ابن اثیر جزری

این مدخل زیرشاخهٔ بحث تاریخ‌نگاران اسلامی قرن ششم هجری است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

آشنایی اجمالی

ابن اثیر (۵۵۵-۶٣٠): ابوالحسن علی بن ابی الکرم محمد بن حمد شیبانی معروف به ابن اثیر جزری از مورخان نیمه دوم قرن ششم و ربع نخست قرن هفتم هجری است. شهرت وی به دو کتاب عظیم او نخست الکامل فی التاریخ و دوم اسد الغابة فی معرفة الصحابة است. جز آن کتاب اللباب فی تهذیب الانساب را نگاشته که تلخیص کتاب الانساب سمعانی است. نیز کتابی با نام الباهر که درباره خاندان زنگیان موصل است. ابن اثیر در اصل متولد جزیره ابن عمر از منطقه جزیره در شمال رود فرات است که به موصل آمده است. وی همراه دو برادر نخست مجدالدین - صاحب جامع الاصول - و دوم ضیاء الدین - صاحب المثل السائر فی ادب الکاتب والشاعر - که آنها نیز در کار نگارش و تألیف بوده‌اند شهرت خاصی برخوردار است.

مهم‌ترین اثر ابن اثیر کتاب الکامل است که آخرین اثر اوست. این کتاب نیز به مانند سایر آثاری که در این دوره‌ها تألیف شده از دو بخش تشکیل می‌شود. بخشی که اقتباس از طبری و آثار پس از اوست و بخشی که با تکیه بر تک‌نگاری‌ها و مشاهدات شخصی مؤلف نگاشته شده و به طور عمده مربوط به رخدادهای قرن ششم و ربع نخست قرن هفتم می‌شود. با این حال، ابن اثیر، در تلخیص طبری شیوه جالبی را در پیش گرفته و در اقتباس از آثار دیگر، اسلوبی را به‌کار برده که سبب شده تاریخ او پس از تاریخ طبری شهرت فراوان پیدا کند. تاریخ طبری در هر بخش آمیخته‌ای است از روایات مختلف که معرکه آراء است. مطالعه این اثر برای پژوهشگر قابل استفاده، است اما برای کسانی که به کتابی یک دست و عمومی نیازمند هستند، چندان مفید نیست. ابن اثیر این مشکل را با تألیف سترگ خود حل کرد و به همین دلیل کتاب او شهرت یافت. ابن اثیر در مقدمه کتاب از علاقه خود به تاریخ سخن گفته و می‌نویسد که پس از مراجعه به آثار موجود دریافته که آنها یا بسیار مطول‌اند و یا بسیار مختصر افزون بر آن کسانی که در شرق تاریخ اسلام را نوشته‌اند به حوادث غرب اسلامی بی‌توجه‌اند و همینطور به عکس. به همین دلیل او تلاش کرده تا تاریخ بنگارد که جامع اخبار شاهان غرب و شرق باشد. البته بلافاصله گوشزد می‌کند که مدعی آن نیست که همه تاریخ را در کتاب خود آورده اما می‌تواند مدعی شود که آنچه را در کتاب خود فراهم آورده در کتاب دیگری فراهم نیامده است. وی در ادامه از شیوه کار خود سخن گفته است.

وی یادآور شده است که در سه قرن نخست تاریخ طبری را تلخیص کرده و آنچه را که در سایر کتاب‌ها بوده بر آن افزوده است. وی در این کار از منابع معتبر و مشهور استفاده کرده است. ابن اثیر بحثی نیز در فواید تاریخ آورده که بحث جالبی است. نخستین بحث کتاب درباره تاریخ هجری و پیدایش آن در دوران خلافت عمر است. بلافاصله بعد از آن بحث آفرینش هبوط آدم و زندگی انبیاء آمده است. به دنبال آن بحث از شاهان قدیم و عرب جاهلی آمده و سپس وارد سیره نبوی شده است. الکامل بر اساس سالشمار بوده، بخشی به حوادث و بخشی به درگذشتگان هر سال اختصاص داده شده است. طبعاً بخش حوادث و تفصیلی که در آن آمده بیش از بخش دوم یعنی یاد از درگذشتگان هر سال است. مهم‌ترین بخش الکامل حوادثی است که معاصر خود مؤلف بوده و نکات تازه آن فراوان است. آخرین سال‌های زندگی وی مصادف با حملات مغولان به شرق اسلامی بود که ابن اثیر گزارش آنها را بر اساس مسموعات خود نگاشته است. وی حوادث را تا سال ۶۲۸ دنبال کرده است.

کتاب کامل چندین چاپ شده است. جدای از چاپ اروپا چاپ رایج آن توسط دار صادر بیروت در سیزده مجلد انجام شده است. چاپ دیگر آن در نه مجلد توسط داراحیاء التراث العربی (بیروت ١۴١۴) چاپ شده است. هر دو چاپ فهارس بالنسبه خوبی دارد. ترجمه فارسی الکامل با نام کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران توسط ابوالقاسم پاینده و توسط مؤسسه مطبوعاتی علمی در بیست و هفت مجلد چاپ شده است. ترجمه جدید آن توسط محمد حسین روحانی - تاکنون هفت مجلد - انجام شده و ناشر آن انتشارات اساطیر (تهران، ۱۳۷۰) می‌باشد. کتاب دیگر مؤلف اسدالغابه فی معرفة الصحابه است که شرح حال مفصل اصحاب رسول خداست. بخش نخست آن - در چهار جلد رجال و بخشی پایانی آن در یک مجلد شرح حال صحابیان زن است. این اثر در کنار الاستیعاب ابن عبدالبر و الاصابة ابن حجر عسقلانی از مهم‌ترین آثاری است که در شرح حال صحابه نگاشته شده است. چاپ منقح آن با تحقیق محمد ابراهیم البنا، محمد احمد عاشور و محمود عبدالوهاب فاید در مصر چاپ شده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام