تاریخنگاران اسلامی قرن سوم هجری
آشنایی اجمالی
قرن سوم هجری دوران طلایی تدوین تاریخنگاری اسلامی است. در این دوره آثار بزرگ تاریخی به صورت منظم تألیف شد و بسیاری از روایات شفاهی قرون پیش ثبت گردید. برخی از مورخان این فهرست در اوایل قرن چهارم درگذشتند اما فعالیت اصلیشان در قرن سوم بود (مانند طبری و نسائی).
فهرست مورخان و سیرهنویسان قرن سوم هجری که دوران تثبیت و تدوین آثار بزرگ و جامع تاریخی است، بر اساس منابع تخصصی و پژوهشهای دانشگاهی تاریخنگاری اسلامی، به شرح زیر است:
۱. اصمعی (عبدالملک بن قریب بن عبدالملک بن علی الأصمعی الباهلی)، تولد ۱۲۲ هجری، وفات ۲۱۶ هجری. آثار تاریخی و اخباری: «کتاب أخبار العرب»، «کتاب فحول الشعراء»، «کتاب الخیل»، «کتاب الإبل» و «کتاب الأمثال».
۲. ابن هشام (عبدالملک بن هشام بن أیوب الحمیری المعافری المصری)، تولد حدود ۱۵۰ هجری، وفات ۲۱۸ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «السیرة النبویة» (تهذیب سیرة ابن اسحاق) و کتاب «التیجان فی ملوک حمیر».
۳. ابوعبیده قاسم بن سلام (القاسم بن سلام بن عبدالله الهروی البغدادی)، تولد ۱۵۷ هجری، وفات ۲۲۴ هجری. آثار تاریخی و فقهی-اداری: «کتاب الأموال» (از مهمترین منابع تاریخ اقتصادی و اداری اوایل اسلام).
۴. مدائنی (علی بن محمد بن عبدالله المدائنی البصری)، تولد ۱۳۵ هجری، وفات ۲۲۵ هجری. از بزرگترین اخباریون که بیش از ۲۰۰ اثر به او منسوب است، از جمله: «کتاب الخلفاء»، «کتاب الأمراء»، «کتاب الردة»، «کتاب فتوح الشام»، «کتاب فتوح العراق»، «کتاب الجمل»، «کتاب صفین»، «کتاب مقتل عثمان»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب أخبار الخوارج»، «کتاب أخبار بنی أمیة» و «کتاب أخبار بنی العباس».
۵. ابن الاعرابی (محمد بن زیاد بن الأعرابی الکوفی)، تولد ۱۵۰ هجری، وفات ۲۳۱ هجری. آثار تاریخی و لغوی: «کتاب التاریخ»، «کتاب الأنواء» و «کتاب النوادر».
۶. ابن سلام جمحی (محمد بن سلام بن عبیدالله الجمحی البصری)، تولد حدود ۱۵۰ هجری، وفات ۲۳۲ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب طبقات فحول الشعراء» (حاوی اخبار تاریخی مهم).
۷. ابوبکر بن ابی شیبه (عبدالله بن محمد بن ابراهیم بن عثمان العبسی الکوفی)، تولد ۱۵۹ هجری، وفات ۲۳۵ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «المصنف» (بخشهای تاریخی و مغازی آن از منابع مهم است).
۸. مصعب زبیری (مصعب بن عبدالله بن مصعب الزبیری)، تولد ۱۵۶ هجری، وفات ۲۳۶ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: کتاب «نسب قریش».
۹. خلیفة بن خیاط (خلیفة بن خیاط بن خلیفة الشیبانی العصفری البصری)، تولد حدود ۱۶۰ هجری، وفات ۲۴۰ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب التاریخ» (یا التاریخ الکبیر) و «کتاب الطبقات».
۱۰. محمد بن عبدالله ازرقی (محمد بن عبدالله بن أحمد الأزرقی)، تولد نامشخص، وفات حدود ۲۴۴ یا ۲۵۰ هجری. آثار تاریخی: «أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار».
۱۱. ابن حبیب (محمد بن حبیب بن أمیة بن عمرو الهاشمی البغدادی)، تولد حدود ۱۷۵ هجری، وفات ۲۴۵ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب المحبر»، «المنمق فی أخبار قریش»، «أسماء المغتالین من الأشراف فی الجاهلیة و الإسلام»، «کتاب من نزل من العرب البصرة»، «کتاب من استعمل من الأمراء علی البصرة» و «کتاب المختلف و المؤتلف فی الأنساب».
۱۲. زبیر بن بکار (الزبیر بن بکار بن عبدالله القرشی الأسدی)، تولد ۱۷۲ هجری، وفات ۲۵۶ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «جمهرة نسب قریش و أخبارها»، «کتاب الموفقیات» و «کتاب أزواج النبی».
۱۳. ابن عبدالحکم (عبدالرحمن بن عبدالله بن عبدالحکم المصری)، تولد ۱۸۷ هجری، وفات ۲۵۷ هجری. آثار تاریخی: «فتوح مصر و المغرب» و «فتوح إفریقیة و الأندلس».
۱۴. عمر بن شبه (عمر بن شبة بن عبیدة بن ریطة النمیری البصری)، تولد ۱۷۳ هجری، وفات ۲۶۲ هجری. آثار تاریخی: «تاریخ المدینة المنورة»، «کتاب أمراء الکوفة»، «کتاب أمراء البصرة» و «کتاب مقتل عثمان».
۱۵. فاکهی (محمد بن اسحاق بن العباس الفاکهی)، تولد حدود ۲۱۵ هجری، وفات ۲۷۲ یا ۲۷۵ هجری. آثار تاریخی: «أخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه».
۱۶. ابن قتیبه دینوری (عبدالله بن مسلم بن قتیبة الدینوری)، تولد ۲۱۳ هجری، وفات ۲۷۶ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب المعارف»، «کتاب الإمامة و السیاسة» (منسوب) و «کتاب عیون الأخبار».
۱۷. بلاذری (أحمد بن یحیی بن جابر بن داوود البلاذری البغدادی)، تولد حدود ۱۹۰ هجری، وفات ۲۷۹ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب فتوح البلدان» و «کتاب أنساب الأشراف».
۱۸. ابن ابی خیثمه (أحمد بن أبی خیثمه زهیر بن حرب النسائی البغدادی)، تولد ۱۸۵ هجری، وفات ۲۷۹ هجری. آثار تاریخی و تراجمی: «کتاب التاریخ الکبیر».
۱۹. ابن خرداذبه (أبو القاسم عبیدالله بن عبدالله بن خرداذبه)، تولد حدود ۲۱۱ هجری، وفات حدود ۲۸۰ یا ۳۰۰ هجری. آثار تاریخی و جغرافیایی: «المسالک و الممالک».
۲۰. ابن ابی الدنیا (عبدالله بن محمد بن عبید بن سفیان القرشی البغدادی)، تولد ۲۰۸ هجری، وفات ۲۸۱ هجری. آثار تاریخی و اخلاقی: «کتاب الملوک»، «کتاب مقتل أمیرالمؤمنین»، «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب الإشراف فی منازل الأشراف»، «کتاب الشکر»، «کتاب الصبر» و «کتاب الیقین».
۲۱. ابوزرعه دمشقی (عبدالرحمن بن عمرو بن عبدالله النصری الدمشقی)، تولد ۲۰۰ هجری، وفات ۲۸۱ هجری. آثار تاریخی: «تاریخ أبی زرعة الدمشقی».
۲۲. دینوری (أبو حنیفة أحمد بن داوود الدینوری)، تولد حدود ۲۱۰ هجری، وفات ۲۸۲ هجری. آثار تاریخی: «کتاب الأخبار الطوال».
۲۳. یعقوبی (أحمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح الیعقوبی)، تولد حدود ۲۰۴ هجری، وفات حدود ۲۹۲ هجری. آثار تاریخی و جغرافیایی: «تاریخ الیعقوبی» (تاریخ ابن واضح) و «کتاب البلدان».
۲۴. ابن الفقیه همدانی (أحمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی)، فعال در اواخر قرن سوم (حدود ۲۹۰ هجری). آثار تاریخی: «مختصر کتاب البلدان».
۲۵. ابن رسته (أحمد بن عمر بن رسته الأصفهانی)، فعال در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم. آثار تاریخی: «الأعلاق النفیسة».
۲۶. محمد بن جریر طبری (محمد بن جریر بن یزید الطبری الآملی)، تولد ۲۲۴ هجری، وفات ۳۱۰ هجری. آثار تاریخی و تفسیری: «تاریخ الرسل و الملوک» (تاریخ طبری)، «اختلاف الفقهاء»، «تهذیب الآثار» و «جامع البیان فی تفسیر القرآن».
۲۷. ابن ابیحاتم رازی (عبدالرحمن بن محمد بن ادریس الرازی)، تولد ۲۴۰ هجری، وفات ۳۲۷ هجری. آثار تاریخی و رجالی: «الجرح و التعدیل».
۲۸. ابن عبدربه اندلسی (أحمد بن محمد بن عبدربه القرطبی الأندلسی)، تولد ۲۴۶ هجری، وفات ۳۲۸ هجری. آثار تاریخی و ادبی: «العقد الفرید».