آزادی در فقه فرهنگ: تفاوت میان نسخه‌ها

*[[آزادی]] [[عقلی]] مورد بحث در اینجا [[آزادی]] در سنجه [[عقل]] محض و در حوزه‌‌های [[عقل]] ما قبل التشریع و [[عقل]] ما بعد التشریع است. در اینجا به پاسخ این پرسش می‌پردازیم که از دیدگاه [[عقل]] قبل التشریعی و [[عقل]] بعد التشریعی آیا [[عقیده]] آزاد است یا نه؟ اگر آزاد است آیا این [[آزادی]] حدّ و مرزی دارد یا ندارد؟ اگر دارد حدّ و مرز آن چیست؟ برای پاسخ به این [[پرسش‌ها]] ابتدا به بحث درباره ‌آزادی [[عقیده]] در حوزه‌ [[عقل]] محض ما قبل التشریع، و سپس به بحث درباره [[آزادی]] [[عقید]] در حوزه [[عقل]] محض ما بعد التشریع می‌پردازیم:

*[[آدمی]] از نظر [[عقل]] دو [[مسئولیت]] پیش‌باور دارد:

*بر اساس [[مسئولیت]] نخستین، هر نوع پرسش [[اعتقادی]] که پاسخ آن در [[سرنوشت]] [[آدمی]] نقش دارد - هر چند نقش احتمالی - مسئولیت‌آور است و [[آدمی]] موظف است که برای یافتن پاسخ آن به جستجو و پرسش بپردازد. بنابراین [[آدمی]] در این مرحله در [[میزان]] [[داوری]] [[عقل]] از [[آزادی]] [[عقیده]] به معنای عدم [[مسئولیت]] نسبت به پرسش و سؤال برخوردار نیست، بلکه [[عقل عملی]] [[آدمی]] را نسبت به سؤال و پرسش درباره این نوع از پاسخ‌های احتمالی [[مسئول]] می‌داند و او را از [[مسئولیت]] تحقیق و جستجو معاف نمی‌داند.

*بنابراین [[آدمی]] در این مرحله از [[تکالیف]] [[عامه]] [[عقلی]] آزاد نیست، و موظف است نسبت به گزاره‌ها و قضایای [[اعتقادی]] مؤثر در [[سرنوشت]] خوب یا بد خویش به تحقیق و جستجو و سؤال و پرسش بپردازد.

*بر اساس [[مسئولیت]] پیش‌باور دوم یعنی [[مسئولیت]] سنجش و [[استدلال]] و نظر، [[انسان]] - در نگاه [[عقل عملی]] - [[مسئول]] و موظف است تا پس از تحقیق و جستجو و آشنایی با فرضیه‌های گوناگون، درباره پاسخی که دریافت می‌دارد به سنجش و [[استدلال]] بپردازد. و صحت و سقم پاسخ را با عرضه آن بر [[میزان]] [[برهان]] و [[دلیل]] بسنجد و گزاره‌ای را که [[برهان]] و [[دلیل]] صحت آن را مورد [[تأیید]] قرار می‌دهد برگزیند.

*بنابراین هر نوع گزاره مؤثر در [[سرنوشت]] که [[آدمی]] در پروسه پرسش و جستجو به آن دست می‌یابد باید در بوته [[آزمایش]] [[عقل]] سنجیده شود، و پس از [[تأیید]] آن به وسیله [[برهان]] و [[دلیل]] مورد پذیرش و [[تصدیق]] قرار گیرد.

*در این مرحله نیز [[انسان]] از دیدگاه [[داوری]] [[عقل عملی]] در پذیرش گزاره‌هایی که بر او عرضه می‌شوند یا با سؤال و پرسش و جستجو به آنها دست می‌یابد آزاد نیست. [[عقل عملی]] [[آدمی]] را در برابر پذیرش هر نوع گزاره‌ای که - هر چند احتمالاً - در جهت‌گیری [[رفتار]] او و در [[زندگی]] و [[سرنوشت]] او اثر مثبت یا منفی دارد [[مسئول]] می‌داند، و [[آدمی]] را در برابر گزینه‌های متعدّد و گوناگون آزاد و رها نمی‌داند، بلکه او را [[متعهد]] و [[مسئول]] می‌داند که گزاره‌ای را از میان گزینه‌های متعدد بپذیرد که از پشتوانه [[دلیل]] و [[برهان]] [[کافی]] برخوردار باشد.  

*آنچه گفتیم مربوط به گزاره‌هایی بود که - هر چند احتمالاً - نقش مؤثری در [[رفتار]] [[آدمی]] و تعیین [[سرنوشت]] خوب و بد او دارند، این گزاره‌ها گاه گزاره‌های عملی صرف‌اند، نظیر «[[وجوب عدل]]» و گاه گزاره‌های نظری اثر گذار بر گزاره‌های عملی‌اند، نظیر گزاره «[[خدا]] هست» که هر چند گزاره‌ای نظری است لکن - چنان‌که در گذشته توضیح دادیم - بر گزاره‌های عملی اثر گذار است، و موضوع تعدادی از گزاره‌های عملی بنیادین - از جمله [[وجوب اطاعت]] [[امر و نهی]] [[خداوند]] - را تشکیل می‌دهد.

*اما گزاره‌های نظری صرف که - بنا به فرض - هیچ‌گونه تأثیر خاصی بر جهت‌گیری [[رفتاری]] [[انسان]] در [[زندگی]] ندارند، و در [[سرنوشت]] خوب و بد [[آدمی]] نقشی ایفا نمی‌کنند - در [[میزان]] [[عقل عملی]] - [[مسئولیت]] نخستین را در پی ندارند، یعنی [[عقل عملی]]، [[آدمی]] را در برابر گزاره‌های افتراضی نظری صرف [[مسئول]] پرسش و جستجو نمی‌داند، مثلاً درباره گزاره «[[عمر]] کهکشان شیری چند سال نوری است» [[آدمی]] را موظف و [[مسئول]] نمی‌داند که به تحقیق و جستجو و پرسش و سؤال بپردازد، زیرا این گزاره نظری صرف نقشی در [[زندگی]] [[آدمی]] و در [[سرنوشت]] سعادتمندانه یا شقاوتمندانه او ندارد.

*لکن [[عقل عملی]]، [[آدمی]] را درباره همین دسته از گزاره‌های نظری صرف نسبت به [[مسئولیت]] پیش‌باور دوم یعنی [[ایمان]] قلبی و [[تسلیم]] به صحت آنچه با [[برهان]] [[دلیل]] به آن [[تصدیق]] کرده است [[متعهد]] و پایبند می‌شمارد، بدین معنا که [[آدمی]] - در [[میزان]] [[عقل عملی]] - آزاد نیست که هر نوع فرضیه و گزاره‌ای را - هر چند نقشی در [[زندگی]] و [[سرنوشت]] او نداشته باشد - بدون [[دلیل]] و [[برهان]] [[کافی]] بپذیرد و در برابر آن [[تسلیم]] شده و به آن [[ایمان]] آورد. [[آدمی]] [[مسئول]] است که به گزاره‌ای [[ایمان]] آورد که از پشتوانه [[دلیل]] و [[برهان]] برخوردار باشد، خواه گزاره مفروض گزاره اثباتی یا گزاره سلبی باشد، [[دادگاه]] [[عقل عملی]] [[ایمان]] قلبی به هر نوع گزاره منطقی را بدون [[دلیل]] و [[برهان]] محکوم می‌شمارد، و کسی را که در برابر چنین گزاره‌ بی‌پایه و اساس و فاقد مبنای برهانی [[تسلیم]] شود و به آن [[ایمان]] آورد مورد [[مذمت]] و [[نکوهش]] قرار می‌دهد.

*نتیجه‌ای که از این بحث تاکنون به‌دست آمد در چند بند زیر خلاصه می‌شود:

# [[عقل عملی]]، [[آزادی]] [[عقیده]] را در مورد گزاره‌های عملی سرنوشت‌ساز  نسبت به [[مسئولیت]] پیش‌باور نخستین - یعنی [[مسئولیت]] پرسش و جستجو - نمی‌پذیرد، بلکه [[آدمی]] را نسبت به پرسش و جستجو درباره این دسته از گزاره‌ها [[متعهد]] و [[مسئول]] می‌داند.

# [[عقل عملی]]، [[آزادی]] [[عقیده]] را در مورد گزاره‌های نظری صرف نسبت به [[مسئولیت]] پیش‌باور نخستین می‌پذیرد، و [[آدمی]] را نسبت به سؤال و پرسش و جستجو درباره این نوع گزاره‌ها [[مسئول]] نمی‌شمارد.

# [[عقل عملی]]، [[آزادی]] [[عقیده]] را در مورد گزاره‌های نظری صرف نسبت به [[مسئولیت]] پیش‌باور دوم نمی‌پذیرد، و [[آدمی]] را در [[ایمان]] به عقیده‌ای که [[برهان]] صحت آن را [[تأیید]] می‌کند، و نیز عدم [[ایمان]] به گزاره‌ای که از پشتوانه [[برهان]] و [[دلیل]] برخوردار نیست [[مسئول]] و [[متعهد]] می‌داند.

*بنابراین در مجموع حوزه باورهای نظری و عملی مسئولیت‌های کلانی وجود دارد که [[آزادی]] [[انسان]] را نسبت به [[باورها]] و [[عقاید]] محدود می‌کند، این مسئولیت‌های کلان عبارت‌اند از:

# [[مسئولیت انسان]] نسبت به عمل به آن دسته از قضایای [[عقل عملی]] که صحت و درستی آنها از طریق [[برهان]] و [[دلیل]] به اثبات رسیده و به صحت آنها [[ایمان]] آورده است - [[ایمان]] مبتنی بر [[برهان]] و [[دلیل]] - .

*این مسئولیت‌های شش‌گانه در منابع [[دین اسلام]] یعنی [[قرآن کریم]] و [[سنت]] [[معصومین]] مورد [[تأیید]] و تأکید قرار گرفته‌اند، [[آیه کریمه]]: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref> و ما پیش از تو جز مردانی را که به آنها وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ اگر نمی‌دانید از اهل کتاب (آسمانی) بپرسید ؛ سوره نحل، آیه: ۴۳.</ref>

*سؤال از اهل [[دانش]] را [[مسئولیت]] کسی می‌داند که [[دانش]] ندارد، بنابراین [[انسان]] نسبت به پرسش و جستجو [[مسئول]] است، آنجا که خود به [[دانش]] دست یافت با دست‌یابی به [[دانش]] به این [[مسئولیت]] عمل کرده است، و آنجا که خود از دست‌یابی مستقیم به [[دانش]] مورد نیاز خویش [[ناتوان]] است باید با پرسش از دانایان به [[مسئولیت]] خود عمل کند.

*همچنین [[آیه کریمه]]: {{متن قرآن| وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ }}<ref>و گفتند هرگز کسی جز یهودی و مسیحی به بهشت در نمی‌آید، این آرزوی آنهاست، بگو: اگر راست می‌گویید هر برهانی  دارید بیاورید؛ سوره بقره، آیه:۱۱۱.</ref>. (این [[آیه]]) به [[مسئولیت]] سنجش گزاره‌ها بر مبنای [[استدلال]] و [[برهان]] اشاره دارد و اینکه گزاره‌ای که از [[پشتیبانی]] [[برهان]] و [[دلیل]] برخوردار نباشد مسئولیت‌آفرین نیست یعنی [[آدمی]] نه تنها نسبت به پذیرش آن یا عمل به آن [[مسئول]] نیست، بلکه در صورتی که بدون [[پشتیبانی]] [[دلیل]] و [[برهان]] گزاره‌ای را بپذیرد و به آن عمل کند درباره هرگونه پیامد ناشی از خطای در پذیرش قلبی و  [[رفتار]] برخاسته  از این پذیرش قلبی [[مسئول]] است و باید پاسخگو باشد.

*از [[امام صادق]] (ع) [[نقل]] است که فرمود: {{متن حدیث|سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: {{متن قرآن|قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}} فَقَالَ: إِنَّ اللهَ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: عَبْدِي أَكُنْتَ عَالِماً؟ فَإِنْ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ لَهُ: أَفَلا عَمِلْتَ‏ بِمَا عَلِمْتَ؟‏ وَ إِنْ قَالَ: كُنْتُ جَاهِلاً، قَالَ لَهُ: أَفَلا تَعَلَّمْتَ‏ حَتَّى تَعْمَلَ فَيَخْصِمُهُ فَتِلْك ‏ الْحُجَّةُ الْبَالِغَة}}

*در این [[روایت]] [[مسئولیت]] عمل به آنچه با [[دانش]] برهانی برای [[آدمی]] به اثبات رسیده، و نیز [[مسئولیت]] پرسش و سؤال و کسب [[دانش]] درباره آنچه نمی‌داند مورد [[تأیید]] و تأکید قرار گرفته است.

*پس از آنچه درباره [[تکالیف]] [[عامه]] [[عقلی]] و مسئولیت‌های [[عقلی]] [[آدمی]] در حوزه [[عقاید]] و [[باورها]] بیان کردیم و نیز آنچه درباره مدرکات [[عقل عملی]] در حوزه [[عقل]] ما قبل التشریع گفته شد می‌توان حدود [[آزادی]] [[عقیده]] را در حوزه [[عقل]] ما قبل التشریع طی چند اصل بیان نمود:

*۱. سؤال و پرس‌و‌جو درباره هر قضیه [[اعتقادی]] مؤثر در [[سرنوشت]] [[آدمی]]-  ولو احتمالاً - از نظر [[عقل]] از یک‌سو  [[حق]] عمومی همه انسان‌هاست، و از سوی دیگر [[تکلیف]] [[عقلی]] است زیرا ترک آن موجب [[مذمت]] عقلاء و ملامت [[وجدان]] [[عقلی]] [[آدمی]] است. مبنای این [[حق]] و [[تکلیف]] [[حکم عقل]] به [[وجوب دفع ضرر]] محتمل است، و از آنجا که تحقیق درباره قضیه‌ای که صحت و سقم آن می‌تواند در [[سرنوشت]] خوب و بد [[آدمی]] نقش داشته باشد، مقدمه ضروری دفع ضرر محتمل است، لهذا تحقیق و جستجو و پرسش درباره چنین قضیه‌ای [[حق]] و [[وظیفه]] [[عقلی]] هر انسانی است. در اینجا باید به این نکته اشاره کرد که سؤال و پرس‌و‌جو  دو گونه است:

*'''نخست''': سؤال استفهامی که برای به‌دست آوردن [[حقیقت]] و رفع [[جهل]] و [[شک]] انجام می‌گیرد، این نوع سؤال همان است که [[حق]] و [[وظیفه]] [[عقلی]] هر [[انسان]] است. [[انسان]] عقلاً [[حق]] دارد برای آنکه بتواند ضرر ناشی از [[سرنوشت]] بد را از خویش دفع کند درباره هر قضیه‌ای که صحت و سقم آن - هر چند احتمالاً - می‌تواند در [[سرنوشت]] خوب یا بد او اثر داشته باشد به سؤال و پرس‌و‌جو بپردازد.

*'''دوم''': سؤال غیر استفهامی، یعنی سؤالی که به قصد یافتن [[حقیقت]] و رفع [[جهل]] و [[شک]] انجام نمی‌گیرد، بلکه برای مقاصدی دیگر نظیر [[امتحان]] یا تعجیز یا هتک‌ [[حرمت]] یا انگیزه‌های دیگر انجام می‌گیرد، این نوع سؤال، سؤال [[حقیقی]] نیست، و از نظر [[ارزش]] و جایگاهی که در [[میزان]] [[عقل]] دارد بستگی به نوع انگیزه‌ای دارد که مبنا و منشأ سؤال است. بنابر این اصل - اصل نخست - از آن نظر که پرسش و تحقیق درباره مسائل دخیل در [[سرنوشت]] [[آدمی]] [[حق]] هر [[انسان]] است، [[انسان‌ها]] در پرس‌و‌جو و سؤال و تحقیق درباره هر مطلبی که می‌تواند - ولو احتمالاً - در [[سرنوشت]] [[آدمی]] دخیل باشد [[حق]] دارند یعنی منع آنان از سؤال و تحقیق در زمینه قضایایی از این دست [[رفتاری]] ناروا، و نوعی سلب [[حق]] و [[تجاوز]] و تعدّی به‌شمار می‌آید که از نظر [[عقل]] محکوم است و از آن نظر که این پرس‌و‌جو و تحقیق یک [[تکلیف]] و [[وظیفه]] [[عقلی]] به‌شمار می‌آید زیرا [[حکم عقل]] به [[لزوم]] تحقیق و پرسش در این دسته از مسائل حکمی الزامی است یعنی موجب [[مذمت]] بر ترک است. [[انسان‌ها]] در برابر ترک تحقیق و جستجو و پرسش درباره این دسته از مسائل دخیل در [[سرنوشت]] آزاد نیستند زیرا ترک پرسش و تحقیق درباره این مسائل [[مذمت]] و ملامت [[عقل]] و عقلاء را در پی دارد. این [[تکلیف]] [[عقلی]] در منابع شرعی نیز مورد تأکید و [[تأیید]] قرار گرفته است، [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref> و ما پیش از تو جز مردانی را که به آنها وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ اگر نمی‌دانید از اهل کتاب (آسمانی) بپرسید ؛ سوره نحل، آیه: ۴۳.</ref>.

=== جمع بندی===

*این [[اصول عقلی]] چهارگانه چهارچوب اصلی [[آزادی]] را از دیدگاه [[عقل]] [[مورد اتفاق]] عقلاء در حوزه [[عقل]] قبل التشریع تشکیل می‌دهند، و بر اساس این اصول چهارگانه حدود [[آزادی]] [[عقلی]] [[انسان]] در حوزه [[عقل]] قبل التشریع مشخص می‌شود. بر اساس این اصول چهارگانه، [[آدمی]] در برابر قضایای اثرگذار در [[سرنوشت]] خوب و بد خویش موظف به تحقیق و پرس‌وجو است، بنابراین از دیدگاه [[عقل]]، [[آدمی]] نسبت به تحقیق و پرس‌و‌جو از این دسته از قضایا آزاد نیست که اگر دلش خواست تحقیق کند و اگر دلش نخواست بی‌تفاوت بماند. بلکه [[وجدان]] [[عقلی]] او را ملزم به تحقیق و پرس‌و‌جو می‌کند. پس از تحقیق و پرس‌و‌جو نیز [[آدمی]] آزاد نیست که آنچه در نتیجه تحقیق به آن رسید هر چه باشد برگزیند، بلکه [[مسئول]] و ملزم است که تنها آنچه را [[دلیل]] و [[برهان]] روشن بر صحت آن وجود دارد برگزیند. پس از آنکه با [[دلیل]] به صحت قضیه‌ای پی برد آزاد نیست که اگر خواست [[تسلیم]] آن شود، و اگر خواست نشود، بلکه [[وجدان]] [[عقلی]]، او را ملزم به [[تسلیم]] و [[خضوع]] قلبی در برابر آنچه صحتش با [[برهان]] ثابت شده است می‌کند. پس از [[تسلیم]] قلبی به صحت قضیه‌ای که در تعیین [[سرنوشت]] خوب یا بد [[آدمی]] نقش دارد [[آدمی]] از دیدگاه [[عقل]] و [[وجدان]] [[عقلی]] آزاد نیست که اگر خواست به آن عمل کند، و اگر خواست به آن عمل نکند، بلکه [[وجدان]] [[عقلی]]، [[آدمی]] (را) به عمل به آن ملزم دانسته، و ترک عمل به آن را موجب ملامت و [[سرزنش]] [[وجدان]] [[عقلی]] و [[مذمت]] و [[نکوهش]] [[خردمندان]] و عاقلان می‌داند.

*مقصود از حوزه [[عقل]] محض بعد التشریع حوزه‌ای از حوزه‌های سه‌گانه [[حکم عقل]] است<ref>در گذشته گفتیم عقل عملی سه حوزه دارد: حوزه ما قبل التشریع، ‌و حوزه ما بعد التشریع، و حوزه مع التشریع یا مقارن با تشریع که توضیح آنها در محل خود گذشت.</ref> که همچون حوزه قبل التشریع فراتر از [[تشریع]] و تقنین است، یا به سخنی دیگر: دست [[تشریع]] و تقنین هیچ مشرّع و قانون‌گذاری - عقلاً - بدان نمی‌رسد، و اساساً خارج از دسترس قانون‌گذاران و مشرّعان است، خواه مشرّع و [[قانون‌گذار]] [[خدای متعال]] باشد یا [[بشر]] یا هر منبع و [[مرجع]] دیگر.

*آن دسته از [[احکام]] [[عقلی]] که موضوع آنها خود [[شرع]] و [[قانون]] است - و به همین [[دلیل]] به آنها [[احکام]] [[عقلی]] بعد التشریع گفته می‌شود - متأخر از وجود [[شرع]] و [[قانون]] و لذا خارج از دسترس [[تشریع]] و تقنین می‌باشند.

*عمده‌ترین نمونه این دسته از [[احکام]] [[عقلی]]، [[حکم عقل]] به [[وجوب اطاعت]] و [[تبعیت]] از [[قانون]] است. قانونی مفید و ثمربخش است که [[عقل]] به [[وجوب اطاعت]] و [[تبعیت]] از آن [[حکم]] کند، و معنای [[مقدس]] بودن [[قانون]] نیز جز این نیست.

*قانونی که [[عقل]] به [[وجوب اطاعت]] و [[تبعیت]] از آن [[حکم]] نکند مفید و ثمربخش نیست، ‌زیرا مبنای برهانی ندارد.

*هیچ قانونی نمی‌تواند خودش به خودش اعتبار بخشد و [[مردم]] را به [[تبعیت]] از خود [[الزام]] کند، زیرا قانونی که منبعی دیگر [[مقدس]] بودن و [[وجوب اطاعت]] و [[تبعیت]] از آن را اثبات نکند، دلیلی بر [[مقدس]] بودن و [[وجوب اطاعت]] و [[تبعیت]] ندارد تا بتواند دیگران را ملزم به [[اطاعت]] و [[تبعیت]] از خویش بکند.

*از این رو تنها منبعی می‌تواند [[حق]] قانون‌گذاری داشته باشد که بالذات [[حق]] [[امر و نهی]] و [[دستور]] و [[فرمان]] داشته باشد یعنی [[حق]] [[امر و نهی]] و [[دستور]] [[فرمان]] را از منبعی دیگر دریافت نکرده باشد. برخورداری از [[حق]] ذاتی [[دستور]] و [[فرمان]] و [[امر و نهی]]، [[حق اطاعت]] از [[فرمان]] و [[دستور]] و [[امر و نهی]] را نتیجه می‌دهد زیرا لازم [[حق]] ذاتی [[امر و نهی]] و [[دستور]] و [[فرمان]]، [[حق]] [[الزام]] به عمل به [[دستور]] و [[فرمان]] و [[امر و نهی]] است که همان [[حق اطاعت]] و [[فرمانبری]] است. [[حق اطاعت]] از [[دستور]] را [[حکم عقل]] معیّن می‌کند. این نوع [[حکم عقلی]] به [[دلیل]] آنکه متأخر از [[فرمان]] و [[امر و نهی]] یعنی [[قانون]] و [[شرع]] است [[حکم عقل]] ما بعد التشریع به‌شمار می‌آید.

*[[حق]] بالذات [[اطاعت]] از [[فرمان]]، مخصوص [[خداوند]] است، و تنها [[خداوند]] است که بالذات [[حق]] [[فرمان]] و [[امر و نهی]] دارد، و هم اوست که فرمانش بالذات [[واجب]] الطاعة است، و تنها اوست که [[عقل]] [[حکم]] به [[وجوب اطاعت]] از فرمانش می‌کند، و این [[حکم عقلی]] به [[وجوب اطاعت]] از [[فرمان خداوند]] ذاتی اوست، یعنی [[خداوند]] بدان جهت که [[خدا]] و آفریننده و روزی دهنده [[جهان هستی]] است [[حق اطاعت]] از [[فرمان]] دارد، و [[فرمان]] هیچ موجود دیگری [[حق اطاعت]] ندارد و [[واجب]] الطاعة نیست، مگر آنکه از سوی [[خداوند]] [[وجوب اطاعت]] یابد یعنی [[خداوند]] به [[وجوب اطاعت]] از آن [[دستور]] و [[فرمان]] دهد.

*در این حوزه نیز - یعنی حوزه [[حکم عقل]] ما بعد التشریع یا به تعبیری دیگر [[حکم عقل]] به [[وجوب اطاعت]] [[دستور]] و [[فرمان خداوند]] - [[آدمی]] از دیدگاه [[عقل]] آزاد مطلق نیست که اگر خواست [[اطاعت]] کند، و اگر خواست [[اطاعت]] نکند، بلکه [[عقل]]، [[آدمی]] را ملزم به [[اطاعت]] از [[دستور]] و [[فرمان خداوند]] می‌داند، و معنای [[حکم عقل]] به [[وجوب]] [[اطاعت خداوند]] همین است.

*این [[حکم عقلی]] مورد [[تصدیق]] همه عقلاء است هر چند در [[ادبیات]] منکران [[خداوند]] به بیان کلی از آن تعبیر می‌شود که حاصل آن چنین است: [[دستور]] و قانونِ قانون‌گذاری که [[حق]] قانون‌گذاری دارد [[واجب]] الطاعة است.

*در حوزه [[عقل]] بعد التشریع [[آدمی]] در آن صورت در [[انتخاب]] [[عقیده]] یا [[رفتار]] یا هر حالت و وضعیتی آزاد است که فرمانروای [[واجب]] الاطاعة او را در [[انتخاب]] آنچه می‌خواهد آزاد به‌شمارد، و [[دستور]] و [[فرمان]] الزامی خاصی در رابطه با [[اندیشه]] یا [[رفتار]] و [[کردار]] معیّنی صادر نکند.

*در گذشته گفتیم هر چند [[تصدیق]]، نتیجه قهری [[علم]] به [[دلیل]] است و لذا اختیاری نیست لکن [[ایمان]] امری است اختیاری و به همین [[دلیل]] قابل آن است که [[دستور]] و [[فرمان]] به آن تعلق گیرد<ref>ایمان پذیرش است که همان خضوع و تسلیم قلبی برای یک آموزه یا قضیه مورد تصدیق است لهذا با تصدیق متفاوت است.</ref>، و لذا در [[آیات]] کریمه [[قرآن]] [[دستور]] به [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] صادر گردیده است.

*[[خداوند]] فرمود: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِن رَّبِّكُمْ فَآمِنُواْ خَيْرًا لَّكُمْ وَإِن تَكْفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا }}<ref> ای مردم! این پیامبر حقیقت را از سوی پروردگارتان برای شما آورده است پس ایمان بیاورید که برایتان بهتر است و اگر انکار کنید (بدانید که) بی‌گمان آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آن خداوند است و خداوند دانایی فرزانه است؛ سوره نساء، آیه: ۱۷۰.</ref>

*نیز فرمود: {{متن قرآن| قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}}<ref> بگو: ای مردم! به راستی من فرستاده خداوند به سوی همه شمایم، همان که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن اوست، هیچ خدایی جز او نیست که زنده می‌دارد و می‌میراند، پس به خداوند و فرستاده او پیامبر درس ناخوانده‌ای که به خداوند و قرآن او ایمان دارد ایمان بیاورید و از او پیروی کنید باشد که راهیاب گردید؛ سوره اعراف، آیه: 158.</ref>

*بر این اساس افزون بر [[حکم عقل]] به [[وجوب]] [[ایمان]] به قضایای ثابت الصحه برهانی که شامل وجود [[خدا]] و [[صدق]] [[رسول]] می‌شود، بر اساس [[دستور]] صادر از [[خداوند]] مبنی بر [[وجوب]] [[ایمان]] به او و به [[رسول]] او، بار دیگر [[عقل]] به [[وجوب اطاعت]] از این [[دستور]] [[حکم]] می‌کند و [[آدمی]] را به [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] یعنی پذیرش و [[خضوع]] و [[تسلیم]] قلبی در برابر [[دستور]] آنان ملزم می‌کند، و بدین ترتیب [[آدمی]] در نظر [[عقل]] نسبت به [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] او آزاد نیست که [[ایمان]] بیاورد یا نیاورد، بلکه بر اساس [[حکم عقل]] بعد التشریع ملزم به [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] و [[خضوع]] و [[تسلیم]] قلبی در برابر [[دستور]] و [[فرمان خدا]] و [[رسول]] است.

*در اینجا اشاره به این نکته لازم است که آیاتی  نظیر: {{متن قرآن|لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ }}<ref> در (کار) دین هیچ اکراهی نیست؛ سوره بقره، آیه: 256.</ref> یا {{متن قرآن|وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ }}<ref> و اگر پروردگارت می‌خواست، تمام آن کسان که روی زمین‌اند همگی ایمان می‌آوردند؛ آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که مؤمن باشند؟؛ سوره یونس، آیه: 99.</ref> یا {{متن قرآن|وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاء فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِن يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاء كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا}}<ref> و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند، ما برای ستمگران آتشی آماده کرده‌ایم که سراپرده‌هایش آنان را فرا می‌گیرد و اگر فریادرسی خواهند با آبی چون گدازه فلز به فریادشان می‌رسند که (گرمای آن) چهره‌ها را بریان می‌کند؛ آن آشامیدنی بد است و زشت آسایشگهی است آن آتش؛ سوره کهف، آیه: 29.</ref> نظر به [[الزام]] [[تکوینی]] دارند، زیرا معنای اکراه [[الزام]] [[تکوینی]] یا به تعبیری دیگر "حمل الانسان و اجباره [[علی]] فعل ما یکره" است. و سخن ما در اینجا درباره [[الزام]] قانونی یعنی [[الزام]] به معنای [[وجوب]] است نه [[الزام]] به معنای اکراه. بنابراین بر اساس [[حکم عقل]] بعد التشریع [[آدمی]] باید به [[خدا]] و [[رسول]] او که [[برهان]] بر وجود و [[صدق]] آنان برپاست و به [[وجوب اطاعت]] از [[فرمان]] آنان [[ایمان]] آورد، و در صورت عدم [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] و به [[وجوب اطاعت]] از [[فرمان]] آنان با وجود [[برهان]] بر وجود و بر [[صدق]] آنان مستحق ملامت و [[سرزنش]] [[وجدان]] [[عقلی]]، و [[مذمت]] [[خردمندان]] و عاقلان هوشیار و به دور از [[غفلت]] و هوس‌زدگی است.

*نتیجه می‌گیریم که در حوزه [[عقل]] بعد التشریع دو [[حکم عقلی]] بنیادین در رابطه با حدود [[آزادی]] [[اعتقاد]] و [[ایمان]] وجود دارد: