تاریخنگاران اسلامی قرن سوم هجری
آشنایی اجمالی
قرن سوم هجری دوران طلایی تدوین تاریخنگاری اسلامی است. در این دوره آثار بزرگ تاریخی به صورت منظم تألیف شد و بسیاری از روایات شفاهی قرون پیش ثبت گردید. برخی از مورخان این فهرست در اوایل قرن چهارم درگذشتند اما فعالیت اصلیشان در قرن سوم بود (مانند طبری و نسائی).
فهرست مورخان و سیرهنویسان قرن سوم هجری که دوران تثبیت و تدوین آثار بزرگ و جامع تاریخی است، بر اساس منابع تخصصی و پژوهشهای تاریخنگاری اسلامی، به شرح زیر است:
- اصمعی (عبدالملک بن قریب بن عبدالملک بن علی الأصمعی الباهلی)، تولد ۱۲۲ه، وفات ۲۱۶ه. آثار تاریخی و اخباری: «کتاب أخبار العرب»، «کتاب فحول الشعراء»، «کتاب الخیل»، «کتاب الإبل» و «کتاب الأمثال».
- ابن هشام (عبدالملک بن هشام بن أیوب الحمیری المعافری المصری)، تولد حدود ۱۵۰ه، وفات ۲۱۸ه. آثار تاریخی و تراجمی: «السیرة النبویة» (تهذیب سیرة ابن اسحاق) و کتاب «التیجان فی ملوک حمیر».
- ابوعبیده قاسم بن سلام (القاسم بن سلام بن عبدالله الهروی البغدادی)، تولد ۱۵۷ه، وفات ۲۲۴ه. آثار تاریخی و فقهی-اداری: «کتاب الأموال» (از مهمترین منابع تاریخ اقتصادی و اداری اوایل اسلام).
- ابوالحسن مدائنی (علی بن محمد بن عبدالله المدائنی البصری)، تولد ۱۳۵ه، وفات ۲۲۵ه. از بزرگترین اخباریون که بیش از ۲۰۰ اثر به او منسوب است، از جمله: «کتاب الخلفاء»، «کتاب الأمراء»، «کتاب الردة»، «کتاب فتوح الشام»، «کتاب فتوح العراق»، «کتاب الجمل»، «کتاب صفین»، «کتاب مقتل عثمان»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب أخبار الخوارج»، «کتاب أخبار بنی أمیة» و «کتاب أخبار بنی العباس».
- ابن الاعرابی (محمد بن زیاد بن الأعرابی الکوفی)، تولد ۱۵۰ه، وفات ۲۳۱ه. آثار تاریخی و لغوی: «کتاب التاریخ»، «کتاب الأنواء» و «کتاب النوادر».
- ابن سلام جمحی (محمد بن سلام بن عبیدالله الجمحی البصری)، تولد حدود ۱۵۰ه، وفات ۲۳۲ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب طبقات فحول الشعراء» (حاوی اخبار تاریخی مهم).
- ابوبکر بن ابی شیبه (عبدالله بن محمد بن ابراهیم بن عثمان العبسی الکوفی)، تولد ۱۵۹ه، وفات ۲۳۵ه. آثار تاریخی و تراجمی: «المصنف» (بخشهای تاریخی و مغازی آن از منابع مهم است).
- سعید بن یحیی اموی (ابوعثمان سعید بن یحیی بن سعید بن ابان بن سعید بن عاص اموی)، تولد نامشخص، وفات حدود ۲۵۰هه.
- مصعب زبیری (مصعب بن عبدالله بن مصعب الزبیری)، تولد ۱۵۶ه، وفات ۲۳۶ه. آثار تاریخی و تراجمی: کتاب «نسب قریش».
- خلیفة بن خیاط (خلیفة بن خیاط بن خلیفة الشیبانی العصفری البصری)، تولد حدود ۱۶۰ه، وفات ۲۴۰ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب التاریخ» (یا التاریخ الکبیر) و «کتاب الطبقات».
- محمد بن عبدالله ازرقی (محمد بن عبدالله بن أحمد الأزرقی)، تولد نامشخص، وفات حدود ۲۴۴ یا ۲۵۰ه. آثار تاریخی: «أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار».
- ابن حبیب (محمد بن حبیب بن أمیة بن عمرو الهاشمی البغدادی)، تولد حدود ۱۷۵ه، وفات ۲۴۵ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب المحبر»، «المنمق فی أخبار قریش»، «أسماء المغتالین من الأشراف فی الجاهلیة و الإسلام»، «کتاب من نزل من العرب البصرة»، «کتاب من استعمل من الأمراء علی البصرة» و «کتاب المختلف و المؤتلف فی الأنساب».
- زبیر بن بکار (الزبیر بن بکار بن عبدالله القرشی الأسدی)، تولد ۱۷۲ه، وفات ۲۵۶ه. آثار تاریخی و تراجمی: «جمهرة نسب قریش و أخبارها»، «کتاب الموفقیات» و «کتاب أزواج النبی».
- ابن عبدالحکم (عبدالرحمن بن عبدالله بن عبدالحکم المصری)، تولد ۱۸۷ه، وفات ۲۵۷ه. آثار تاریخی: «فتوح مصر و المغرب» و «فتوح إفریقیة و الأندلس».
- عمر بن شبه (عمر بن شبة بن عبیدة بن ریطة النمیری البصری)، تولد ۱۷۳ه، وفات ۲۶۲ه. آثار تاریخی: «تاریخ المدینة المنورة»، «کتاب أمراء الکوفة»، «کتاب أمراء البصرة» و «کتاب مقتل عثمان».
- فاکهی (محمد بن اسحاق بن العباس الفاکهی)، تولد حدود ۲۱۵ه، وفات ۲۷۲ یا ۲۷۵ه. آثار تاریخی: «أخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه».
- ابن قتیبه دینوری (عبدالله بن مسلم بن قتیبة الدینوری)، تولد ۲۱۳ه، وفات ۲۷۶ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب المعارف»، «کتاب الإمامة و السیاسة» (منسوب) و «کتاب عیون الأخبار».
- بلاذری (أحمد بن یحیی بن جابر بن داوود البلاذری البغدادی)، تولد حدود ۱۹۰ه، وفات ۲۷۹ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب فتوح البلدان» و «کتاب أنساب الأشراف».
- ابن ابی خیثمه (أحمد بن أبی خیثمه زهیر بن حرب النسائی البغدادی)، تولد ۱۸۵ه، وفات ۲۷۹ه. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب التاریخ الکبیر».
- ابن خردادبه (أبو القاسم عبیدالله بن عبدالله بن خردادبه)، تولد حدود ۲۱۱ه، وفات حدود ۲۸۰ یا ۳۰۰ه. آثار تاریخی و جغرافیایی: «المسالک و الممالک».
- ابن ابی الدنیا (عبدالله بن محمد بن عبید بن سفیان القرشی البغدادی)، تولد ۲۰۸ه، وفات ۲۸۱ه. آثار تاریخی و اخلاقی: «کتاب الملوک»، «کتاب مقتل أمیرالمؤمنین»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب الإشراف فی منازل الأشراف»، «کتاب الشکر»، «کتاب الصبر» و «کتاب الیقین».
- ابوزرعه دمشقی (عبدالرحمن بن عمرو بن عبدالله النصری الدمشقی)، تولد ۲۰۰ه، وفات ۲۸۱ه. آثار تاریخی: «تاریخ أبی زرعة الدمشقی».
- دینوری (أبو حنیفة أحمد بن داوود الدینوری)، تولد حدود ۲۱۰ه، وفات ۲۸۲ه. آثار تاریخی: «کتاب الأخبار الطوال».
- یعقوبی (أحمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح الیعقوبی)، تولد حدود ۲۰۴ه، وفات حدود ۲۹۲ه. آثار تاریخی و جغرافیایی: «تاریخ الیعقوبی» (تاریخ ابن واضح) و «کتاب البلدان».
- ابن الفقیه همدانی (أحمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی)، فعال در اواخر قرن سوم (حدود ۲۹۰ه). آثار تاریخی: «مختصر کتاب البلدان».
- ابن رسته (أحمد بن عمر بن رسته الأصفهانی)، فعال در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم. آثار تاریخی: «الأعلاق النفیسة».
- محمد بن جریر طبری (محمد بن جریر بن یزید الطبری الآملی)، تولد ۲۲۴ه، وفات ۳۱۰ه. آثار تاریخی و تفسیری: «تاریخ الرسل و الملوک» (تاریخ طبری)، «اختلاف الفقهاء»، «تهذیب الآثار» و «جامع البیان فی تفسیر القرآن».
- ابن ابیحاتم رازی (عبدالرحمن بن محمد بن ادریس الرازی)، تولد ۲۴۰ه، وفات ۳۲۷ه. آثار تاریخی و رجالی: «الجرح و التعدیل».
- ابن عبدربه اندلسی (أحمد بن محمد بن عبدربه القرطبی الأندلسی)، تولد ۲۴۶ه، وفات ۳۲۸ه. آثار تاریخی و ادبی: «العقد الفرید».