جهاد در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

۱۷٬۲۹۵ بایت اضافه‌شده ،  ‏۶ فوریهٔ ۲۰۲۲
خط ۱۵۹: خط ۱۵۹:


===[[وجوب جهاد]]===
===[[وجوب جهاد]]===
[[فقها]] درباره [[وجوب]] [[جهاد دفاعی]] در برابر [[هجوم]] [[دشمن]] به [[اسلام]] و مسلمانان اتفاق‌نظر دارند؛<ref>الجهاد، فضل الله، ص۴۱۳.</ref> زمانی که دشمن به مسلمانان هجوم آورد و اسلام یا مسلمانان در خطر باشند. <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۹؛ کشاف القناع، ج ۳، ص۴۹؛ سلسلة الینابیع، ج ۳۱، ص۷۴.</ref> در این مورد حتی بر [[زنان]]، [[بیماران]]، نابینایان، لنگ‌ها و دیگران، [[جهاد]] [[واجب عینی]] است. <ref>جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۱۸ ـ ۱۹.</ref> دلیل این امر به نظر برخی [[آیه]] ۴۱ [[توبه]] / ۹ است؛ با این [[استدلال]] که واژه‌های «خِفافـًا وثِقالاً» همه مسلمانان اعم از پیر و [[جوان]]، توانگر و [[فقیر]]، سواره و پیاده و دیگر افراد را دربرمی‌گیرند؛<ref>تفسیر قرطبی، ج ۸، ص۱۵۰.</ref> اما درباره وجوب [[جهاد ابتدایی]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد؛ بیشتر فقها آن را نیز [[واجب]] شمرده‌اند. <ref>شرح الازهار، ج ۴، ص۵۲۶؛ سلسلة الینابیع، ج ۹، ص۱۱۱؛ ج ۳۱، ص۷۱.</ref> برای وجوب جهاد به طور کلی، به برخی [[آیات]] استناد شده است؛<ref>الام، ج ۴، ص۱۷۰؛ المبسوط، طوسی، ج ۲، ص۲؛ سلسلة الینابیع، ج ۹، ص۱۱۱.</ref> از جمله آیه ۲۱۶ بقره / ۲ که [[جهاد]] را بر همه مسلمانان واجب شمرده است: «کُتِبَ عَلَیکُمُ القِتالُ»، آیاتی که به جهاد در برابر [[متجاوزان]] یا [[جهاد در راه خدا]] به طور مطلق [[فرمان]] داده است؛ مانند «قـتِلوا فی سَبیلِ اللّهِ الَّذینَ یُقـتِلونَکُم» (بقره / ۲، ۱۹۰)، «قـتِلوا فی سَبیلِ اللّهِ اَوِ ادفَعوا» ([[آل عمران]] / ۳، ۱۶۷؛ نیز بقره / ۲، ۲۴۴؛ [[توبه]] / ۹، ۱۲، ۲۹، ۳۶، ۱۲۳)، «جـهِدوا فِی اللّهِ حَقَّ جِهادِهِ» ([[حجّ]] / ۲۲، ۷۸، «اِنفِروا خِفافـًا وثِقالاً» ([[توبه]] / ۹، ۴۱) و آیاتی که ترک کنندگان [[جهاد]] را [[وعده]] [[عذاب]] داده است؛ مانند «اِلاّ تَنفِروا یُعَذِّبکُم عَذابـًا اَلیمـًا». (توبه / ۹، ۳۹) به [[احادیث]] هم استناد شده است؛<ref>المهذب، ج ۱، ص۲۹۲؛ جامع احادیث الشیعه، ج ۱۳، ص۳۷.</ref> اما معدودی از [[فقها]] جهاد را [[مستحب]] دانسته‌اند. <ref>المجموع، ج ۱۹، ص۲۶۸.</ref> شماری از فقهایی که به [[وجوب]] [[جهاد ابتدایی]] قائل‌اند، آن را [[واجب عینی]] دانسته‌اند،<ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷؛ ر. ک: تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۳۸.</ref> زیرا [[قرآن]] در [[آیه]] ۴۱ توبه / ۹ همگان را به [[جهاد در راه خدا]] فرا خوانده: «اِنفِروا خِفافـًا» و در آیه ۳۹ توبه / ۹ تارکان جهاد را وعده عذاب دردناک داده است. <ref>مغنی المحتاج، ج ۴، ص۲۰۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۹.</ref> برخی برای عینی بودن جهاد به آیه ۲۱۶ بقره / ۲ که جهاد را بر همگان [[واجب]] دانسته <ref>مسالک الافهام، کاظمی، ج ۲، ص۳۰۸.</ref> و عده‌ای دیگر به آیه ۱۲۲ توبه / ۹ <ref>ر. ک: کنز العرفان، ج ۱، ص۳۴۸ـ ۳۵۰.</ref> استناد جسته‌اند. به احادیث هم استناد شده است. <ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷.</ref> [[رأی]] دیگر آن است که جهاد تنها بر [[صحابیان]] یعنی [[مسلمانان]] [[صدر اسلام]] واجب عینی بوده است؛ زیرا خطاب [[آیات جهاد]] به آنهاست <ref>سبل الهدی، ج ۵، ص۴۸۰؛ ر. ک: کنزالعرفان، ج ۱، ص۳۴۲.</ref> و برخی تنها [[انصار]] را مخاطب این [[حکم]] شمرده‌اند، از آن رو که آنان با [[پیامبر]] درباره جهاد در راه خدا[[بیعت]] کردند. <ref>عمدة القاری، ج ۱۸، ص۵۵؛ مغنی المحتاج، ج ۴، ص۲۰۹؛ روح المعانی، ج ۱۱، ص۱۷.</ref> اما بیشتر [[فقهای شیعه]] <ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷.</ref> و [[اهل سنت]] <ref>المجموع، ج ۱۹، ص۲۶۹؛ الفقه الاسلامی، ج ۸، ص۵۸۴۸.</ref>[[جهاد]] را [[واجب کفایی]] دانسته‌اند. از جمله مستندات این دیدگاه، [[آیه]] ۹۵ [[نساء]] / ۴ است که [[وعده]] [[پاداش]] [[خداوند]] را هم به جهادگران و هم به کسانی داده که در [[جهاد]] شرکت نکرده‌اند: «فَضَّلَ اللّهُ المُجـهِدینَ بِاَمولِهِم واَنفُسِهِم عَلَی القـعِدینَ دَرَجَةً وکُلاًّ وعَدَ اللّهُ الحُسنی»<ref> الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷؛ بدائع الصنائع، ۰۰ج ۷، ص۹۸؛ اضواء البیان، ج ۱، ص۲۶۴.</ref>؛ با این [[استدلال]] که اگر جهاد [[واجب عینی]] بود ترک کنندگان جهاد، سزاوار پاداش نبودند؛ همچنین به آیه ۱۲۲ [[توبه]] / ۹ که از کوچ کردن برخی از [[مسلمانان]] برای [[آموزش دین]] و [[ارشاد]] [[مردم]] به جای رفتن به جهاد یاد کرده، استناد شده است: «وما کانَ المُؤمِنونَ لِیَنفِروا کافَّةً فَلَولا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرقَةٍ مِنهُم طَـافَةٌ لِیَتَفَقَّهوا فِی الدّینِ ولِیُنذِروا قَومَهُم اِذا رَجَعوا اِلَیهِم»؛ همچنین به آیه ۷۱ نساء / ۴: «فَانفِروا ثُباتٍ اَوِ انفِروا جَمیعا» استناد کرده‌اند <ref>احکام القرآن، ج ۳، ص۱۵۰؛ اعانة الطالبین، ج ۴، ص۲۰۶.</ref><ref>احکام القرآن، ج ۳، ص۱۵۰؛ تفسیر سمعانی، ج ۱، ص۴۴۶.</ref> افزون بر این، [[آیات]] [[نفی حرج]] (مانند ۷۸ [[حجّ]] / ۲۲) نیز مؤید کفایی بودن جهاد است؛ زیرا عینی بودن جهاد موجب [[عسر و حرج]] می‌گردد. <ref>جهاد، نوری، ص۱۷۳.</ref> به علاوه، تعابیر برخی [[احادیث]] <ref>وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص۷؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص۵.</ref> و نیز [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} که در برخی [[جنگ‌ها]] شماری از مسلمانان به جای رفتن به جهاد در [[مدینه]] می‌ماندند <ref>کشاف القناع، ج ۳، ص۳۵؛ جهاد، نوری، ص۱۷۴.</ref> بر کفایی بودن جهاد دلالت دارند. با این همه، به نظر موافقان کفایی بودن [[وجوب جهاد]]، در پاره‌ای موارد، جهاد واجب عینی به شمار می‌رود؛ از جمله:
[[فقها]] درباره [[وجوب]] [[جهاد دفاعی]] در برابر [[هجوم]] [[دشمن]] به [[اسلام]] و مسلمانان اتفاق‌نظر دارند؛<ref>الجهاد، فضل الله، ص۴۱۳.</ref> زمانی که دشمن به مسلمانان هجوم آورد و اسلام یا مسلمانان در خطر باشند. <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۹؛ کشاف القناع، ج ۳، ص۴۹؛ سلسلة الینابیع، ج ۳۱، ص۷۴.</ref> در این مورد حتی بر [[زنان]]، [[بیماران]]، نابینایان، لنگ‌ها و دیگران، [[جهاد]] [[واجب عینی]] است. <ref>جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۱۸ ـ ۱۹.</ref> دلیل این امر به نظر برخی [[آیه]] {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«سبکبار و گرانبار رهسپار شوید و با مال و جانتان در راه خداوند جهاد کنید؛ این، اگر بدانید برای شما بهتر است» سوره توبه، آیه ۴۱.</ref> است؛ با این [[استدلال]] که واژه‌های {{متن قرآن|خِفَافًا وَثِقَالًا}} همه مسلمانان اعم از پیر و [[جوان]]، توانگر و [[فقیر]]، سواره و پیاده و دیگر افراد را دربرمی‌گیرند؛<ref>تفسیر قرطبی، ج ۸، ص۱۵۰.</ref>
أ. برای شرکت‌کنندگان در جهاد، ادامه دادن آن واجب عینی است و آنان [[حق]] ترک کردن صحنه جهاد را ندارند: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اِذا لَقیتُم فِئَةً فَاثبُتوا» ([[انفال]] / ۸، ۴۵)، «اِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَروا زَحفـًا فَلا تُوَلّوهُمُ الاَدبار». ([[انفال]] / ۸، ۱۵) <ref>منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ کشاف القناع، ج ۳، ص۴۰؛ فقه السنه، ج ۲، ص۶۲۲ ـ ۶۶۳.</ref>
 
ب. هرگاه [[حاکم اسلامی]] افراد خاصی را به [[جهاد]] [[فرمان]] دهد. مستند این [[حکم]] را [[آیه]] ۱۲۰ [[توبه]] / ۹ دانسته‌اند که [[سرپیچی]] کنندگان از [[فرمان پیامبر]]{{صل}} درباره جهاد را [[نکوهیده]] است: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا ما لَکُم اِذا قیلَ لَکُمُ انفِروا فی سَبیلِ اللّهِ اثّاقَلتُم اِلَی الاَرضِ» (توبه / ۹، ۳۸) <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۹؛ منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ فقه السنه، ج ۲، ص۶۲۲.</ref>؛ همچنین به [[حدیثی]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} استناد شده است. <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۸؛ الفقه الاسلامی، ج ۸، ص۵۸۵۰.</ref> افزون بر این، در پاره‌ای موارد دیگر هم جهاد، [[واجب عینی]] می‌شود. <ref>منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ الجهاد، فضل الله، ص۱۳۱.</ref>
اما درباره وجوب [[جهاد ابتدایی]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد؛ بیشتر فقها آن را نیز [[واجب]] شمرده‌اند. <ref>شرح الازهار، ج ۴، ص۵۲۶؛ سلسلة الینابیع، ج ۹، ص۱۱۱؛ ج ۳۱، ص۷۱.</ref> برای وجوب جهاد به طور کلی، به برخی [[آیات]] استناد شده است؛<ref>الام، ج ۴، ص۱۷۰؛ المبسوط، طوسی، ج ۲، ص۲؛ سلسلة الینابیع، ج ۹، ص۱۱۱.</ref> از جمله آیه {{متن قرآن|كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«جنگ بر شما مقرر شده است در حالی که شما را ناپسند است و بسا چیزی را ناپسند می‌دارید و همان برای شما بهتر است و بسا چیزی را دوست می‌دارید و همان برایتان بدتر است و خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۲۱۶.</ref> که [[جهاد]] را بر همه مسلمانان واجب شمرده است. آیاتی که به جهاد در برابر [[متجاوزان]] یا [[جهاد در راه خدا]] به طور مطلق [[فرمان]] داده است؛ مانند {{متن قرآن|وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}}<ref>«و در راه خداوند با آنان که با شما جنگ می‌کنند، جنگ کنید اما تجاوز نکنید که خداوند تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۱۹۰.</ref>، {{متن قرآن|وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ}}<ref>«و تا آنان را (نیز) که دورویی کردند معلوم بدارد و (چون) به آنان گفته شد که بیایید در راه خداوند پیکار یا دفاع کنید گفتند: اگر می‌دانستیم پیکاری در کار است از شما پیروی می‌کردیم! اینان (در) همین روز به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان؛ چیزی به زبان می‌آورند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۷.</ref>، {{متن قرآن|وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و در راه خداوند جنگ کنید و بدانید که خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۴۴.</ref>،  {{متن قرآن|وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ}}<ref>«و اگر پیمانشان را پس از بستن بشکنند و به دینتان طعنه زنند با پیشگامان کفر که به هیچ پیمانی پایبند نیستند کارزار کنید باشد که باز ایستند» سوره توبه، آیه ۱۲.</ref>، {{متن قرآن|قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}<ref>«با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری  جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.</ref>،{{متن قرآن|إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«بی‌گمان شمار ماه‌ها نزد خداوند در کتاب وی روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید دوازده ماه است؛ از آنها چهار ماه، حرام است، این است آیین استوار، در آنها به خود ستم روا ندارید و همگی با مشرکان جنگ کنید چنان که آنان همگی با شما جنگ می‌کنند و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره توبه، آیه ۳۶.</ref>،  {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! با کافرانی که نزدیک شمایند جنگ کنید و باید در شما صلابت بیابند و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره توبه، آیه ۱۲۳.</ref>، {{متن قرآن|وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ}}<ref>«و در (راه) خداوند چنان که سزاوار جهاد (در راه) اوست جهاد کنید؛ او شما را برگزید و در دین- که همان آیین پدرتان ابراهیم است- هیچ تنگنایی برای شما ننهاد، او شما را پیش از این و در این (قرآن) مسلمان نامید تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید پس نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و به (ریسمان) خداوند چنگ زنید؛ او سرور شماست که نیکو یار و نیکو یاور است» سوره حج، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«سبکبار و گرانبار رهسپار شوید و با مال و جانتان در راه خداوند جهاد کنید؛ این، اگر بدانید برای شما بهتر است» سوره توبه، آیه ۴۱.</ref> و آیاتی که ترک کنندگان [[جهاد]] را [[وعده]] [[عذاب]] داده است؛ مانند {{متن قرآن|إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«اگر رهسپار نگردید (خداوند) شما را به عذابی دردناک دچار می‌کند و قومی دیگر را به جای شما می‌آورد و شما هیچ زیانی به او نمی‌توانید رساند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره توبه، آیه ۳۹.</ref> به [[احادیث]] هم استناد شده است؛<ref>المهذب، ج ۱، ص۲۹۲؛ جامع احادیث الشیعه، ج ۱۳، ص۳۷.</ref> اما معدودی از [[فقها]] جهاد را [[مستحب]] دانسته‌اند. <ref>المجموع، ج ۱۹، ص۲۶۸.</ref> شماری از فقهایی که به [[وجوب]] [[جهاد ابتدایی]] قائل‌اند، آن را [[واجب عینی]] دانسته‌اند،<ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷؛ ر. ک: تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۳۸.</ref> زیرا [[قرآن]] در [[آیه]] {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«سبکبار و گرانبار رهسپار شوید و با مال و جانتان در راه خداوند جهاد کنید؛ این، اگر بدانید برای شما بهتر است» سوره توبه، آیه ۴۱.</ref> همگان را به [[جهاد در راه خدا]] فرا خوانده: {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا}} و در آیه {{متن قرآن|إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«اگر رهسپار نگردید (خداوند) شما را به عذابی دردناک دچار می‌کند و قومی دیگر را به جای شما می‌آورد و شما هیچ زیانی به او نمی‌توانید رساند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره توبه، آیه ۳۹.</ref> تارکان جهاد را وعده عذاب دردناک داده است. <ref>مغنی المحتاج، ج ۴، ص۲۰۹؛ جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۹.</ref> برخی برای عینی بودن جهاد به آیه {{متن قرآن|كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«جنگ بر شما مقرر شده است در حالی که شما را ناپسند است و بسا چیزی را ناپسند می‌دارید و همان برای شما بهتر است و بسا چیزی را دوست می‌دارید و همان برایتان بدتر است و خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۲۱۶.</ref> که جهاد را بر همگان [[واجب]] دانسته <ref>مسالک الافهام، کاظمی، ج ۲، ص۳۰۸.</ref> و عده‌ای دیگر به آیه {{متن قرآن|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref><ref>ر. ک: کنز العرفان، ج ۱، ص۳۴۸ـ ۳۵۰.</ref> استناد جسته‌اند. به احادیث هم استناد شده است. <ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷.</ref>
 
[[رأی]] دیگر آن است که جهاد تنها بر [[صحابیان]] یعنی [[مسلمانان]] [[صدر اسلام]] واجب عینی بوده است؛ زیرا خطاب [[آیات جهاد]] به آنهاست <ref>سبل الهدی، ج ۵، ص۴۸۰؛ ر. ک: کنزالعرفان، ج ۱، ص۳۴۲.</ref> و برخی تنها [[انصار]] را مخاطب این [[حکم]] شمرده‌اند، از آن رو که آنان با [[پیامبر]] درباره جهاد در راه خدا[[بیعت]] کردند. <ref>عمدة القاری، ج ۱۸، ص۵۵؛ مغنی المحتاج، ج ۴، ص۲۰۹؛ روح المعانی، ج ۱۱، ص۱۷.</ref> اما بیشتر [[فقهای شیعه]] <ref>الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷.</ref> و [[اهل سنت]] <ref>المجموع، ج ۱۹، ص۲۶۹؛ الفقه الاسلامی، ج ۸، ص۵۸۴۸.</ref>[[جهاد]] را [[واجب کفایی]] دانسته‌اند. از جمله مستندات این دیدگاه، [[آیه]] {{متن قرآن|لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}}<ref>«مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری بخشیده است» سوره نساء، آیه ۹۵.</ref> است که [[وعده]] [[پاداش]] [[خداوند]] را هم به جهادگران و هم به کسانی داده که در [[جهاد]] شرکت نکرده‌اند<ref> الخلاف، ج ۵، ص۵۱۷؛ بدائع الصنائع، ۰۰ج ۷، ص۹۸؛ اضواء البیان، ج ۱، ص۲۶۴.</ref>؛ با این [[استدلال]] که اگر جهاد [[واجب عینی]] بود ترک کنندگان جهاد، سزاوار پاداش نبودند؛ همچنین به آیه {{متن قرآن|وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> که از کوچ کردن برخی از [[مسلمانان]] برای [[آموزش دین]] و [[ارشاد]] [[مردم]] به جای رفتن به جهاد یاد کرده، استناد شده است. همچنین به آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا}}<ref>«ای مؤمنان! آمادگی‌تان  را حفظ کنید و دسته دسته یا همگان با هم (برای جهاد) به راه افتید» سوره نساء، آیه ۷۱.</ref> استناد کرده‌اند <ref>احکام القرآن، ج ۳، ص۱۵۰؛ اعانة الطالبین، ج ۴، ص۲۰۶.</ref><ref>احکام القرآن، ج ۳، ص۱۵۰؛ تفسیر سمعانی، ج ۱، ص۴۴۶.</ref> افزون بر این، [[آیات]] [[نفی حرج]] {{متن قرآن|وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ}}<ref>«و در (راه) خداوند چنان که سزاوار جهاد (در راه) اوست جهاد کنید؛ او شما را برگزید و در دین- که همان آیین پدرتان ابراهیم است- هیچ تنگنایی برای شما ننهاد، او شما را پیش از این و در این (قرآن) مسلمان نامید تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید پس نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و به (ریسمان) خداوند چنگ زنید؛ او سرور شماست که نیکو یار و نیکو یاور است» سوره حج، آیه ۷۸.</ref> نیز مؤید کفایی بودن جهاد است؛ زیرا عینی بودن جهاد موجب [[عسر و حرج]] می‌گردد. <ref>جهاد، نوری، ص۱۷۳.</ref> به علاوه، تعابیر برخی [[احادیث]] <ref>وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص۷؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص۵.</ref> و نیز [[سیره پیامبر اکرم]]{{صل}} که در برخی [[جنگ‌ها]] شماری از مسلمانان به جای رفتن به جهاد در [[مدینه]] می‌ماندند <ref>کشاف القناع، ج ۳، ص۳۵؛ جهاد، نوری، ص۱۷۴.</ref> بر کفایی بودن جهاد دلالت دارند.
 
با این همه، به نظر موافقان کفایی بودن [[وجوب جهاد]]، در پاره‌ای موارد، جهاد واجب عینی به شمار می‌رود؛ از جمله:
#برای شرکت‌کنندگان در جهاد، ادامه دادن آن واجب عینی است و آنان [[حق]] ترک کردن صحنه جهاد را ندارند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! چون با دسته‌ای (از دشمن) رویاروی شدید استوار باشید و خداوند را بسیار یاد کنید باشد که رستگار گردید» سوره انفال، آیه ۴۵.</ref>، {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ}}<ref>«ای مؤمنان! چون با انبوه کافران رویاروی شدید از آنان واپس مگریزید!» سوره انفال، آیه ۱۵.</ref>.<ref>منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ کشاف القناع، ج ۳، ص۴۰؛ فقه السنه، ج ۲، ص۶۲۲ ـ ۶۶۳.</ref>
#هرگاه [[حاکم اسلامی]] افراد خاصی را به [[جهاد]] [[فرمان]] دهد. مستند این [[حکم]] را [[آیه]] {{متن قرآن|مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«مردم مدینه و تازیان بیابان‌نشین پیرامون آنان حق ندارند از (همراهی) پیامبر بازمانند و نه جان‌های خودشان را از جان او دوست‌تر بدارند؛ از این رو که هیچ تشنگی و سختی و گرسنگی در راه خداوند به آنان نمی‌رسد و بر هیچ جایگاهی که کافران را به خشم آورد گام نمی‌نهند و هیچ زیانی به دشمنی نمی‌زنند مگر که در برابر آن، کاری شایسته برای آنان نوشته می‌شود؛ بی‌گمان خداوند پاداش نکوکاران را تباه نمی‌سازد» سوره توبه، آیه ۱۲۰.</ref> دانسته‌اند که [[سرپیچی]] کنندگان از [[فرمان پیامبر]]{{صل}} درباره جهاد را [[نکوهیده]] است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ}}<ref>«ای مؤمنان! چگونه‌اید که چون به شما گفته شود در راه خداوند رهسپار (جنگ) گردید، گرانخیزی می‌ورزید ؟ آیا به جای جهان واپسین به زندگانی این جهان خرسند شده‌اید؟ در حالی که کالای زندگی این جهان در برابر جهان واپسین جز اندکی نیست» سوره توبه، آیه ۳۸.</ref><ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۹؛ منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ فقه السنه، ج ۲، ص۶۲۲.</ref>؛ همچنین به [[حدیثی]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} استناد شده است. <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۹، ص۸؛ الفقه الاسلامی، ج ۸، ص۵۸۵۰.</ref> افزون بر این، در پاره‌ای موارد دیگر هم جهاد، [[واجب عینی]] می‌شود. <ref>منتهی المطلب، ج ۲، ص۹۰۰؛ الجهاد، فضل الله، ص۱۳۱.</ref>.<ref>[[سید عباس رضوی|رضوی، سید عباس]]، [[جهاد - رضوی (مقاله)|مقاله «جهاد»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]] ج۱۰.</ref>
 
===شرایط [[وجوب]] [[جهاد ابتدایی]]===
===شرایط [[وجوب]] [[جهاد ابتدایی]]===
[[واجب]] شدن جهاد ابتدایی به شرایط خاصی وابسته است و کسانی که یکی از این شرایط را نداشته باشند از شرکت کردن در جهاد معاف‌اند. عمده‌ترین این شرایط عبارت‌اند از:
[[واجب]] شدن جهاد ابتدایی به شرایط خاصی وابسته است و کسانی که یکی از این شرایط را نداشته باشند از شرکت کردن در جهاد معاف‌اند. عمده‌ترین این شرایط عبارت‌اند از:
۱۱۵٬۱۸۳

ویرایش