نفس لوامه
نفس لوامه
حالت دیگر نفس آن است که نفس معتدل هرگاه با الهامات فجوری مواجه شد و کاری زشت انجام داد و یا متمایل به آن شد، وی را سرزنش میکند تا گرایش به زشتی و یا عمل به آن پیدا نکند[۱]. نفس لوامه یعنی بسیار ملامت کننده خود؛ این مرتبه از نفس یا این حالت برای نفس انسان، نصیب عده خاصی میشود که خویش را از کارهای بد ملامت کند و به سوی عالم قدس فرا خواند. علت این تعبیر آن است که نفس در مقام تلألؤ نور قلب از غیب قرار میگیرد و برای اظهار کمال آن و ادراک وخامت عاقبت و فساد احوال آن، نفس را به جهت لوم و سرزنش بر افعال خود لوامه گویند. نفس لوامه اشاره به حالت ندامت حاصل از گناه بر اثر پرورش روح تقوا دارد[۲]. در قرآن کریم چنین آمده است که: ﴿لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ * وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ﴾[۳].[۴] در این آیه خداوند به یکی از جلوههای مهم نفس، یعنی حالت ملامتگری و سرزنشکنندگی آن، اشاره دارد که آن را یکی از شگفتانگیزترین نمودهای وجدان دانستهاند که به واسطه آن انسان خود را در نتیجه کردارهای زشت و نیتهای فاسد، سرزنش میکند و در اهمیت آن همین بس که نمود سرزنش وجدان در معرض سوگند و معادل روز رستاخیز قرار گرفته است. این حالت نفس در مقابل جلوه دیگری از آن، یعنی «نفس اماره»[۵] مطرح شده است.
در تفسیر مجمع البیان اینگونه آمده است که «نفس لوامه یعنی نفس سرزنش کننده خود که روز قیامت این نفس چه متعلق به آدم خوب باشد و چه متعلق به آدم بد، صاحبش را سرزنش میکند». در تفسیر منهج الصادقین آمده است: «مراد از نفس لوامه نفس متقیه است که در روز قیامت نفس مقصره را ملامت کند بر تقصیر طاعت»[۶]. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان در این رابطه چنین نوشته است: «... منظور از نفس لوامه، نفس مؤمن است که همواره در دنیا او را به خاطر گناهش و سرپیچی از اطاعت ملامت میکند و در روز قیامت سودش میرساند. بعضی گفتهاند، منظور از لوامه جان آدمی است، چه انسان مؤمن صالح و چه انسان کافر فاجر، برای اینکه هر دو این جانها، آدمی را در قیامت ملامت میکنند»[۷]. «نفس لوامه همان چیزی است که از آن به عنوان «وجدان اخلاقی» یاد میکنند. در بعضی از انسانها بسیار قوی و نیرومند است و در بعضی بسیار ضعیف و ناتوان؛ ولی به هر حال در هر انسانی وجود دارد مگر اینکه با کثرت گناه آن را به کلی از کار بیندازد». این نفس لوامه، رستاخیز کوچکی است در درون جان هر انسان که پس از انجام یک کار نیک یا بد، بلافاصله محکمه آن در درون جان تشکیل میگردد و به حساب و کتاب او میرسد[۸].[۹]
منابع
پانویس
- ↑ ﴿وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ﴾ «نه، و سوگند به روان سرزنشگر،» سوره قیامه، آیه ۲.
- ↑ مکارم شیرازی و دیگران، پیام امام، ج۱۰، ص۱۵.
- ↑ «نه، سوگند به روز رستخیز * نه، و سوگند به روان سرزنشگر» سوره قیامه، آیه ۱-۲.
- ↑ مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۲۵، ص۲۷۴.
- ↑ ﴿إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ﴾ «نفس به بدی بسیار فرمان میدهد» سوره یوسف، آیه ۵۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه ۲ از سوره قیامت.
- ↑ طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۳۹، ص۳۱۱-۳۱۲.
- ↑ مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۲۵، ص۲۸۲
- ↑ امیری، علی نقی، الگوی اداره در نهج البلاغه، ص ۲۳۱.