آیات نامدار
مقدمه
- به آیاتی که بر آنها نامی خاص نهاده باشند، آیات نامدار یا آیات صاحب عنوان میگویند. این نام، به طور معمول از واژگان به کار رفته در آیات یا محتوای آنها اتّخاذ میشود. منشأ نامگذاری بیشتر این آیات، به دلیل کارکرد فراوان آنها در رشتههای گوناگون علوم اسلامی است که برای سهل بودنِ اشاره به آنها، نامی خاص گرفتهاند. بسیاری از مفسّران و دانشوران علوم قرآنی، هنگام بررسی و شمارش آیات ناسخ و منسوخ، تعداد فراوانی از این آیات را نامگذاری کردهاند. بسیاری از دانشمندان شیعه و سنّی، در مجادلههای کلامی خود و در مقام بیان فضایل اهل بیت(ع) به آیاتی استناد کرده و بر آنها نام نهادهاند. فقیهان و اصولیان نیز در نامگذاری تعدادی از آیات، سهمی فراوان داشتهاند. منشأ نامدار شدن برخی از این آیات، روایاتی است که بر اساس آن، پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) برخی آیات مانند "آیة الکرسی" و "آیه ملک" را نام نهادهاند یا در فضیلت آیهای مانند "آیه آمن الرسول" سخن گفتهاند؛ البتّه بسیاری از آیات نامداری که در این مقاله از آنها بحث میشود شهرت ندارند و فقط یک یا چند نفر از دانشوران این نامگذاری را داشتهاند. با جستوجوهای انجام شده، مجموع این آیات، به بیش از صد و هفتاد آیه میرسد که در همین مقاله به ترتیب الفبا به آنها پرداخته میشود و آیاتی که بیش از یک نام دارند، به نامی که از شهرت بیشتری برخوردار است، ارجاع میگردد. شایان ذکر است که:
- تفصیل محتوایی هر یک از آیات نامدار در جای خود "مضافٌ الیه" بحث میشود؛ به طور مثال، محتوای مفصّل "آیه خمس"، "آیه فیء" و "آیه مباهله" در مدخلهای خمس، فیء و مباهله مورد بحث قرار میگیرد؛ از این رو در این مقاله، فقط به محتوای اجمالی آیات و نیز شأن نزول و فضیلت آنها پرداخته شده، از تبیین تفصیلی موضوع آیه پرهیز میگردد؛ البتّه در مواردی که جری و تطبیق در نامدار شدن آیهای نقش داشته باشد، به آن اشاره میشود.
- برخی آیات را با انتخاب جملههایی از خود آیه نامگذاری کردهاند؛ برای مثال از آیه ۲۹ سوره فتح به ﴿﴿ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ ﴾﴾[۱] یا از آیه ۱۶۰ سوره انعام به ﴿﴿مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ﴾﴾ یاد کردهاند[۲] که در این گونه موارد، این نامگذاری مورد توجّه قرار نگرفته است، جز سه آیه ﴿﴿آمَنَ الرَّسُولُ ﴾﴾، ﴿﴿وَإِن يَكَادُ﴾﴾ و ﴿﴿أَمَّن يُجِيبُ ﴾﴾ که به دلیل شهرت به آنها پرداخته شده است.
- کوشیده شده است آیات نامدار، تک واژهای باشد و از مواردی که نامگذاری به شکل جمله یا همراه با تتابع اضافات است، حتّی المقدور پرهیز شده است؛ برای مثال از آوردن آیه " الأذان في يوم الحج الأكبر "[۳] تحت عنوان آیات نامدار پرهیز شده است.
- آیه ﴿﴿آمَنَ الرَّسُولُ ﴾﴾، ﴿﴿أَمَّن يُجِيبُ ﴾﴾، "تبلیغ"، "تطهیر"، "غار"، "آیة الکرسی"، ﴿﴿وَإِن يَكَادُ﴾﴾، و "آیه ولایت" به دلیل شهرت و نیز پرداختن به بحث محتوایی، از این مقاله به جایگاه الفبایی خود ارجاع شده است.
آیه آمن الرسول
- ﴿﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ﴾﴾[۴].
آیه ابتلاء
- ﴿﴿وَابْتَلُواْ الْيَتَامَى حَتَّىَ إِذَا بَلَغُواْ النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُواْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَن يَكْبَرُواْ وَمَن كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَن كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُواْ عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا﴾﴾[۵].
آیه اتباع
- ﴿﴿قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾﴾[۶].
آیه احسان
- ﴿﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾﴾[۷].
آیه اخراج
- ﴿﴿وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِّأَزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِيَ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾﴾[۸].
آیه اخوت
- ﴿﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴾﴾[۹].
آیه اُذُن
- ﴿﴿وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِّلَّذِينَ آمَنُواْ مِنكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾﴾[۱۰].
آیه اذن جهان
- ﴿﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ﴾﴾[۱۱].
آیه اُذُن واعیه
- ﴿﴿ لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ ﴾﴾[۱۲]
آیه اذی
آیه ارث
آیه ارحام
آیه استثناء
آیه استخلاف
آیه استرجاع
آیه استیذان
آیه استواء
آیه اعتداء
آیه اعتداد
آیه اعتصام
آیه اعراف
آیه اطاعت
آیه افضاء
آیه افک
آیه اکمال دین
آیه امانات
آیه امانت
آیه امتاع
آیه امتحان
آیه امن یجیب
آیه انفاق
آیه انفال
آیه اولواالأرحام
آیه ایلاء
آیه بِر
آیه بسمله
آیه بشارت
آیه تأسی
آیه تبدل
آیه تبدیل
آیه تبلیغ
آیه تجارت
آیه تحریم
آیه تحویل قبله
آیه تخفیف
آیه تخییر
آیه تربص
آیه تسمیه
آیه تطهیر
آیه تلاعن
آیه تمتع
آیه تهلکه
آیه توارث بالایمان
آیه توبه
آیه توکل
آیه تیمم
آیه جزای فحشا
آیه جزیه
آیه جَلد
آیه جمعه
آیه جهاد
آیه حبس
آیه حج
آیه حجاب
آیه حَرث
آیه حفظ
آیه جِل
آیه حیض
آیه خلافت
آیه خُلع
آیه خَلق
آیه خمس
آیه خیرالبریه
آیه خیریت
آیه خوف
آیه دَین
آیه راکعین
آیه ربا
آیه رخصت
آیه رضاع
آیه رضوان
آیه رکون
آیه روح
آیه
آیه زکات
آیه زنا
آیه سابقون
آیه سحر
آیه سخره
آیه سرقت
آیه سقایة الحاج
آیه سَلم
آیه سِلم
آیه سؤال
آیه سیف
آیه شاهد
آیه شتاء
آیه شراء
آیه شرح صدر
آیه شرط
آیه شهادت
آیه شهد الله
آیه صادقین
آیه صالح مؤمنین
آیه صدق
آیه صدقه
آیه صدقات
آیه صدیقون
آیه صفح
آیه صلح
آیه صلوات
آیه صوم
آیه صیام
آیه صیف
آیه طلاق
آیه ظهار
آیه عدد مقاتلین
آیه عدد
آیه عدّه
آیه عذاب
آیه عرش
آیه عزت
آیه علم الکتاب
آیه غار
آیه غفران
آیه غنیمت
آیه فرائض
آیه فطرت
آیه فیء
آیه قبله
آیه قتال
آیه قربی
آیه قصص
آیه قصر
آیه قنطار
آیه کتمان
آیه الکرسی
آیه کف
آیه کلاله
آیه کنز
آیه لسان صدق
آیه لیلة المبیت
آیه لعان
آیه مباهله
آیه متعه
آیه مَجیء
آیه محاده
آیه محاسبه
آیه محاربه
آیه محبت
آیه مسابقه
آیه مشیت
آیه ملاعنه
آیه مُلک
آیه مناجات
آیه منازعه
آیه مودت
آیه میثاق
آیه نبأ
آیه نجاسة المشرکین
آیه نجوا
آیه نسخ
آیه نصر
آیه نَفر
آیه نفی سبیل
آیه وان یکاد
آیه وُد
آیه وفاء بالعقود
آیه وصیت
آیه وضو
آیه ولایت
آیه هادی
آیه هجرت
پانویس
با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل میشوید:
- ↑ نهج الحق، ص۲۰۷.
- ↑ نهج الحق، ص۲۰۰.
- ↑ نهج الحق، ص۲۰۴.
- ↑ این پیامبر به آنچه از (سوی) پروردگارش به سوی او فرو فرستادهاند، ایمان دارد و همه مؤمنان به خداوند و فرشتگانش و کتابهایش و پیامبرانش، ایمان دارند (و میگویند) میان هیچ یک از پیامبران وی، فرق نمینهیم و میگویند شنیدیم و فرمان بردیم؛ پروردگارا! آمرزش تو را (میجوییم) و بازگشت (هر چیز) به سوی توست؛ سوره بقره، آیه: ۲۸۵.
- ↑ و یتیمان را تا زمانی که توانایی زناشویی یافته باشند بیازمایید، پس اگر در آنان کاردانی یافتید، داراییهایشان را به آنان بازگردانید و آن را به گزافکاری و شتاب، از (بیم) اینکه بالغ گردند (و از شما باز گیرند) نخورید و هر کس از شما که توانگر باشد (در برداشت مزد سرپرستی) خویشتنداری کند و هرکس تنگدست باشد برابر عرف (از آن) بخورد؛ و هنگامی که داراییهای ایشان را به آنان باز میگردانید بر آنها گواه بگیرید و حسابرسی را خداوند، بسنده است؛ سوره نساء، آیه:۶.
- ↑ بگو: این راه من است که با بینش به سوی خداوند فرا میخوانم، من و (نیز) هر کس که پیرو من است؛ و پاکاکه خداوند است و من از مشرکان نیستم؛ سوره یوسف، آیه: ۱۰۸.
- ↑ به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز میدارد؛ به شما اندرز میدهد باشد که شما پند گیرید؛ سوره نحل، آیه: ۹۰.
- ↑ و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی به جای مینهند، باید برای همسرانشان هزینه زندگی تا یک سال را وصیّت کنند بیآنکه آنان را (از خانه شوهر) بیرون کنند و اگر آنان خود بیرون روند در آنچه آنها به شایستگی با خویش میکنند بر شما گناهی نیست و خداوند پیروزمندی فرزانه است؛ سوره بقره، آیه:۲۴۰.
- ↑ جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند؛ سوره حجرات، آیه: ۱۰.
- ↑ و برخی از ایشان کسانی هستند که پیغمبر را آزار میکنند و میگویند او خوشباور است؛ بگو سخن نیوش خوبی برای شماست که به خداوند ایمان و مؤمنان را باور دارد و برای آن دسته از شما که ایمان آوردهاند رحمت است و برای آن کسان که به فرستاده خداوند آزار میرسانند عذابی دردناک خواهد بود؛ سوره توبه، آیه: ۶۱.
- ↑ به کسانی که بر آنها جنگ تحمیل میشود اجازه (ی جهاد) داده شد زیرا ستم دیدهاند و بیگمان خداوند بر یاری آنان تواناست؛ سوره حج، آیه: ۳۹.
- ↑ تا آن را برایتان یادکردی کنیم و گوشهای نیوشنده آن را به گوش گیرند؛ سوره حاقه، آیه: ۱۲.