آیه علم الکتاب از دیدگاه اهل سنت: تفاوت میان نسخه‌ها

# [[سلمان فارسی]]<ref>نصیری، علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37.</ref>.

# [[محمد بن عبدالله]] معروف به [[قاضی ابوبکر بن العربی]]: او همه مؤمنان را مصداق {{متن قرآن|مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ}} بر می‌‌شمرد. وی در [[شأن نزول]] این [[آیه]] چهار قول از بزرگان [[اهل سنت]] را ذکر کرده و می‌نویسد: [[علما]] در اینکه مصداق کسی که تمام کتاب نزد اوست کیست، [[اختلاف]] کرده‌اند برخی معتقدند مراد آن دسته از [[پیروان]] [[یهود]] و [[نصاری]] هستند که به [[اسلام]] [[گرایش]] پیدا کرده‌اند، برخی مصداق آن را [[عبدالله بن سلام]] می‌دانند، برخی مصداقش را [[علی بن ابیطالب]] دانسته و دسته چهارم معتقدند مصداق آن، همه مؤمنان هستند<ref>{{عربی|اختلف فیمن عنده علم الکتاب بعد ذکر قول مجاهد علی أربعة أقوال: الأول: أن المراد به مَن آمن مِن الیهود و النصاری. الثاني: أنه عبدالله بن سلام. الثالث: أنه علي بن أبي طالب. الرابع: المؤمنون کلّهم}}، محمد بن عبدالله بن ابوبکر ابن عربی، احکام القرآن، ط العلمیة، ج۳، ص۸۶.</ref>. او پس ذکر این اقوال چهارگانه، پس از [[انکار]] [[فضیلت]] و [[برتری]] [[حضرت امیر]]{{ع}} بر دیگران، سه دیدگاه نخست را تضعیف کرده و [[معتقد]] است که همه مؤمنان مصداق آیه هستند؛ گویا از دید او تمام مؤمنان از تمام ابعاد و [[وجوه اعجاز قرآن]] [[آگاهی]] دارند و جزو [[راسخان]] در علمند که [[تأویل]] [[متشابهات]] [[قرآن]] را می‌‌دانند!<ref>نصیری، علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37.</ref> [[ابن عربی]] برای سخن خود ابتدا احتمالات دیگر را [[باطل]] می‌‌کند و می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند منظور از {{متن قرآن|من عنده [[علم]] الکتاب}} یهودیانی هستند که [[ایمان]] آورده‌اند مانند، ابن [[سلام]] و ابن یامین و مسیحیانی که ایمان آورده‌اند مانند [[سلمان]] و [[تمیم داری]]، پس معنای {{متن قرآن|من عنده [[علم]] الکتاب}} نزد قائلین به این دیدگاه، علم به تورات و [[انجیل]] است»<ref>{{عربی|أما من قال: إنهم الذین آمنوا من الیهود کابن سلام و ابن یامین و من النصاری کسلمان و تمیم الداری، فإن المعنی عنده بالکتاب التوراة و الإنجیل}} محمد بن عبد الله بن ابوبکر ابن عربی، احکام القرآن،ج۳، ص۸۶.</ref>. سپس وی در مورد [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} می‌‌گوید: «کسانی که می‌‌گویند مراد [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است بنا بر دو وجه گفته‌اند: یا اینکه او [[اعلم]] [[مؤمنان]] است در حالی که چنین نیست و [[ابوبکر]] و عمر و عثمان داناتر از او بوده‌اند و یا به خاطر قول [[نبی]]{{صل}} است که فرمود من [[شهر]] علمم و دروازه آن علی{{ع}} است. این حدیث نیز باطل است چون [[پیامبر اکرم]] {{صل}} شهر علم است و دروازه‌های آن [[اصحاب]] ایشان هستند»<ref>{{عربی|أما من قال: إنه علي بن أبي طالب فعوّل علی أحد وجهین: إما لأنه عنده أعلم المؤمنین، و لیس کذلک، بل أبوبکر و عمر و عثمان أعلم منه، حسبما بیناه في أصول الدین في ذکر الخلفاء الراشدین، أو لقول النبي{{صل}}: أنا مدینة العلم و علي بابها. و هو حدیث باطل، النبي{{صل}} مدینه علم و أبوابها أصحابه، و منهم الباب المنفسخ، و منهم المتوسط علی قدر منازلهم في العلوم}}.</ref>. او بعد از رد تمامی این سخنان، قول منتخب خود را چنین می‌‌نویسد: «اما کسانی که می‌‌گویند مراد از {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}} تمامی مؤمنان است، این سخن [[حق]] است؛ زیرا همه مؤمنان کتاب [[قرآن]] را می‌‌شناسند و وجه [[اعجاز]] آن را [[درک]] می‌‌کنند و به پیامبر اکرم{{صل}} [[شهادت]] به [[صدق]] داده‌اند»<ref>{{عربی|و أما من قال: إنهم جمیع المؤمنین فصدق، لأنّ کل مؤمن یعلم الکتاب و یدرك وجه إعجازه یشهد للنبي{{صل}} بالصدق}}، محمد بن عبدالله بن ابوبکر ابن عربی، احکام القرآن، ط العلمیة، ج۳، ص۸۶.</ref>.

# نجم الدین نسفى از دیگر مفسران اهل سنت دراین باره چنین می‌گوید: {{متن قرآن|و من عنده علم الکتاب}} یعنی آن کسی که علم به تورات نزد اوست، عبدالله بن سلام است<ref>نسفی، محمد، تفسير نسفی، ج۱، ص۴۸۱.</ref>.<ref>نصیری، علی و نصیری، محمد حسین، مصداق‌شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره۱۱، ص۹-۳۷.</ref>

## [[علم]] مورد نظر در این [[آیه]] بسیار فراتر از [[علوم]] ظاهری است و بسان [[علمی]] که درباره [[آصف بن برخیا]] به کار رفته، شامل عرصه‏‌هایی همچون احاطه به [[اسرار]] و بواطن امور و تصرف در امور [[تکوینی]] می‌شود که حاضر کردن تخت بلقیس از مسافتی بس طولانی در زمانی کمتر از چشم برهم زدن سلیمان [[نبی]]{{ع}}، از جمله ویژگی‌‏های آن است. حال باید پرسید کسانی که همه [[مؤمنان]]، عالمان اهل کتاب یا عبدالله بن سلام را مصداق آیه مورد بحث دانسته‌‏اند، آیا حاضرند [[دانش]] و [[آگاهی]] آنان را چنان گسترده دانسته که عرصه‏‌هایی همچون [[علوم غیبی]] و تصرف در امور تکوینی را در برگیرد؟! حال آنکه بسیاری از افراد در میان مؤمنان حتی از سواد خواندن و نوشتن برخوردار نبودند یا عالمان اهل کتاب و حتی عالمی برجسته در میان آنان همچون عبدالله بن سلام، از بسیاری علوم و معارف ظاهری [[اسلام]] ناآگاه بودند چه رسد به آگاهی از عرصه‌‏هایی همچون علوم غیبی و تصرف در امور تکوینی!<ref>نصیری، علی و نصیری، محمد حسین، مصداق‌شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره۱۱، ص۹-۳۷.</ref>

## از سوی دیگر، [[جامعیت]] [[علمی]] حضرت امیر{{ع}} و تطبیق [[آیه]] مورد بحث بر ایشان، مورد [[تأیید]] [[مفسران]] از [[صحابه]] و [[تابعان]] نیز قرار گرفته است؛ چنانکه نقل شده از کسانی مانند [[عبدالله بن عباس]] و [[محمد بن حنفیه]] که مصداق {{متن قرآن|مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ}} را حضرت امیر{{ع}} دانسته‌‏اند. همچنین بسیاری از عالمان اهل سنت نیز این امر را مورد تأکید قرار داده‌اند. به عنوان نمونه [[ابن کثیر]] دانش حضرت امیر{{ع}} را شامل موضوعات فرا طبیعی همچون [[آگاهی]] از چیستی [[بیت المعمور]] می‌‏داند<ref>ابن کثیر، اسماعیل، البداية و النهاية، ج۱، ص۴۳.</ref>.  چنانکه [[روایت]] {{متن حدیث|انا مدینة العلم و عَليّ بابها}} که از [[حضرت رسول]]{{صل}} صادر شده است، تأییدی دیگر بر وسعت دانش حضرت امیر{{ع}} است. [[حاکم نیشابوری]] در مستدرک می‌نویسد: {{متن حدیث|حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب ثنا محمد بن عبد الرحيم الهروي بالرملة ثنا أبو الصلت عبد السلام بن صالح ثنا أبو معاوية عن الأعمش عن مجاهد عن ابن عباس قال، قال رسول الله{{صل}} انا مدينة العلم و علي بابها فمن أراد المدينة فليأت الباب}}<ref>حاکم نیشابوری، ابوعبداللّه، همان، ج۳، ص۱۲۶.</ref> او [[تأیید]] می‏‌کند که سند این [[حدیث شریف]] صحیح است: {{عربی|هذا حديث صحيح الاسناد}}<ref>حاکم نیشابوری، ابوعبداللّه، همان، ج۳، ص۱۲۶.</ref> وی جهت تأکید بر صحت این [[حدیث]]، روایتی دیگری را با همین مضمون از سفیان ثوری نقل کرده<ref>استهمان، ص۱۲۷.</ref>. همچنین، روایاتی که بر گستره بیکران دانش حضرت امیر{{ع}} اشاره دارند، از سوی بسیاری از اندیشوران [[اهل سنت]] منعکس شده است؛ به عنوان نمونه [[هیثمی]] در [[مجمع الزوائد]]<ref>هیثمی، علی بن ابی بكر، مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۱۴.</ref>، [[طبرانی]] در [[المعجم الکبیر]]<ref>طبرانی، سليمان بن احمد، معجم الکبیر، ج۱۱، ص۵۵.</ref>، [[ابن عبد البر]] در [[الاستیعاب]]<ref>ابن عبد البر، يوسف بن عبدالله، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، ج۲، ص۱۱۰۲_۱۱۰۵.</ref>، [[زمخشری]] در الفايق في غريب الحديث<ref>زمخشری، محمود بن عمر، الفايق في غريب الحديث، ج۲، ص۱۹.</ref>، [[ابن ابی الحدید]] در [[شرح نهج البلاغه]]<ref>معتزلی، ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۲۱۹ و ج۹، ص ۱۶۵.</ref>، [[زرندی]] در نظم درر السمطين<ref>زرندی، محمد بن یوسف، نظم درر السمطين، ص۱۱۳.</ref>، [[سیوطی]] در جامع الصغیر <ref>سیوطی، عبدالرحمن بن أبي بكر، جامع الصغیر، ج۱، ص۴۱۴و ۴۱۵.</ref>، [[متقی هندی]] در [[کنز العمال]]<ref>متقي هندي، علي بن حسان الدين، كنز العمال، ۱۳/۱۴۷و ۱۴۸.</ref>، [[راغب اصفهانی]] در مفردات<ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ۶۴.</ref>، [[حاکم حسکانی]] در شواهد التنزیل<ref>حسکانی، عبيدالله بن احمد، همان، ج۱، ص۱۰۴ و ۱۰۵ و ۴۳۲.</ref>، [[خطیب بغدادی]] در تاریخ بغداد<ref>خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۳، ص۱۸۱ و ج۵، ص۱۱۰.</ref>، [[ابن عساکر]] در تاریخ [[دمشق]]<ref>ابن عساکر، علي بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۳۷۸_۳۸۰.</ref>، [[ابن اثیر]] در اسد الغابة<ref>ابن اثیر، محمد بن محمد، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، ج۴، ص۲۲و ۲۳.</ref>، [[ذهبی]] در تذکرة الحفاظ ذهبی<ref>محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، ج۴، ص۱۲۳۱.</ref> و [[ابن حجر عسقلانی]] در [[تهذیب]] التهذیب<ref>عسقلانی، احمد بن علي بن حجر، تهذیب التهذیب، ج۷، ص۲۹۶.</ref>، بخشی از این [[روایات]] را ذکر کرده‌‏اند. حال باید پرسید: آیا سایر [[مؤمنان]]، [[عالمان]] [[اهل کتاب]] یا [[عبدالله بن سلام]]، از چنین [[دانش]] گسترده‌‏ای سهمی هر چند اندک دارند؟!<ref>نصیری علی و نصیری، محمد حسین، مقاله مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، نشریه امامت پژوهی، دوره۳، شماره۱۱.</ref>

# '''عدم تناسب حمل آیه بر عبدالله بن سلام با اسناد [[تاریخی]]''': حمل [[آیه]] بر [[عبدالله بن سلام]] یا شماری از [[عالمان]] [[اهل کتاب]]، با [[حقایق]] [[تاریخی]] ناسازگار است؛ زیرا آیه مورد بحث آخرین آیه از [[سوره رعد]] است که در [[مکه]] نازل شد؛ درحالیکه اسلام آوردن عالمان اهل کتاب، در [[مدینه]] تحقق یافت. باری، همانگونه که شماری از مفسران اهل سنت یادآور شده‌‏اند، عبداللَّه بن سلام بن حارث اسرائیلی<ref>ابن عبد البر، يوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۹۲۱.</ref>، از یهودیانی است که برخی مورّخان، اسلام آوردن او را در سال اوّل [[هجرت]] دانسته‌اند<ref>عسقلانی، احمد بن علي بن حجر، الإصابة فى تمییز الصحابة، ج۴، ص۱۰۳؛ عصفري، خليفة بن خياط، تاریخ خلیفه، ص۱۹.</ref> و برخى دیگر همچون علامه [[سید جعفر مرتضی عاملی]]، اسلام آوردن وی را دو سال پیش از [[شهادت پیامبر]]{{صل}}، یعنی سال هشتم هجرى، می‏‌دانند. بر اساس آن چه گفته شد، ادعای ناظر بودن [[شأن نزول آیه]] مورد بحث در باره عبدالله بن سلام دچار یک اشکال اساسی است و آن این که سوره رعد جزء سوره‌های مکی است، در حالی که عبدالله بن سلام در مدینه و در [[سال هشتم هجرت]] [[ایمان]] آورد. بنا بر این در این که مصداق آیه {{متن قرآن|وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتَابِ}} [[حضرت امیر]]{{ع}} است، نمی‌توان تردید کرد؛ ولی باید متأسف بود که چگونه شماری از مفسران اهل سنت با وجود برخورداری حضرت امیر{{ع}} از جایگاه رفیع [[علمی]] و [[معنوی]]، حاضر شده‌‏اند شماری از [[یهودیان]] تازه مسلمان را مصداق آیه دانسته و مدال بی‏‌بدیل آیه را بر گردن آنان افکنند؟!<ref>نصیری علی و نصیری، محمد حسین، مقاله مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، نشریه امامت پژوهی، دوره۳، شماره۱۱.</ref>

از [[حضرت امیر]]{{ع}} در کنار [[خداوند]] یاد شده است که بر حقانیت [[رسالت]] [[رسول اکرم]] {{صل}} [[گواهی]] می‌دهد و نکته مهم‌تر اینکه اعلام شده این دو گواهی برای [[اثبات]] مدعا کافی است! این آیه از این جهت شبیه آیه 4 [[سوره تحریم]] است که از [[حضرت امیرالمؤمنین]] {{ع}} با عنوان «صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» و در کنار [[نام خداوند]] و [[جبرئیل]] یاد شده که از رسول اکرم{{صل}} در برابر [[توطئه]] دو [[همسر]] آن حضرت، حمایت و پشتیبانی می‌کنند<ref>{{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ}} ، «اگر شما دو زن از کار خود به پیشگاه خدا توبه کنید [خدا توبه شما را می پذیرد]، چون دل شما دو نفر از حق و درستی منحرف شده است، و اگر بر ضدِّ پیامبر به یکدیگر کمک دهید [راه به جایی نخواهید برد]؛ زیرا خدا و جبرئیل و صالح مؤمنان [که علی بن ابی طالب است] یار اویند، و فرشتگان نیز بعد از آنان پشتیبان او خواهند بود.» سوره تحریم، آیه4.</ref>.<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.</ref>

# [[مفسران شیعه]] با استناد به شواهد درون متنی و اسناد [[تاریخی]]، حمل آیه بر مصادیقی غیر از [[حضرت امیر]]{{ع}} را مردود دانسته‌اند<ref>نصیری علی و نصیری، محمد حسین، مقاله مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، نشریه امامت پژوهی، دوره۳، شماره۱۱.</ref>.