ابراهیم بن محمد ثقفی

آشنایی اجمالی

ابو اسحاق ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود ثقفی کوفی^[۱] از موالی و از قبیله بنی‌ثقیف، از راویان شیعه است که شیخ طوسی او را در شمار کسانی که از ائمه روایت نکرده‌اند آورده است^[۲]، اما طبق برخی اسناد از اصحاب امام صادق(ع) و امام رضا(ع) دانسته شده و از آن ۲ بزرگوار روایت کرده است^[۳]. احمد بن علویه اصفهانی نیز حدیثی را نقل کرده که دلالت دارد که ابراهیم، امام صادق(ع) را نیز درک کرده است^[۴]، هرچند به دلیل فاصله زمانی این روایات مرسل شمرده شده‌اند^[۵]. ابراهیم بن محمد افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون علی بن قادم، اسماعیل بن ابان وراق، فضل بن دکین^[۶]، محمد بن مروان و ابان بن عثمان^[۷] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان عبدالله بن محمد، احمد بن محمد بن خالد، ابراهیم بن هاشم قمی^[۸]، سعد بن عبدالله قمی و احمد بن علویه اصفهانی^[۹] می‌باشند.

درباره شخصیت ابراهیم بن محمد ثقفی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی از علمای اهل سنت چون سمعانی، ابن حبان و ابن حجر^[۱۰] وی را محدثی ضعیف، فاسدالمذهب و غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که وی در رفض غلو می‌کرده و احادیثش متروک است^[۱۱]^[۱۲]. در مقابل، بزرگانی چون علامه حلی، ابن داوود، سید بن طاووس^[۱۳]، علامه مجلسی^[۱۴] و محدث نوری^[۱۵] بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. ابن ندیم نوشته است: ابراهیم بن محمد از دانشمندان موثق و صاحب تألیف است^[۱۶]. وحید بهبهانی نیز روایاتی را نقل کرده که علمای قم ابراهیم را ستوده و از وی درخواست انتقال به قم کرده‌اند^[۱۷]. طبق روایتی که نجاشی از کوفیان نقل می‌کند، گویا ابراهیم در زمان سکونت در کوفه کتابی در مثالب دشمنان اهل‌بیت نوشت و چون کوفیان او را منع کردند، سوگند یاد کرد که آن را فقط در اصفهان روایت کند^[۱۸].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی به تصریح نجاشی و شیخ طوسی^[۱۹] وی اندکی پس از مهاجرت و اقامت در اصفهان به سال ۲۸۳ هجری قمری درگذشته است، هرچند ابن حجر تاریخ مرگ او را ۲۸۰ هجری قمری دانسته است^[۲۰]. او دارای تألیفاتی چون ما نزل من القرآن فی أمیر المؤمنین(ع)^[۲۱]، کتاب التفسیر^[۲۲]، اخبار الحسن بن علی(ع) و کتاب المعرفة بوده است.^[۲۳]

جستارهای وابسته

بنی‌ثقیف (قبیله)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ زیرا «علی بن عبدالله بن أسد» از شاگردان و «علی بن هلال الأحمسی» از استادان «ابراهیم بن محمد بن سعید الثقفی» است. ر. ک: صدوق، الأمالی، ص۶۳۱، ح۳؛ طوسی، الأمالی، ص۱۹۴، ح۳۳۱.
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۴، ش۵۹۹۲.
↑ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۵۴، ح۱۳۰؛ «وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَيْمٍ الشَّاذَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا(ع) يَقُولُ مَنْ أَحَبَّ عَاصِياً فَهُوَ عَاصٍ وَ...»؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۱۸۵، ح۲۱۳۰۵؛ نیز ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۲۸-۲۲۹.
↑ کامل الزیارات، ص۱۸۶، ح۶.
↑ مانند: «عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّى الْبَغْدَادِيِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع)...»؛ المحاسن، ج۲، ص۴۲۹، ح۲۵۰؛ «عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَرْقَمَ الْكُوفِيِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع)»؛ الکافی، ج۲، ص۱۱۹، ح۹؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۶۴، ش۲۷۹.
↑ ر. ک: الغارات، مقدمه تحقیق، ج۱، ص۵۷.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۱۷۸؛ ج۳، ص۴۸۸؛ ج۷، ص۳۰۵؛ ج۸، ص۳۸۰، ج۹، ص۴۱۴؛ ج۱۰، ص۳۰۱ و ۳۰۶؛ ج۱۱، ص۱۷۷ و ۴۷۵؛ ج۱۲، ص۴۲۰؛ ج۱۳، ص۱۱۴ و ۲۱۷؛ ج۱۴، ص۳۹۱ و ۵۱۸.
↑ تفسیر کنزالدقائق، ج۲، ص۱۷۸؛ ج۳، ص۴۸۸؛ ج۷، ص۳۰۵؛ ج۸، ص۳۸۰.
↑ الکافی، ج۱، ص۴۴۸، ح۲۷؛ ج۲، ص۲۰۷، ح۱؛ ج۷، ص۴۲۸، ح۱۲.
↑ لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲، ش۳۰۱.
↑ الأنساب، ج۱، ص۵۱۱.
↑ المحدثین باصبهان، ج۳، ص۳۵۰، ش۴۰۴.
↑ و رأیت فی کتاب الحلال و الحرام لإسحاق بن إبراهیم الثقنی الثقة من نسخة عتیقة عندنا الآن الملیحة، ما هذا لفظه...؛ الاقبال، ج۱، ص۵۸.
↑ علامه مجلسی ذیل عنوان کتاب الغارات، تألیف ابراهیم بن محمد الثقفی: مؤلفه من مشاهیر المحدثین؛ بحار الأنوار، ج۱، ص۳۷.
↑ من أجلاء الرواة المؤلفین... و یروی عنه الأجلاء کالصفار، و سعد بن عبدالله، و أحمد بن أبی عبدالله؛ مستدرک الوسائل، الخاتمة، ج۴، ص۲۴.
↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ من الثقات العلماء المصنفین.
↑ ر. ک: رجال النجاشی، ص۱۶، ش۱۹؛ طوسی، الفهرست، ص۱۳، ش۷.
↑ الثقفی: نسبة إلی ثقیف بوزن أمیر، القبیلة المشهورة قبیلة الحجاج کان مسکنها الطائف؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۲۰۹، ش۳۶۹.
↑ و مات إبراهیم بن محمد الثقفی سنة ثلاث و ثمانین و مائتین؛ رجال النجاشی، ص۱۸، ش۱۹؛ نیز ر. ک: الفهرست، ص۱۵، ش۷.
↑ قال أبو نعیم فی تاریخ أصبهان... و مات بأصبهان سنة ثمانین و مائتین... و کان أخوه علی قد هجره و باینه بسبب الرفض، قلت أرخ الطوسی وفاته سنة ثلاث و ثمانین و مائتین؛ لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲-۱۰۳، ش۳۰۱.
↑ رجال النجاشی، ص۱۶-۱۷، ش۱۹.
↑ طوسی، الفهرست، ص۱۲-۱۴، ش۷.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۲۴۹ و ص۴۶۷-۴۸۰.

[1] زیرا «علی بن عبدالله بن أسد» از شاگردان و «علی بن هلال الأحمسی» از استادان «ابراهیم بن محمد بن سعید الثقفی» است. ر. ک: صدوق، الأمالی، ص۶۳۱، ح۳؛ طوسی، الأمالی، ص۱۹۴، ح۳۳۱.

[2] رجال الطوسی، ص۴۱۴، ش۵۹۹۲.

[3] تهذیب الأحکام، ج۶، ص۵۴، ح۱۳۰؛ «وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَيْمٍ الشَّاذَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا(ع) يَقُولُ مَنْ أَحَبَّ عَاصِياً فَهُوَ عَاصٍ وَ...»؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۱۸۵، ح۲۱۳۰۵؛ نیز ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۲۸-۲۲۹.

[4] کامل الزیارات، ص۱۸۶، ح۶.

[5] مانند: «عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّى الْبَغْدَادِيِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع)...»؛ المحاسن، ج۲، ص۴۲۹، ح۲۵۰؛ «عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَرْقَمَ الْكُوفِيِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع)»؛ الکافی، ج۲، ص۱۱۹، ح۹؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۶۴، ش۲۷۹.

[6] ر. ک: الغارات، مقدمه تحقیق، ج۱، ص۵۷.

[7] تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۱۷۸؛ ج۳، ص۴۸۸؛ ج۷، ص۳۰۵؛ ج۸، ص۳۸۰، ج۹، ص۴۱۴؛ ج۱۰، ص۳۰۱ و ۳۰۶؛ ج۱۱، ص۱۷۷ و ۴۷۵؛ ج۱۲، ص۴۲۰؛ ج۱۳، ص۱۱۴ و ۲۱۷؛ ج۱۴، ص۳۹۱ و ۵۱۸.

[8] تفسیر کنزالدقائق، ج۲، ص۱۷۸؛ ج۳، ص۴۸۸؛ ج۷، ص۳۰۵؛ ج۸، ص۳۸۰.

[9] الکافی، ج۱، ص۴۴۸، ح۲۷؛ ج۲، ص۲۰۷، ح۱؛ ج۷، ص۴۲۸، ح۱۲.

[10] لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲، ش۳۰۱.

[11] الأنساب، ج۱، ص۵۱۱.

[12] المحدثین باصبهان، ج۳، ص۳۵۰، ش۴۰۴.

[13] و رأیت فی کتاب الحلال و الحرام لإسحاق بن إبراهیم الثقنی الثقة من نسخة عتیقة عندنا الآن الملیحة، ما هذا لفظه...؛ الاقبال، ج۱، ص۵۸.

[14] علامه مجلسی ذیل عنوان کتاب الغارات، تألیف ابراهیم بن محمد الثقفی: مؤلفه من مشاهیر المحدثین؛ بحار الأنوار، ج۱، ص۳۷.

[15] من أجلاء الرواة المؤلفین... و یروی عنه الأجلاء کالصفار، و سعد بن عبدالله، و أحمد بن أبی عبدالله؛ مستدرک الوسائل، الخاتمة، ج۴، ص۲۴.

[16] ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ من الثقات العلماء المصنفین.

[17] ر. ک: رجال النجاشی، ص۱۶، ش۱۹؛ طوسی، الفهرست، ص۱۳، ش۷.

[18] الثقفی: نسبة إلی ثقیف بوزن أمیر، القبیلة المشهورة قبیلة الحجاج کان مسکنها الطائف؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۲۰۹، ش۳۶۹.

[19] و مات إبراهیم بن محمد الثقفی سنة ثلاث و ثمانین و مائتین؛ رجال النجاشی، ص۱۸، ش۱۹؛ نیز ر. ک: الفهرست، ص۱۵، ش۷.

[20] قال أبو نعیم فی تاریخ أصبهان... و مات بأصبهان سنة ثمانین و مائتین... و کان أخوه علی قد هجره و باینه بسبب الرفض، قلت أرخ الطوسی وفاته سنة ثلاث و ثمانین و مائتین؛ لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲-۱۰۳، ش۳۰۱.

[21] رجال النجاشی، ص۱۶-۱۷، ش۱۹.

[22] طوسی، الفهرست، ص۱۲-۱۴، ش۷.

[23] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۱ ص۲۴۹ و ص۴۶۷-۴۸۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]