ثابت بن اسلم بنانی

آشنایی اجمالی

ابو محمد ثابت بن اسلم بنانی قرشی از تابعان و راویان بصری در طبقه چهارم^[۱] است که شیخ طوسی او را از اصحاب امام سجاد(ع) شمرده است^[۲]. وی از آن حضرت روایت کرده است^[۳]. ثابت بن اسلم از محدثانی همچون انس بن مالک^[۴] که حدود چهل سال با وی مصاحبت داشت^[۵]، حسن بصری، ابو رافع، عبدالله بن عمر و عبدالله بن مغفل^[۶] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان حماد بن سلمة، عطیه عوفی و محتسب بن عبدالرحمن^[۷] می‌باشند.

درباره شخصیت ثابت بن اسلم، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون علامه شوشتری^[۸] و شماری از محققان^[۹] وی را ضعیف، عامی‌مذهب و فاقد ارتباط با ائمه(ع) دانسته و مدعی شده‌اند که او از راویان منحرف از خط اهل بیت(ع) است. در مقابل، بزرگانی چون علامه مامقانی بر امامی بودن و حسن حال وی تأکید کرده‌اند^[۱۰]. خطیب تبریزی نوشته است: وی از تابعان سرشناس و ثقات بصره بود که به روایت از انس بن مالک شهرت داشت^[۱۱]. همچنین دیگر رجالیان اهل سنت از جمله ابن سعد^[۱۲]، بخاری^[۱۳]، عجلی^[۱۴]، احمد بن حنبل^[۱۵]، ابن حبان^[۱۶] و ذهبی^[۱۷] او را ثقه و صالح شمرده‌اند. با این حال، در یک جمع‌بندی رجالی در ارزیابی او تفکیک قائل شده که ثابت بن اسلم دارای دو دوره تاریخی از جهت گرایش فکری بوده است؛ به گونه‌ای که در آغاز بر مسیر حق قرار داشت اما در ادامه منحرف گردید، از این رو تنها روایات دوره استقامت او معتبر شمرده می‌شود. افزون بر این، طبق روایتی که شیخ طوسی نقل می‌کند، ثابت بن اسلم در مکه به همراه جمعی از عباد بصره در زمان خشکسالی شاهد دعای جوانی برای نزول باران و استجابت فوری آن بوده که حاضران آن جوان را امام سجاد(ع) معرفی کرده‌اند^[۱۸]. وی به سال ۱۲۳ یا ۱۲۷ هجری قمری در هشتاد و شش سالگی درگذشت^[۱۹].^[۲۰]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵

پانویس

↑ ر.ک: تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۴۵، ش۸۱۲.
↑ سمعانی نوشته است: البنانی: بضم الباء المنقوطة من تحتها بنقطة و النون المفتوحة، فهذه النسبة إلی بنانة و هو بنانة بن سعد بن لؤی بن غالب، و صارت بنانة محلة بالبصرة لنزول هذه القبیلة بها، و قال أبوبکر الخطیب فی المؤتنف أن بنانة الذین منهم ثابت هم بنو سعد بن لؤی بن غالب، و أم سعد بنانة، و قیل بل هم بنو سعد بن ضبیعة بن نزار و الله أعلم، فقال الزبیر بن بکار: أما بنانة فقبیلة، منهم: ثابت البنانی و غیره، و بنانة کانت أمة لسعد بن لؤی حضنت بنیه عمارا و عمارة و مخزوما بعد أمهم فغلبت علیهم فسموا بها. و منها أبو محمد ثابت بن أسلم البنانی من تابعی أهل البصرة، یروی عن ابن عمر و ابن الزبیر و صحب أنساً رضی الله عنهم أربعین سنة. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۹۹.
↑ «فَقُلْتُ یَا أَهْلَ مَکَّةَ مَنْ هَذَا الْفَتَی؟ قَالُوا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(ع)» الإحتجاج، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷.
↑ رجال الطوسی، ص۱۱۱، ش۱۰۸۴.
↑ الإکمال فی أسماء الرجال، ص۱۷۲؛ صدوق، الأمالی، ص۳۳۷، ح۲۰.
↑ الأمالی (مرتضی)، ج۱، ص۱۵۹؛ الأمالی (طوسی)، ص۶۳۰، ح۱۲۹۶؛ المحلی، ج۲، ص۲۳۴؛ ج۴، ص۱۸۸؛ تهذیب الکمال، ج۴، ص۳۴۲، ش۸۱۱.
↑ الرسالة العلویه، ص۵۱؛ طوسی، الأمالی، ص۲۸۲، (ح ۵۴۸)؛ دلائل الإمامه، ص۲۰۱، ح۱۲۱؛ الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان، ص۱۱۸؛ مفید، الأمالی، ص۱۳۸، (ح ۱) و ص۱۶۷، (ح ۲)؛ الخصال، ج۱، ص۳۰، ح۱۰۶؛ طوسی، الأمالی، ص۳۲۹، (ح ۶۵۸) و ص۴۸۵، (ح ۱۰۶۲)؛ ثواب الأعمال، ص۶۱؛ الخصال، ج۱، ص۱۶۵، ح۲۱۷؛ شواهد التنزیل، ج۱، ص۵۶۱، ح۵۹۸ و ج۲، ص۲۷۵، (ح ۹۰) و ص۲۷۷، (ح ۹۱۱).
↑ قاموس الرجال، ج۳، ص۴۳۷، ش۱۲۵۴.
↑ تنقیح المقال، ج۱۳، پانوشت ص۲۳۲.
↑ تنقیح المقال، ج۱۳، ص۲۳۱، ش۳۳۶۷: و ظاهر الشیخ کونه إمامیا.
تنقیح المقال، ج۱۱، ص۳۵۱: فإنه لو کان إمامیا لکان یعرفه، فعدم معرفته إیاه یکشف عن کونه عامیا، و یمکن حل الإشکال بأن کلام الشیخ حاکم علی ما ذکرت؛ ضرورة أن غایة مفاد الروایة و کلمات أهل السیر أن هؤلاء المسلمین کانوا من عباد البصرة من العامة، و حیث إن تشیعهم برؤبة معجزتین منه إحداهما: تسمیته(ع) إیاهم کلا باسمه، و الأخری: نزول المطر بمجرد دعائه ممکن.
تنقیح المقال، ج۱۳، ص۲۳۰، ش۳۳۶۷: بعد ما سمعت من ابن حجر و الذهبی یدرجه فی الحسان.
↑ الإکمال فی أسماء الرجال، ص١٧٢.
↑ "حماد بن زید، عن حمید قال: وکان ثابت ثقة فی الحدیث مأموناً..." الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۳۳.
↑ "قال أنس: أن ثابتا لمفتاح من مفاتیح الخیر" التاریخ الکبیر، ج۲، ص۱۵۹، ش۲۰۵۲.
↑ "تابعی ثقة رجل صالح" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۵۹، ش۱۸۸.
↑ "ثبت فی الحدیث؛ من الثقات المأمونین صحیح الحدیث" الجرح و التعدیل، ج۲، ص۴۴۹، ش۱۸۰۵.
↑ "وکان من أعبد أهل البصرة" الثقات، ج۴، ص۸۹؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۴۵، ش۶۵۰.
↑ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲۵، ش۱۱۰؛ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۲۰، ش۹۱؛ میزان الإعتدال، ج۱، ص۳۶۲، ش۱۳۵۴.
↑ الإحتجاج، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷.
↑ ر.ک: الإکمال فی أسماء الرجال، ص۱۷۲؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۱۵۹، ش۲۰۵۲؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۴۵، ش۶۵۰؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲۵، ش۱۱۰؛ معجم البلدان، ج۱، ص۴۹۷؛ الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۳۳: و توفی فی ولایة خالد بن عبدالله علی العراق.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵ ص۷۶-۹۲.

[1] ر.ک: تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۴۵، ش۸۱۲.

[2] سمعانی نوشته است: البنانی: بضم الباء المنقوطة من تحتها بنقطة و النون المفتوحة، فهذه النسبة إلی بنانة و هو بنانة بن سعد بن لؤی بن غالب، و صارت بنانة محلة بالبصرة لنزول هذه القبیلة بها، و قال أبوبکر الخطیب فی المؤتنف أن بنانة الذین منهم ثابت هم بنو سعد بن لؤی بن غالب، و أم سعد بنانة، و قیل بل هم بنو سعد بن ضبیعة بن نزار و الله أعلم، فقال الزبیر بن بکار: أما بنانة فقبیلة، منهم: ثابت البنانی و غیره، و بنانة کانت أمة لسعد بن لؤی حضنت بنیه عمارا و عمارة و مخزوما بعد أمهم فغلبت علیهم فسموا بها. و منها أبو محمد ثابت بن أسلم البنانی من تابعی أهل البصرة، یروی عن ابن عمر و ابن الزبیر و صحب أنساً رضی الله عنهم أربعین سنة. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۹۹.

[3] «فَقُلْتُ یَا أَهْلَ مَکَّةَ مَنْ هَذَا الْفَتَی؟ قَالُوا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(ع)» الإحتجاج، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷.

[4] رجال الطوسی، ص۱۱۱، ش۱۰۸۴.

[5] الإکمال فی أسماء الرجال، ص۱۷۲؛ صدوق، الأمالی، ص۳۳۷، ح۲۰.

[6] الأمالی (مرتضی)، ج۱، ص۱۵۹؛ الأمالی (طوسی)، ص۶۳۰، ح۱۲۹۶؛ المحلی، ج۲، ص۲۳۴؛ ج۴، ص۱۸۸؛ تهذیب الکمال، ج۴، ص۳۴۲، ش۸۱۱.

[7] الرسالة العلویه، ص۵۱؛ طوسی، الأمالی، ص۲۸۲، (ح ۵۴۸)؛ دلائل الإمامه، ص۲۰۱، ح۱۲۱؛ الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان، ص۱۱۸؛ مفید، الأمالی، ص۱۳۸، (ح ۱) و ص۱۶۷، (ح ۲)؛ الخصال، ج۱، ص۳۰، ح۱۰۶؛ طوسی، الأمالی، ص۳۲۹، (ح ۶۵۸) و ص۴۸۵، (ح ۱۰۶۲)؛ ثواب الأعمال، ص۶۱؛ الخصال، ج۱، ص۱۶۵، ح۲۱۷؛ شواهد التنزیل، ج۱، ص۵۶۱، ح۵۹۸ و ج۲، ص۲۷۵، (ح ۹۰) و ص۲۷۷، (ح ۹۱۱).

[8] قاموس الرجال، ج۳، ص۴۳۷، ش۱۲۵۴.

[9] تنقیح المقال، ج۱۳، پانوشت ص۲۳۲.

[10] تنقیح المقال، ج۱۳، ص۲۳۱، ش۳۳۶۷: و ظاهر الشیخ کونه إمامیا.
تنقیح المقال، ج۱۱، ص۳۵۱: فإنه لو کان إمامیا لکان یعرفه، فعدم معرفته إیاه یکشف عن کونه عامیا، و یمکن حل الإشکال بأن کلام الشیخ حاکم علی ما ذکرت؛ ضرورة أن غایة مفاد الروایة و کلمات أهل السیر أن هؤلاء المسلمین کانوا من عباد البصرة من العامة، و حیث إن تشیعهم برؤبة معجزتین منه إحداهما: تسمیته(ع) إیاهم کلا باسمه، و الأخری: نزول المطر بمجرد دعائه ممکن.
تنقیح المقال، ج۱۳، ص۲۳۰، ش۳۳۶۷: بعد ما سمعت من ابن حجر و الذهبی یدرجه فی الحسان.

[11] الإکمال فی أسماء الرجال، ص١٧٢.

[12] "حماد بن زید، عن حمید قال: وکان ثابت ثقة فی الحدیث مأموناً..." الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۳۳.

[13] "قال أنس: أن ثابتا لمفتاح من مفاتیح الخیر" التاریخ الکبیر، ج۲، ص۱۵۹، ش۲۰۵۲.

[14] "تابعی ثقة رجل صالح" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۵۹، ش۱۸۸.

[15] "ثبت فی الحدیث؛ من الثقات المأمونین صحیح الحدیث" الجرح و التعدیل، ج۲، ص۴۴۹، ش۱۸۰۵.

[16] "وکان من أعبد أهل البصرة" الثقات، ج۴، ص۸۹؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۴۵، ش۶۵۰.

[17] تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲۵، ش۱۱۰؛ سیر أعلام النبلاء، ج۵، ص۲۲۰، ش۹۱؛ میزان الإعتدال، ج۱، ص۳۶۲، ش۱۳۵۴.

[18] الإحتجاج، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷.

[19] ر.ک: الإکمال فی أسماء الرجال، ص۱۷۲؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۱۵۹، ش۲۰۵۲؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۴۵، ش۶۵۰؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲۵، ش۱۱۰؛ معجم البلدان، ج۱، ص۴۹۷؛ الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۳۳: و توفی فی ولایة خالد بن عبدالله علی العراق.

[20] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵ ص۷۶-۹۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]