اسماعیل بن عمر بن کثیر دمشقی شافعی
آشنایی اجمالی
اسماعیل بن عمر بن کثیر دمشقی شافعی (٧٠١-٧٧۴)، از مورخان قرن هشتم هجری است. پیش از آنکه از ابن کثیر سخن بگوییم، یادآوری دو نکته لازم است. نخست آنکه اصولاً دانش تاریخ و هم دانشهای دیگر در این قرن بیش از هر نقطه در مصر و شامات رشد و نمو داشت. دلیل آن، حمایت ممالیک از علوم دینی و آرامشی بود که در این دیار حاکم بود. به عکس، شرق از یک سو گرفتار مغولان و ایلخانان و سپس تیموریان شده و از سوی دیگر سخت گرفتار تصوف بود. به همین دلیل برای مدتی طولانی از دانشاندوزی به دور افتاد. البته تصوف در مغرب اسلامی هم قوی بود، اما نه به قوت شرق. شمار خانقاهها در شرق چندین برابر مدارس و مساجد بود. به هر روی در این دوره شاهد پیدایی تاریخهای عمومی بزرگی هستیم که در اینجا برخی از آنها را معرفی کرده و میکنیم. نکته دیگر آنکه تاریخ در این دوره، اسیر دست حنابله و یا شافعیانی است که به نوعی تحت تأثیر ابن تیمیهاند. پیش از این تمجید و ستایش ذهبی را از ابن تیمیه (۷۲۸) دیدیم و آثار تعصب و سلفیگری را در آثار او میبینیم. ابن کثیر خود از خواص شاگردان ابن تیمیه[۱] و ذهبی است و به طور طبیعی و در حدی گستردهتر همان رویه را دارد و بدین ترتیب در مسائل خاصی باید با ملاحظه با کتاب وی برخورد شود. مهمترین اثر ابن کثیر کتاب البدایة والنهایة است که نوعی تاریخ عمومی، شبیه کتاب المنتظم و الکامل فی التاریخ است. کتاب معروف دیگر وی تفسیر اوست که در حال حاضر مورد بحث ما نیست.
کتاب البدایة والنهایة اثری است همانند سایر تواریخ عمومی که مؤلف حوادثی که از ابتدای آفرینش تا روزگار خودش رخ داده ضمن آن آورده است. بخش نخست آن «بدایة الخلق» است. در ادامه قصص الانبیاء؛ پس از آن سیره و تاریخ خلفای نخست و در ادامه حوادث عمومی بر اساس سالشمار همراه با شرح حال در گذشتگان هر سال در ذیل حوادث آن سال برخی از قسمتهای این کتاب به صورت مستقل چاپ شده است. از جمله بدایة الخلق او توسط ابراهیم محمد الجمل به طور مستقل چاپ شده است. همینطور قصص الانبیاء و به ویژه السیرة النبویة او که آن نیز بخشی از البدایة والنهایة و مکرر به چاپ رسیده است. بخش قصص الانبیاء و سیره نبوی به لحاظ اظهار نظرهای مؤلف و برخورد وی با اسرائیلیات قابل توجه است، اما از نظر تاریخی، جز تکرار آنچه در منابع پیشین بوده نیست. به عبارتی وی از تراث ناشناختهای بهره نگرفته است. کتاب البدایة، تلخیص آثار گذشته است. بخشهای تلخیص طبری و در ادامه از ابن جوزی، ابن اثیر استفاده کرده و در نهایت از تاریخ ابوشامه که حوادث تا سال ۶۶۵ را آورده تلخیص کرده است. پس از آن از ذیل آن با عنوان المقتفی لتاریخ ابی شامه بهره برده است. وی ذیل حوادث سال ۷۳۸ به این نکته اشاره کرده و گفته است که آنچه پس از این خواهد آورد ذیل اوست بر همان تاریخ تا حوادث سال ٧۵١.
نگاهی به کتاب نشان میدهد که مؤلف در بخش قصص الانبیاء و سیره نبوی بحثهای طولانی آورده، اما هرچه جلوتر آمده، اختصار او در مطالب بیشتر شده است. کتاب البدایة در سال ۱۹۳۵ در مطبعة السلفیه مصر، ضمن چهارده جلد به چاپ رسید. پس از آن در سال ١٣۵١ بار دیگر چاپ شد که همان چاپ مکرر در بیروت افست شده است. چاپ جدید آن با تصحیح علی شیری در دار احیاء التراث العربی ضمن هفت مجلد با فهرستی مفصل به چاپ رسیده است. مؤلف در تکمیل البدایة کتابی با نام النهایة نگاشته که مشتمل بر نقلهای ملاحم و فتن و در واقع تاریخ آینده است.[۲]
منابع
پانویس
- ↑ ابن کثیر الدمشقی، محمد الزحیلی، دمشق، دارالقلم، ١۴١۵، صص٨٣-٨۴.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۲۱.