خمس در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

==معناشناسی==

[[خمس]] در لغت یک‌ پنجم از هر چیزی است<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۲۱۷.</ref> و در اصطلاح [[فقهی]]، نوعی [[مالیات]] و یک پنجم [[مالی]] است که به [[غنیمت]] تعلق می‌گیرد و به [[بنی هاشم]] (اعمّ از [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} و [[سادات]])، در عوض [[زکات]] (که از آن [[محروم]] شده‌اند) اختصاص یافته است<ref>شرح لمعه، ج۲، ص۶۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۱۱.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۹۲؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۲۶۲-۲۶۳.</ref>

==متعلقات خمس==

خمس بر هفت چیز تعلق می‌گیرد: [[غنائم جنگی]]، معدن، گنج، [[اموال]] به دست آمده از [[راه]] غوّاصی در دریا، سود کسب ـ پس از کسر هزینه‌های عرفی [[زندگی]] ـ [[مال]] [[حلال]] آمیخته به [[حرام]] و زمینی که [[کافر]] ذمّی از [[مسلمان]] بخرد<ref>جواهر الکلام، ج۱۶، ص۵؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۱۷۹؛ حدائق الناضرة، ج۱۲، ص۳۶۹.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۹۲.</ref>

 

 

[[خمس]]، در سال دوم [[هجرت]] با [[نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>، بر [[مسلمانان]] [[واجب]] گشت. در [[شأن نزول]] آیۀ مربوط به [[خمس]] می‌گویند: "[[عبدالله بن جحش]]" ـ [[صحابی پیامبر]]{{صل}} ـ در [[نبرد]] با [[مشرکان]] در [[جنگ بدر]]، غنائمی به‌دست آورد و این امر باعث رنجش دیگر جنگ‌جویان گردید. از این‌رو، [[عبدالله بن جحش]]، در نزدیکی [[مدینه]]، یک پنجم از آن [[غنایم]] را به [[رسول الله]] تحویل داد و [[پیامبر]]{{صل}} نیز تمامی آنرا میان [[رزمندگان]] [[اسلام]] تقسیم کرد که [[آیه خمس]] در همین زمینه نازل شده بود<ref>سیره حلبی، ج۳، ص۱۵۷.</ref>.  

 

با دقت در [[آیات]] و [[روایات]] مربوط به [[خمس]]، می‌توان علت [[تشریع]] آنرا دو امر دانست:

#[[خمس]] از آنِ [[حکومت]] بوده منتها به منظور جلوگیری از هر گونه [[سوء ظن]] نسبت به [[حیف]] و میل [[اموال عمومی]] نظیر [[زکات]]، فقرای [[خاندان پیامبر]]{{صل}} از این درآمد تأمین می‌شدند<ref>وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶؛ کتاب الخمس، ص۳۰؛ وسایل الشیعه، ج۶، ص۳۴۶، باب ۲ من ابواب الانفال، حدیث ۶؛ المستدرک، ج۱، باب ۵ من ابواب الانفال، حدیث ۲؛ الکافی، ج۱، ص۴۰۹؛ راجع به موارد وجوب خمس و چگونگی توزیع آن، ر.ک: کتاب الخمس، ص۱۵؛ شرح لمعه، ج۲، ص۶۴.</ref><ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۹۲.</ref>.

 

 

اینکه بعد از [[حیات پیامبر]]{{صل}} سهم او چه می‌شود، بین [[فقها]] [[اختلاف]] است؛ مالک می‌گوید: [[امر]] آن با [[امام]] است که در آنچه مهم داند، [[متن حدیث|مُتَقَرِّباً إِلَى اَللَّهِ]] صرف گردد؛ [[شافعی]] [[معتقد]] است: سهم [[رسول خدا]]{{صل}} صرف [[مصالح مسلمین]] مانند تهیه و [[تدارک]] مقدمات [[جهاد]] و غیر آن می‌شود. [[ابوحنیفه]] [[معتقد]] است: سهم [[حضرت رسول]]{{صل}}  و [[ذی القربی]]  حذف می‌گردد. بنابر نظر [[امامیه]]، [[خمس]] به شش قسمت تقسیم می‌شود؛ سه بخش برای [[پیامبر]]{{صل}} در زمان [[حیات]] و بعد از او به [[امام معصوم]]، [[جانشین]] او تعلق می‌گیرد و مراد از [[ذی القربی]]  همین است و سه بخش دیگر برای کسانی است که در آیه بعد از [[ذی القربی]]  نام برده شده‌اند<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۸۲.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۲۶۲-۲۶۳.</ref>.

# [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]

# [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]