جهاد در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

جهاد در فقه سیاسی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۶

۱۱٬۹۸۵ بایت اضافه‌شده ، سه‌شنبهٔ ‏۱۲:۱۶

←‏هدف از جهاد

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۳۰٬۵۵۳

ویرایش

@@ خط ۱۷: / خط ۱۷: @@
 و به [[رزمنده]] [[راه خدا]] و [[جهادگر]]، [[مُجاهد فی‌سبیل‌الله]] اطلاق می‌شود که نزد [[خدا]] از مرتبه و فضیلتی والا برخوردار است: {{متن قرآن|فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً}}<ref>«خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده است» سوره نساء، آیه ۹۵.</ref>.<ref>مسعود انصاری، جهاد، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۱، ص۸۶۵-۸۶۷.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۷۴؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۲۱۳-۲۱۴؛ [[اصغرآقا مهدوی|مهدوی]] و [[سید محمد صادق کاظمی|کاظمی]]، [[کلیات فقه سیاسی (کتاب)|کلیات فقه سیاسی]]، ص۱۱۰.</ref>
-== [[هدف]] از [[جهاد]] ==
+== ماهیت و فلسفه جهاد در اسلام ==
 {{اصلی|فلسفه جهاد}}
-هدف از جهاد در [[اسلام]]، جلب خشنودی پروردگار، برقرار ساختن [[عدالت اجتماعی]]، پیاده کردن [[دستورات الهی]] و حمایت از افرادی است که در معرض [[گمراهی]] و خطر قرار گرفته‌اند<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۷۴.</ref>.
+[[جنگ]] معمولاً آمیخته با [[خشونت]]، بی‌رحمی، [[قساوت]]، [[انتقام‌جویی]]، ویرانی، [[خونریزی]]، [[وحشت]]، نابودی و [[نفی]] [[کرامت]] انسان‌هاست و بیشتر در راستای اهداف توسعه‌طلبانه و اغراض مادی و کسب یا حفظ قدرت و اشباع [[حس]] [[برتری‌جویی]] و جاه‌طلبی انجام می‌گیرد؛ درحالی‌که [[جهاد]] در مفهوم [[اسلامی]] اش، از همه این آلودگی‌ها مبراست. جهاد در اسلام به معنای یک سلسله عملیات نظامی و [[خشونت‌آمیز]] توأم با [[کشتار]] و تخریب نیست و هیچ‌گونه انگیزه مادی تهی از ارزش‌های معنوی و [[الهی]] نمی‌تواند مجوزی برای جهاد باشد و چنین [[جنگی]] در اسلام [[مشروع]] شمرده نمی‌شود.
+جهاد در [[اندیشه]] اسلامی به معنای تلاش [[مقدس]] برای پاک‌سازی و اصلاح خود و [[جامعه]]، و نیز [[مقاومت]] و [[مبارزه]] در برابر [[دشمنان]] [[تهدید]] کننده [[سلامت]] فرد و [[اجتماع]] است و نخستین مرحله، آنکه مربوط به پاک‌سازی درون شخص می‌شود، مقاومت و [[ستیز]] در برابر عواملی است که [[فساد]] و [[تباهی]] را به درون و [[روان آدمی]] می‌کشاند و مرحله دوم آن، جهاد به مفهوم [[فقهی]] آن است که ماهیت اصلی آن [[دفاع]] است و شامل [[قتال]] در برابر دشمنان [[متجاوز]] و مبارزه با عوامل تهدید کننده [[استقلال]]، [[آزادی]] و [[حاکمیت]] می‌شود. گسترش مفهوم جهاد به [[خودسازی]]، الهی و [[انسانی]] کردن خود، و [[مبارزه با فساد]] و تباهی و عوامل [[شیطانی]] در اسلام، نشان‌دهنده تصویری مقدس از جهاد در این [[مکتب]] است<ref>عباسعلی عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۵، ص۵۹.</ref>.
+جهاد در اسلام دعوت به خیر و صلاح است و مقصود از آن [[امربه معروف و نهی از منکر]] است. جنگ در اسلام به معنای مبارزه با فساد و [[پلیدی]]، و ریشه‌کن کردن [[ستم]] و سرکوبی ستمگران و احیای حق و [[عدالت]] و آزادی است. جهاد در اسلام آخرین چاره برای درهم کوبیدن [[شرک]] و فساد و آثار آن است. جهاد برای [[تنبیه]] افرادی است که بر [[فاسد]] کردن خود و جامعه اصرار دارند و مانع جامعه در پیمودن مسیر کمال هستند. سخن [[رسول خدا]]{{صل}} درباره [[جهاد]] به همین نکته اشاره دارد که می‌فرماید: (برخی) [[مردم]] جز با [[شمشیر]] [[اصلاح]] نمی‌شوند<ref>شیخ صدوق، الامالی، ص۸۵ مجلس ۸۵؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۹.</ref>. اگر سرانجام [[جنگ]] را آخرین علاج برای اصلاح [[اجتماع]] ندانیم باید خون‌خوارترین [[مجرمان]] را هم درخور [[مجازات]] ندانست؛ اگرچه از راه دیگر نتوان آنان را از ارتکاب [[جرائم]] بازداشت. روشن است که در این صورت [[وضع جامعه]] به کجا خواهد کشید.
+[[اسلام]] [[رعایت]] دقیق اصول [[انسانی]] را در همه [[شئون]] مادی و [[معنوی]] لازم می‌داند؛ اسلام حتی برای [[میدان نبرد]]، که همه آن را عرصه زدن و بستن و [[انتقام]] و [[غلبه]] بر رقیب می‌دانند، [[قوانین]] ظریف و دقیقی را وضع کرده و با این کار آن [[نقاب]] هولناک را از چهره جنگ برداشته و میدان جنگ را به صحنه [[فضیلت]] تبدیل کرده است. این نکته را در مطالعه [[احکام جهاد]] و روش [[پیامبر اسلام]]{{صل}} در [[جنگ‌ها]] به روشنی می‌بینیم.
+[[جهاد]] در اسلام [[معامله]] با خداست؛ چون [[خدا]] [[جان]] و [[مال]] [[مسلمانان]] را به بهای [[بهشت]] می‌خرد<ref>{{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}} «همانا خداوند از مؤمنان، خودشان و دارایی‌هاشان را خریده است در برابر اینکه بهشت از آن آنها باشد؛ در راه خداوند کارزار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند بنا به وعده‌ای راستین که بر عهده او در تورات و انجیل و قرآن است و وفادارتر از خداوند به پیمان خویش کیست؟ پس به داد و ستدی که کرده‌اید شاد باشید و آن است که رستگاری سترگ است» سوره توبه، آیه ۱۱۱.</ref>. جهاد [[جامه]] [[تقوا]] و [[زره]] پولادین خدا و دری از درهای بهشت است که [[پروردگار]] آن را به روی [[دوستان]] مخصوص خود گشوده است<ref>شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۷، ص۹۴.</ref>. این دیدگاه بیش از آن‌که [[جهادگر]] را آماده زدوخورد کند، او را از اغراض [[پست]] مادی و [[دنیوی]] بازمی‌دارد و به [[یاد خدا]] و وصول به نعمت‌های [[جاودانی]] و همیشگی او می‌اندازد. [[انتخاب]] واژه [[جهاد]] در [[فرهنگ اسلامی]] نشانگر [[بعد معنوی]] و [[عبادی]] [[عملیات نظامی]] در جهاد در راه خداست. البته در [[قرآن]] به جز واژه جهاد کلماتی چون [[قتال]] و [[حرب]] را نیز که به معنای [[درگیری نظامی]] است می‌بینیم ولی این واژه‌ها بیشتر برای توصیف عملیات نظامی و تهاجمی [[کفار]] و کسانی است که فاقد انگیزه [[معنوی]] و [[انسانی]] و [[الهی]] بوده‌اند. گاهی هم که این دو واژه به معنای جهاد آمده‌اند همواره با قید «[[فی سبیل الله]]» همراه‌اند. این قید، که [[هدف]] و ماهیت جهاد را مشخص می‌کند، یکی از اصطلاحات ویژه [[اسلام]] است و برای تخصیص جهاد به [[کوشش]] خالصانه و با [[حسن نیت]] و [[مبارزه]] [[پاک]] خدایی وضع شده است. وصف «فی سبیل الله» ضمن اینکه به جهاد هدف می‌دهد و آن را از بی‌جهتی و [[بی‌نظمی]] و [[بیهودگی]] درمی‌آورد، آن را از اغراض فردی، سودجویانه، سلطه‌طلبانه، حیوانی و وحشیانه مبرا می‌کند<ref>سید حسین سلیمی، روان‌شناسی نظامی، ص۲۲.</ref>.
+با این وصف، جهاد مبارزه همگانی و مشترک و کلی و همیشگی در راه خداست و یکی از [[فرایض]] عبادی اسلام محسوب می‌شود که بیش از آنکه یک عمل [[سیاسی]] تلقی شود، یک [[عبادت]] است. ازاین‌رو [[فقیهان]] [[مسلمان]]، مباحث مربوط به [[جنگ]] [[مشروع]] را نه در حوزه [[معاملات]] و [[قواعد]]، که در شمار [[عبادات]] آورده‌اند.
+ارتباط جهاد با مباحث [[حقوقی]]، ناشی از آثار مادی این [[آیین]] سیاسی - عبادی است که چنین آثاری در دیگر عبادات [[اسلامی]] کمتر دیده می‌شود. محدودیت‌های عملیات [[جنگی]] و [[احکام]] مربوط به [[اسیران]]، [[غنایم]]، [[سرزمین‌ها]] و امثال آن، که همه از [[آثار جهاد]] است، موجب شده است که جهاد به صورت جزئی از [[حقوق سیاسی]] و مباحث عمومی در [[حقوق اسلامی]] مطرح شود حتی در [[جهاد دفاعی]] در برابر [[تجاوز]] به [[منافع مادی]] اسلام و [[دولت اسلامی]] و نیز جهاد به مفهوم فردی آن یعنی [[دفاع از مال]] و [[جان]] و [[عِرض]] که انگیزه و هدف مادی آن کاملاً آشکار است و برای [[حفظ حقوق]] مادی اسلام و [[جامعه اسلامی]] انجام می‌گیرد، باز اصل [[جهاد]] به عنوان یک [[فریضه الهی]] مطرح است.
+مفهوم [[عبادی]] بودن جهاد از لحاظ [[فقهی]] آن نیست که اگر این عمل بدون [[قصد قربت]] انجام شود، مانند دیگر [[عبادات]] [[اسلامی]] بی‌اعتبار و فاقد اثر و در یک [[کلام]] [[باطل]] خواهد بود. [[فقها]] [[جهاد]] را از عناوین قصدیه به شمار آورده‌اند؛ به این معنا که اگر فرد یا [[جامعه مسلمان]]، [[فریضه]] جهاد را با انگیزه‌ای مادی و بدون قصد قربت انجام دهد، به [[وظیفه]] خود عمل کرده و از مسؤلیت مبراست؛ ولی از دیدگاه [[اسلام]] جهاد وظیفه‌ای کاملا [[الهی]] و مبتنی بر [[احساس مسئولیت]] فرد و [[جامعه]] در برابر [[خدا]] تلقی می‌شود<ref>عباسعلی عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۵، ص۵۸-۵۹.</ref>.
+با این اوصاف [[عبادی]] بودن [[جهاد ابتدایی]] روشن‌تر است؛ زیرا در [[جهاد دفاعی]] بدون قصد [[عبادت]] و قربت، باز هم دستیابی به آثار دیگر مانند [[حفظ حقوق]] مادی ممکن است؛ ولی در جهاد ابتدایی اگر جنبه عبادی آن منتفی شود، دیگر نتیجه‌ای برای فرد و جامعه به بار نخواهد آورد؛ مگر آنکه آثار ناشی از جهاد را لحاظ کنیم.
+در هر صورت عبادی بودن جهاد، حتی جهاد ابتدایی، متفاوت از عبادت‌های دیگر چون [[نماز]] و [[روزه]] است؛ زیرا این‌گونه [[فرایض]] [[دینی]] بدون قصد قربت باطل‌اند و [[مکلف]] باید بار دیگر آن عبادات را با قصد قربت انجام دهد؛ ولی درباره جهاد هرگاه فرد [[مسلمان]] یا [[دولت اسلامی]] به [[مسئولیت]] خود در انجام فریضه جهاد عمل کند، حتی اگر بدون قصد قربت هم باشد آن عمل باطل محسوب نمی‌شود و نیازی به انجام دوباره آن نیست. به همین دلیل است که [[فقیهان]] مسلمان در عین اینکه جهاد را از عبادات شمرده‌اند، از نظر آثار فقهی، آن را در شمار توصلیات آورده‌اند<ref>عباسعلی عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۵، ص۵۸-۵۹.</ref>.<ref>[[علی امین رستمی|رستمی، علی امین]]، [[آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های معنوی در سیره نظامی معصومان]]، ص ۳۹.</ref>
 == انواع جهاد ==