جبر بن نوف همدانی

آشنایی اجمالی

جبر بن نوف همدانی کوفی بکالی ملقب به «أبو الوداک»^[۱] و «جبر بن نوف» در اسناد روایات^[۲]، از راویان کوفی است که به عنوان کاتب در امالی شیخ طوسی^[۳] و نقل‌کننده روایات و حوادث تاریخی به چشم می‌خورد^[۴]. نام وی در کتب رجالی شیعه عنوان نشده است، اما در کتب تاریخ از کسانی بوده که حوادث و خطبه‌ها^[۵] و نامه‌های امام علی(ع) و وقایع جنگ‌های صفین و نهروان و نیز رخدادهای کربلا را گزارش کرده است^[۶]. او دوران سه امام یعنی امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را ادراک کرده و از تابعان و طبقه چهارم به شمار آمده است^[۷]. جبر بن نوف از محدثانی همچون أبو سعید خدری^[۸]، عبدالله بن عمرو، ابن عباس و شریح بن الحارث القاضی^[۹]حدیث آموخته و روایت کرده است^[۱۰]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان مجالد بن سعید، علی بن أبی طلحة، أبی اسحاق السبیعی و أعمش می‌باشند.

درباره شخصیت جبر بن نوف، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن حزم وی را محدثی ضعیف، فاسدالمذهب و غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که ضعیف است^[۱۱]. در مقابل، بزرگانی چون یحیی بن معین و ابن حبان بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۱۲]. ابن حبان نوشته است: جبر بن نوف از اهل صدق و اتقان بود و نامش در کتاب الثقات قرار دارد^[۱۳]. ذهبی تعبیر ثقه را درباره او به کار برده^[۱۴]، هرچند بعداً او را صدوقِ مشهور به تضعیفِ ابن حزم معرفی کرده است^[۱۵]. همچنین طبق روایتی که بلاذری نقل می‌کند، گویا وی حامل پیامی از جانب امام علی(ع) به عبیدالله بن عباس، والی یمن، بوده و مورد اعتماد و واسطه خبررسانی از سوی آن حضرت قرار گرفته است^[۱۶].^[۱۷]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵

پانویس

↑ سمعانی: البکالی: بکسر الباء المنقوطة بواحدة و الکاف المخففة و فی آخرها اللام، هذه النسبه إلی بنی بکال و هو بطن من حمیر، و المشهور بهذه النسبة...، و أبو الوداک جبر بن نوف البکالی،... و قد قیل أبو الوداک البکیلی. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۸۲.
و در عنوان بکیلی نوشته است: بفتح الباء المنقوطة بواحدة و کسر الکاف و سکون الیاء المنقوطة باثنتین من تحتها، هذه النسبة إلی بکیل و هو بطن من همدان و هو خمر بن دومان بن بکیل بن جشم بن خیوان بن نوف بن همذان؛ قال ابن ماکولا: و هم رهط أبی کریب محمد بن العلاء البکیلی؛ و أبو الوداک جبر بن نوف البکیلی. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۸۶.
ذهبی: جبر بن نوف بفتح النون و آخره فاء الهمدانی بسکون المیم البکالی بکسر الموحدة و تخفیف الکاف أبو الوداک بفتح الواو و تشدید الدال و آخره کاف. تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۵۶، ش۸۹۶.
↑ در رجال شیخ طوسی به اشتباه أبو وداک کنیه شفیق بن سلمه از اصحاب امیرمؤمنان(ع) قرار داده شده، در حالی که کنیه جبر بن نوف است علامه شوشتری نوشته است: و ما فی رجال الشیخ تصحیف، و إنما أبو وداک جبر بن نوف. قاموس الرجال، ج۵، ص۴۳۵، ش۳۵۸۶.
سید محسن امین نیز: و الشیخ فی رجاله فی أصحاب علی(ع) جعل کنیة شقیق بن سلمه أبو الوداک و جعل أبو وائل الأسدی کنیة جبر بن نوف الهمدانی البکالی و ابن حجر جعل الوداک کنیة جبر کما ستعرف فی أبی الوداک و أبا وائل کنیة شقیق کما سمعت بعکس ما قاله الشیخ. أعیان الشیعه، ج۲، ص۴۴۲.
↑ «أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَیْدِ اَللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ اَلْمَرْزُبَانِیُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی، قَالَ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مِخْنَفٍ لُوطُ بْنُ یَحْیَی، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَبْرُ بْنُ نَوْفٍ...»، طوسی، الأمالی، ص۱۸۳، ح۳۰۸.
↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۷-۵۸: عن جبر بن نوف أبی الوداک الهمدانی: إن علیا لما نزل بالنخیلة و أیس من الخوارج قام فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فإنه من ترک الجهاد فی الله و ادهن فی أمره کان علی شفا هلکة الا أن یتدارکه الله بنعمة فاتقوا الله و قاتلوا من حاد الله و حاول أن یطفئ نور الله قاتلوا الخاطئین الضالین القاسطین المجرمین الذین لیسوا بقراء للقرآن و لا فقهاء فی الدین و لا علماء فی التأویل و لا لهذا الأمر بأهل فی سابقة الإسلام و الله لو ولوا علیکم لعملوا فیکم بأعمال کسری و هرقل تیسروا و تهیؤا للمسیر إلی عدوکم من أهل المغرب و قد بعثنا إلی إخوانکم من أهل البصرة لیقدموا علیکم فإذا قدموا فاجتمعتم شخصنا إن شاء الله و لا حول و لا قوة إلا بالله.
↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۷-۵۸: عن جبر بن نوف أبی الوداک الهمدانی: إن علیا لما نزل بالنخیلة و أیس من الخوارج قام فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فإنه من ترک الجهاد فی الله و ادهن فی أمره کان علی شفا هلکة الا أن یتدارکه الله بنعمة فاتقوا الله و قاتلوا من حاد الله و حاول أن یطفئ نور الله قاتلوا الخاطئین الضالین القاسطین المجرمین الذین لیسوا بقراء للقرآن و لا فقهاء فی الدین و لا علماء فی التأویل و لا لهذا الأمر بأهل فی سابقة الإسلام و الله لو ولوا علیکم لعملوا فیکم بأعمال کسری و هرقل تیسروا و تهیؤا للمسیر إلی عدوکم من أهل المغرب و قد بعثنا إلی إخوانکم من أهل البصرة لیقدموا علیکم فإذا قدموا فاجتمعتم شخصنا إن شاء الله و لا حول و لا قوة إلا بالله.
↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۲۶۴: عن أبی الوداک قال: خرج إلینا النعمان بن بشیر فصعد المنبر فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فاتقوا الله عباد الله و لا تسارعوا إلی الفتنة و الفرقة فإنب فیهما یهلک الرجال و تسفک الدماء و تغصب الأموال و کان حلیما ناسکا یحب العافیة قال: إنی لم أقاتل من لم یقاتلنی و لا أثب علی من لا یثب علی و لا أشاتمکم و لا أتحرش بکم و لا آخذ بالقرف و لا الظنة و لا التهمة ولکنکم إن أبدیتم صفحتکم لی و نکثتم بیعتکم و خالفتم إمامکم فوالله الذی لا إله غیره لأضربنکم بسیفی ما ثبت قائمه فی یدی و لو لم یکن لی منکم ناصر.
مقاتل الطالبین، ص۶۳-۶۴: و قال عمرو، عن أبی مخنف، عن المعلی بن کلیب، عن أبی الوداک قال: لما نزل ابن زیاد القصر نودی فی الناس: الصلاة جامعة فاجتمع إلیه الناس فخرج إلینا فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد: فإن أمیرالمؤمنین - أصلحه الله - و لانی مصرکم و ثغرکم و فیئکم و أمرنی بإنصاف مظلومکم و إعطاء محرومکم و بالإحسان إلی سامعکم و مطیعکم و بالشدة علی مریبکم فأنا لمطیعکم کالوالد البر الشفیق و سیفی و سوطی علی من ترک أمری و خالف عهدی فلیبق امرؤ علی نفسه.
تاریخ الطبری، ج۴، ص۲۶۹: عن أبی الوداک قال: نزل شریک بن الأعور علی هانی ابن عروة المرادی و کان شریک شیعیا و قد شهد صفین مع عمار و سمع مسلم بن عقیل بمجیء عبیدالله و مقالته التی قالها و ما أخذ به العرفاء و الناس فخرج من دار المختار و قد علم به حتی انتهی إلی دار هانی بن عروة المرادی فدخل بابه و أرسل إلیه أن اخرج فخرج إلیه هانئ فکره هانئ مکانه حین رآه فقال له مسلم: أتیتک لتجیرنی و تضیفنی فقال: رحمک الله! لقد کلفتنی شططا و لولا دخولک داری و ثقتک لأحببت و لسألتک أن تخرج عنی غیر أنه یأخذنی من ذلک ذمام و لیس مردود مثلی علی مثلک عن جهل أدخل فآواه و أخذت الشیعة تختلف إلیه فی دار هانئ ابن عروة و دعا ابن زیاد مولی یقال له معقل فقال له: خذ ثلاثة آلاف درهم ثم اطلب مسلم بن عقیل و اطلب لنا أصحابه.
↑ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۵۶، ش۸۹۶: من الرابعة
فتح الباری، ج۸، ص۳۱۱: و فی التابعین جبر بفتح الجیم و سکون الموحدة بن نوف البکیلی بفتح الموحدة و کسر الکاف مخففا بعدها تحتانیة بعدها لام منسوب إلی بکیل بطن من همدان و یکنی أبا الوداک.
↑ الخلاف (طوسی)، ج۱، ص۴۳۸؛ ج۶، ص۸۹-۹۰؛ المبسوط (سرخسی)، ج۱۴، ص۸.
↑ الخلاف (طوسی)، ج۱، ص۴۳۸؛ ج۶، ص۸۹-۹۰؛ المبسوط (سرخسی)، ج۱۴، ص۸.
↑ الأمالی (طوسی)، ص۵۱۲، ح۱۱۲۱؛ مسند احمد، ج۳، ص۳۹ و ۴۶؛ شرح معانی الآثار، ج۳، ص۳۲؛ المحلی، ج۱۰، ص۳۱۹؛ الغارات، ج۱، ص۲۳ و ۲۹؛ مقاتل الطالبین، ص۶۳؛ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۵۹؛ عمدة القاری، ج۱۲، ص۴۸؛ المصنف، ج۸، ص۶۶۴، ش۹۸؛ المعجم الأوسط، ج۸، ص۱۰۳؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۵۳۲، ش۲۲۱۲.
↑ و أبو الوداک ضعیف المحلی، ج۷، ص۴۱۹.
↑ تاریخ ابن معین (الدارمی)، ص۸۸، ش۲۲۱؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۵۰، ش۶۸۳.
↑ الثقات (ابن حبان)، ج۴، ص۱۱۷.
↑ الکاشف، ج۱، ص۲۸۹، ش۷۵۲.
↑ المغنی فی الضعفاء، ج۲، ص۶۱۹، ش۷۸۱۳.
↑ أنساب الأشراف، ج۲، ص۴۵۳، ش۴۹۵.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۳۵۹-۳۷۷.

[1] سمعانی: البکالی: بکسر الباء المنقوطة بواحدة و الکاف المخففة و فی آخرها اللام، هذه النسبه إلی بنی بکال و هو بطن من حمیر، و المشهور بهذه النسبة...، و أبو الوداک جبر بن نوف البکالی،... و قد قیل أبو الوداک البکیلی. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۸۲.
و در عنوان بکیلی نوشته است: بفتح الباء المنقوطة بواحدة و کسر الکاف و سکون الیاء المنقوطة باثنتین من تحتها، هذه النسبة إلی بکیل و هو بطن من همدان و هو خمر بن دومان بن بکیل بن جشم بن خیوان بن نوف بن همذان؛ قال ابن ماکولا: و هم رهط أبی کریب محمد بن العلاء البکیلی؛ و أبو الوداک جبر بن نوف البکیلی. سمعانی، الأنساب، ج۱، ص۳۸۶.
ذهبی: جبر بن نوف بفتح النون و آخره فاء الهمدانی بسکون المیم البکالی بکسر الموحدة و تخفیف الکاف أبو الوداک بفتح الواو و تشدید الدال و آخره کاف. تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۵۶، ش۸۹۶.

[2] در رجال شیخ طوسی به اشتباه أبو وداک کنیه شفیق بن سلمه از اصحاب امیرمؤمنان(ع) قرار داده شده، در حالی که کنیه جبر بن نوف است علامه شوشتری نوشته است: و ما فی رجال الشیخ تصحیف، و إنما أبو وداک جبر بن نوف. قاموس الرجال، ج۵، ص۴۳۵، ش۳۵۸۶.
سید محسن امین نیز: و الشیخ فی رجاله فی أصحاب علی(ع) جعل کنیة شقیق بن سلمه أبو الوداک و جعل أبو وائل الأسدی کنیة جبر بن نوف الهمدانی البکالی و ابن حجر جعل الوداک کنیة جبر کما ستعرف فی أبی الوداک و أبا وائل کنیة شقیق کما سمعت بعکس ما قاله الشیخ. أعیان الشیعه، ج۲، ص۴۴۲.

[3] «أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَیْدِ اَللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ اَلْمَرْزُبَانِیُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی، قَالَ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مِخْنَفٍ لُوطُ بْنُ یَحْیَی، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَبْرُ بْنُ نَوْفٍ...»، طوسی، الأمالی، ص۱۸۳، ح۳۰۸.

[4] تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۷-۵۸: عن جبر بن نوف أبی الوداک الهمدانی: إن علیا لما نزل بالنخیلة و أیس من الخوارج قام فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فإنه من ترک الجهاد فی الله و ادهن فی أمره کان علی شفا هلکة الا أن یتدارکه الله بنعمة فاتقوا الله و قاتلوا من حاد الله و حاول أن یطفئ نور الله قاتلوا الخاطئین الضالین القاسطین المجرمین الذین لیسوا بقراء للقرآن و لا فقهاء فی الدین و لا علماء فی التأویل و لا لهذا الأمر بأهل فی سابقة الإسلام و الله لو ولوا علیکم لعملوا فیکم بأعمال کسری و هرقل تیسروا و تهیؤا للمسیر إلی عدوکم من أهل المغرب و قد بعثنا إلی إخوانکم من أهل البصرة لیقدموا علیکم فإذا قدموا فاجتمعتم شخصنا إن شاء الله و لا حول و لا قوة إلا بالله.

[5] تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۷-۵۸: عن جبر بن نوف أبی الوداک الهمدانی: إن علیا لما نزل بالنخیلة و أیس من الخوارج قام فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فإنه من ترک الجهاد فی الله و ادهن فی أمره کان علی شفا هلکة الا أن یتدارکه الله بنعمة فاتقوا الله و قاتلوا من حاد الله و حاول أن یطفئ نور الله قاتلوا الخاطئین الضالین القاسطین المجرمین الذین لیسوا بقراء للقرآن و لا فقهاء فی الدین و لا علماء فی التأویل و لا لهذا الأمر بأهل فی سابقة الإسلام و الله لو ولوا علیکم لعملوا فیکم بأعمال کسری و هرقل تیسروا و تهیؤا للمسیر إلی عدوکم من أهل المغرب و قد بعثنا إلی إخوانکم من أهل البصرة لیقدموا علیکم فإذا قدموا فاجتمعتم شخصنا إن شاء الله و لا حول و لا قوة إلا بالله.

[6] تاریخ الطبری، ج۴، ص۲۶۴: عن أبی الوداک قال: خرج إلینا النعمان بن بشیر فصعد المنبر فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد فاتقوا الله عباد الله و لا تسارعوا إلی الفتنة و الفرقة فإنب فیهما یهلک الرجال و تسفک الدماء و تغصب الأموال و کان حلیما ناسکا یحب العافیة قال: إنی لم أقاتل من لم یقاتلنی و لا أثب علی من لا یثب علی و لا أشاتمکم و لا أتحرش بکم و لا آخذ بالقرف و لا الظنة و لا التهمة ولکنکم إن أبدیتم صفحتکم لی و نکثتم بیعتکم و خالفتم إمامکم فوالله الذی لا إله غیره لأضربنکم بسیفی ما ثبت قائمه فی یدی و لو لم یکن لی منکم ناصر.
مقاتل الطالبین، ص۶۳-۶۴: و قال عمرو، عن أبی مخنف، عن المعلی بن کلیب، عن أبی الوداک قال: لما نزل ابن زیاد القصر نودی فی الناس: الصلاة جامعة فاجتمع إلیه الناس فخرج إلینا فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: أما بعد: فإن أمیرالمؤمنین - أصلحه الله - و لانی مصرکم و ثغرکم و فیئکم و أمرنی بإنصاف مظلومکم و إعطاء محرومکم و بالإحسان إلی سامعکم و مطیعکم و بالشدة علی مریبکم فأنا لمطیعکم کالوالد البر الشفیق و سیفی و سوطی علی من ترک أمری و خالف عهدی فلیبق امرؤ علی نفسه.
تاریخ الطبری، ج۴، ص۲۶۹: عن أبی الوداک قال: نزل شریک بن الأعور علی هانی ابن عروة المرادی و کان شریک شیعیا و قد شهد صفین مع عمار و سمع مسلم بن عقیل بمجیء عبیدالله و مقالته التی قالها و ما أخذ به العرفاء و الناس فخرج من دار المختار و قد علم به حتی انتهی إلی دار هانی بن عروة المرادی فدخل بابه و أرسل إلیه أن اخرج فخرج إلیه هانئ فکره هانئ مکانه حین رآه فقال له مسلم: أتیتک لتجیرنی و تضیفنی فقال: رحمک الله! لقد کلفتنی شططا و لولا دخولک داری و ثقتک لأحببت و لسألتک أن تخرج عنی غیر أنه یأخذنی من ذلک ذمام و لیس مردود مثلی علی مثلک عن جهل أدخل فآواه و أخذت الشیعة تختلف إلیه فی دار هانئ ابن عروة و دعا ابن زیاد مولی یقال له معقل فقال له: خذ ثلاثة آلاف درهم ثم اطلب مسلم بن عقیل و اطلب لنا أصحابه.

[7] تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۵۶، ش۸۹۶: من الرابعة
فتح الباری، ج۸، ص۳۱۱: و فی التابعین جبر بفتح الجیم و سکون الموحدة بن نوف البکیلی بفتح الموحدة و کسر الکاف مخففا بعدها تحتانیة بعدها لام منسوب إلی بکیل بطن من همدان و یکنی أبا الوداک.

[8] الخلاف (طوسی)، ج۱، ص۴۳۸؛ ج۶، ص۸۹-۹۰؛ المبسوط (سرخسی)، ج۱۴، ص۸.

[9] الخلاف (طوسی)، ج۱، ص۴۳۸؛ ج۶، ص۸۹-۹۰؛ المبسوط (سرخسی)، ج۱۴، ص۸.

[10] الأمالی (طوسی)، ص۵۱۲، ح۱۱۲۱؛ مسند احمد، ج۳، ص۳۹ و ۴۶؛ شرح معانی الآثار، ج۳، ص۳۲؛ المحلی، ج۱۰، ص۳۱۹؛ الغارات، ج۱، ص۲۳ و ۲۹؛ مقاتل الطالبین، ص۶۳؛ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۵۹؛ عمدة القاری، ج۱۲، ص۴۸؛ المصنف، ج۸، ص۶۶۴، ش۹۸؛ المعجم الأوسط، ج۸، ص۱۰۳؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۵۳۲، ش۲۲۱۲.

[11] و أبو الوداک ضعیف المحلی، ج۷، ص۴۱۹.

[12] تاریخ ابن معین (الدارمی)، ص۸۸، ش۲۲۱؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۱۵۰، ش۶۸۳.

[13] الثقات (ابن حبان)، ج۴، ص۱۱۷.

[14] الکاشف، ج۱، ص۲۸۹، ش۷۵۲.

[15] المغنی فی الضعفاء، ج۲، ص۶۱۹، ش۷۸۱۳.

[16] أنساب الأشراف، ج۲، ص۴۵۳، ش۴۹۵.

[17] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۳۵۹-۳۷۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]