۱.</ref>. به هر حال، راه‌های یادشده اصلی‌ترین راه‌های دریافت وحی‌اند؛ هرچند می‌توان برخی را به اقسامی جزئی‌تر تقسیم کرد<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۸۸-۴۸۷.</ref>.

از میان شیوه‌های یاد شده، [[وحی]] مستقیم، ظهور روشنی در القای [[قلبی]] دارد. برخی از [[آیات قرآن]]، برخی دیگر از مصادیق وحی مانند دریافت از فرشته وحی را نیز قلبی معرفی می‌کند: {{متن قرآن|قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}}<ref>«بگو: هر که دشمن جبرئیل است (آگاه باشد که) بی‌گمان او، آن (قرآن) را بر دلت با اذن خداوند فرو فرستاده است در حالی که آنچه را پیش از آن بوده است راست می‌شمارد و رهنمود و نویدی برای مؤمنان است» سوره بقره، آیه ۹۷.</ref><ref>بقره، ۹۷؛ همچنین ر.ک: شعراء، ۱۹۳-۱۹۴.</ref>. برخی از پژوهشگران، حتی درباره نزول با واسطه، مانند شنیدن [[وحی]] از درخت نیز معتقدند که ابتدا این [[پیام]] به [[قلب]] [[پیامبر]] می‌رسد؛ سپس گوش ایشان می‌شنود<ref>ر.ک: فياض لاهیجی، گوهر مراد، ص۳۶۶؛ [[حسن حسن زاده آملی]]، هزار و یک نکته، ص۲۷.</ref>. بنابر این دیدگاه، ابزار دریافت تمام اقسام وحی، قلب پیامبر خواهد بود. گذشته از این دیدگاه، در [[قلبی]] بودن شیوه دریافت برخی اقسام وحی، [[تردید]] نیست.

در مقابل، جمع‌بندی مطالب یاد شده، ممکن است از برخی [[روایات]]، تمایز بین [[وحی]] و [[الهام]] استفاده شود. روایتی [[نبوی]] در ابتدای این بحث بیان شد که [[پیامبر]]{{صل}} فرمودند: «[[خداوند]] به من وحی و به على{{ع}} الهام عطا کرد»<ref>محمد بن حسن طوسی، الأمالی، ص۱۸۹؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة في معرفة الأنمة، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، ج۱، ص۳۹۰؛ حسن بن محمد دیلمی، ارشاد القلوب إلى الصواب، ج۲، ص۲۵۴.</ref>. ممکن است از این [[روایت]] این‌گونه استفاده شود که الهام شامل [[پیامبران]] نمی‌شود؛ زیرا آن حضرت فرمودند: به من وحی و الهام داده شده است و به على{{ع}} الهام؛ بلکه این دو را در برابر هم قرار می‌دهد، که نوعی انحصار از آن فهميده می‌شود. با این حال، این احتمال خالی از قوت نیست که این روایت در مقام اثبات الهام برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است، نه [[نفی]] آن از خود [[رسول خدا]]{{صل}} بنابراین وحی به ایشان می‌تواند شامل الهام نیز باشد.

از مباحثی که در [[شناخت]] [[حقیقت وحی]] باید تبیین شود، بحث کلام الهی و روشن شدن ابعاد آن و نظرات [[دانشمندان اسلامی]] دربارۀ آن است: [[پیروان]] همه [[شرایع آسمانی]] در متکلم بودن [[خدای سبحان]] [[اتفاق نظر]] دارند؛ زیرا می‌گویند: [[خدا]] به فلان کار امر کرده و از فلان عمل [[نهی]] فرموده...<ref>صدر المتألهین، المبدأ و المعاد، ص۲۴۴.</ref>. در جایی گفته شده است: "نه اینکه [[انبیا]] خواسته باشند در این ادعای خود مجازگویی کرده و مثلاً نام قوای [[عقلانی]] را به [[ملائکه]] گذاشته باشند و نام هر چیزی را که این قوا به [[ادراک انسان]] تحویل می‌دهد، وحی نهاده باشند، بلکه تکلم [[خداوند]] با [[بشر]]، تکلم [[حقیقی]] است، اما به نحوی خاص"<ref>[[علامه طباطبایی]]، المیزان، ج۲، ص۴۷۷.</ref>.

از دقت در [[اندیشه]] [[متکلمان]] می‌توان به سه رهیافت عمده در [[حقیقت وحی]] رسید:

# '''کلام لفظی''': مراد از آن، همان حروف و اصوات است که حادث و غیر قائم به ذات الهی‌اند و خداوند آن را در خارج ایجاد و [[خلق]] می‌کند تا مخاطبانش را به مقصود و مطلوبش [[آگاه]] سازد: خداوند متکلم است یعنی ایجاد می‌فرماید سخن را در جسمی از اجسام... چنانکه آن را در [[شجر]] در [[کوه طور]] بر [[موسی]] خلق کرد<ref>[[علامه حلی]]، شرح باب حادی عشر، ص۸۱.</ref>.

# '''کلام نفسی''': منظور از آن، مفاهیم و صورت‌های ملفوظ است که در ذهن متکلم وجود دارد: "کلام نفسی خداوند تجربه ناپذیر است و [[دگرگونی]] در آن راه ندارد و آنچه [[قاریان]] قرائت می‌کنند، عبارت و [[جانشینی]] از کلام خداست<ref>هری اوسترین ولفسن، فلسفه علم کلام، ترجمه احمد آرام، ص۲۶۹.</ref>. [[معتقدان]] به این [[باور]] می‌گویند: "کسی بر نفسی بودن [[کلام الهی]] اشکال نکند که تصورات و تصدیقات موجود در ذهن، [[علوم]] نفسانی هستند؛ زیرا گاهی متکلم به چیزی امر می‌کند که قصد تحقق آن را ندارد، بلکه [[هدف]] از آن، آزمودن شخص است. پس روشن است [[کلام]] نفسی غیر از [[علم]] و [[اراده]] است".

# '''کلام فعلی''': برخی در معنای کلام [[توسعه]] داده و هر آنچه که از مقصود درونی اشخاص حکایت کند کلام نامیده‌اند. در این کاربرد موجودات نه‌ تنها فعلی از [[افعال الهی]]، بلکه کلمه‌ای از کلمات او شمرده می‌شود؛ زیرا [[حقیقت]] کلام همان حکایت و دلالت از محکی است. گرچه دلالت موجودات بر فاعل خود، دلالت [[عقلی]] است، نه قراردادی.

وحی عبارت از نبوغ و [[کشف و شهود]] و [[تجربه دینی]] نیست. نبوغ، [[توانایی]] فوق‌العاده ذهن است که از گذر آن، [[انسان]] بی‌آنکه نیازمند طی مراحل [[علمی]] متعارف باشد، به [[درک]] حقایقی [[توفیق]] می‌یابد؛ اما نوع [[حقایق]] حاصل از نبوغ، برای [[عقل]] [[انسانی]] دستیافتنی است. [[وحی]] چنین نیست و بر اثر پدیدار گشتن چشم اندازی نو به فهم [[انسان]] می‌رسد. افرادِ دارای نبوغ، از [[حس]] نیرومندی برخوردارند و آنچه را دیگران به [[سختی]] درمی‌یابند، به سرعت می‌یابند؛ اما [[پیامبران]] افزون بر این حس نیرومند، [[توانایی]] دیگری نیز دارند که از طریق آن به حقایقی می‌رسند که دیگر [[مردمان]] نتوانند رسید<ref>نبوت/ ۷۵.</ref>.

[[کشف و شهود]]، بیش‌تر بر اثر [[ریاضت]] نفس به دست می‌آید؛ بدین گونه که هرگاه انسان توجه خویش را از [[جهان]] بیرون بردارد و به درون پردازد و نفس خویش را به سختی و ریاضت اندازد، حقایقی را می‌یابد که دیگران از آنها بی‌نصیب‌اند. در این حال، [[انسان]] چیزی از برون خویش برنمی‌گیرد؛ بلکه از درون مدد می‌گیرد. در پدیده وحی، پیامبران تنها گیرنده پیام‌اند و با کسی روبه‌رویند که با آنان سخن می‌گوید و حقایقی را از برون بدانان می‌آموزد<ref>{{متن قرآن|إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى}}؛ سوره نجم، آیه ۴ و ۵.</ref>. این موجب می‌گردد که وحی با معانی برساخته ذهن بشری نیامی‌زد و [[خلوص]] خویش را محفوظ دارد. [[قرآن کریم]]، ۲۹۰ بار هنگام سخن گفتن با [[پیامبر]]{{صل}} از تعبیر "قل" به معنای "بگو" استفاده کرده است. شاید یکی از [[دلایل]] کاربرد این تعبیر آن است که پیامبر{{صل}} تنها مبلّغ وحی است بی‌کم و کاست و اضافه. هر چند [[پیامبر اسلام]]{{صل}} از [[سهو]] و نسیان [[معصوم]] بود، اما چون وحی بر او نازل می‌گشت بی‌درنگ آن را به [[مؤمنین]] می‌رساند. [[خداوند]] نظر به [[احتیاط]] شگفت پیامبر{{صل}} در ابلاغ وحی الهی، بدو [[اطمینان]] می‌دهد و می‌فرماید: "... و در [رسانیدن‌] [[قرآن]] [[شتاب]] مکن پیش از آنکه وحی آن بر تو تمام گردد و بگو: پروردگارا! بر [[علم]] من بیفزای"<ref>{{متن قرآن|فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا}}؛ سوره طه، آیه ۱۱۴.</ref>. [[پیامبران]]{{ع}} معمولًا از کسانی بودند که در [[علم]] و [[دانش]] شهرتی نداشتند و گاه خواندن و نوشتن نمی‌دانستند تا این پندار پدید نیاید که آنچه می‌گویند، برساخته ذهن آنان است یا حاصل [[کشف و شهود]] [[باطنی]] و... است<ref>{{متن قرآن|وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لّارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}}؛ سوره عنکبوت، آیه ۴۸.</ref>. [[وحی الهی]] با همان کلمات و معانی که بر [[پیامبر]]{{صل}} [[اسلام]] نازل می‌گشت، به دست [[مردم]] می‌رسید. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] آشکارا [[اطمینان]] می‌دهد که آنچه پیامبر{{صل}} می‌گوید، عین [[وحی]] است و به صراحت می‌فرماید: "... و اگر پیامبر پاره‌ای گفته‌ها بر ما بسته بود، [[دست]] راستش را سخت می‌گرفتیم و رگ قلبش را پاره می‌کردیم و کسی از شما مانع [عذاب‌] وی نمی‌شد"<ref>{{متن قرآن|تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ}}؛ سوره الحاقه، آیه ۴۸- ۴۳.</ref>.<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۵۴-۴۵۵.</ref>