محمد بن اسحاق فاکهی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تاریخنگاران اسلامی قرن سوم هجری است. محمد بن اسحاق فاکهی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: محمد بن اسحاق فاکهی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابوعبدالله محمد بن اسحاق بن عباس فاکهی مکی: مورخ و اهل مکه بود[۱]. در مورد حیات فردی، اجتماعی و علمی فاکهی اطلاعات چندانی در دست نیست، اما ابوالحسن انصاری[۲] و زیاد بن عبدالله از او روایت کردهاند. او نیز از محمد بن عبدالله بن قیس بن مخرمه و برخی دیگر روایت میکند[۳]. وی بنابه گفته برخی منابع، پس از سال ۲۷۲ یا حدود ۲۸۰ هـ درگذشته است[۴]. اثر وی تاریخ مکه (اخبار مکه) است که به گفته الیان سرکیس، به سال ۲۷۲ هـ توسط او تألیف شده است[۵]. اخبار مکه فاکهی در کنار اخبار مکه ابوولید محمد بن عبدالله بن احمد ازرقی (م حدود ۲۵۰ﻫ)، دومین اثر کهن در مورد تاریخ شهر مکه است که در قرن سوم به نگارش در آمد. این دو اثر تاریخی از آن جهت حائز اهمیت میباشند که تا حدود پنج قرن پس از آن (یعنی تا اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم)، هیچ کس درباره تاریخ این شهر دست به تألیف و تصنیف نزد[۶]. تنها پس از این مدت بود که تقیالدین محمد بن احمد فاسی (۷۷۵ ـ ۸۳۲ﻫ) دو کتاب ارزشمند خود به نامهای «شِفاء الغرام بأخبار البلد الحرام» و «عقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین» را به نگارش درآورد. الندیم از اخبار مکه فاکهی به عنوان مکه و اخبارها فی الجاهلیة و الاسلام یاد کرده[۷] که ظاهراً بخشی از این اثر از بین رفته، اما قسمتهایی از آن را مستشرق آلمانی وستنفلد از روی نسخه خطی که در یکی از کتابخانههای اروپا وجود داشته، احیا کرده[۸] و در جلد دوم اخبار مکة المشرفه تحت عنوان المنتقی فی اخبار ام القُری همراه با منتخباتی از کتاب شِفاء الغرام تقی الدین فاسی و الجامع اللطیف فی فضایل مکه و بناء البیت الشریف محمد بن امین بن ظهیره منتشر شده است. تاریخ مکه فاکهی به سان اخبار مکه ازرقی بر خلاف تاریخ مدینة دمشق یا تاریخ بغداد، در مورد اعیان و فضلایی که اهل مکه بودهاند یا به مکه وارد شدهاند نیست، بلکه موضوعات متنوع دیگری همچون موارد زیر را در بر میگیرد: اصحاب پیامبر(ص) از زنان و مردان که در زمان حیات و یا پس از رحلت آن حضرت در مکه از دنیا رفتند فتنه ابن زبیر و تسلط او بر مکه و محاصره وی توسط حجّاج در زمان عبدالملک بن مروان (خلافت ۶۵ ـ ۸۶ﻫ) و تبعات این محاصره از جمله قحط و گرانی ارزاق در مکه[۹] والیانی که در مکه از دنیا رفتند مانند عتاب بن اسید (عامل رسول خدا(ص) بر مکه) والیان مکه قضات قرشی مکه حمامها و برکههای مکه[۱۰] راههایی که به مکه ختم میشود طایفههایی از مردمان جاهلیت که بین صفا و مروه بودهاند و آنچه بین صفا و مروه میگفتند و انجام میدادند بتهایی مانند بت معروف اساف و نایله که بین صفا و مروه بودند چیزهایی که اهل مکه در جاهلیت با آن بازی میکرده اند[۱۱] و منارهها و شمار آنها بر سر کوههای مکه. فاکهی در این مورد مینویسد: مسلمانان مکه در صدر اسلام فقط در مسجد الحرام اذان میگفتند و این، باعث میشد که چه بسا کسانی که در اطراف مکه و بین درهها و کوهها بودند، صدای اذان را نشنوند و از ادای به موقع نماز باز بمانند، تا اینکه در زمان هارون (خلافت ۱۷۰ ـ ۱۹۳ﻫ) عبدالله بن مالک خزاعی به مکه وارد شد و به همین سبب، نمازش قضا شد از این رو دستور داد تا بر فراز کوههای این شهر منارههایی برای اذان بسازند و برای مؤذنین هم مقرری تعیین نمود[۱۲].[۱۳].
منابع
جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱
پانویس
- ↑ الاعلام، ج۶، ص۲۸
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۳ (الاعلام بأعلام بیت الله الحرام)، ص۹
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۲ (المنتقی فی اخبار امّ القری) ص۷
- ↑ اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار ص۱۰، مقدمه محقق
- ↑ معجم المطبوعات العربیه، ج۲، ص۱۴۳۱
- ↑ شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، ص۱۴، مقدمه مؤلف
- ↑ الفهرست (الندیم)، ص۱۲۲
- ↑ اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، ص۱۰، مقدمه محقق
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۲ (المنتقی فی اخبار ام القری)، صص ۱۸ ـ ۲۶
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۲ (المنتقی فی اخبار ام القری)، صص۳۲، ۳۵، ۴۰ و ۴۳
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۲ (المنتقی فی اخبار ام القری)، صص ۳، ۵ و ۹
- ↑ اخبار مکة المشرفه، ج۲ (المنتقی فی اخبار ام القری)، ص۱۱
- ↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۱، ص ۷۲۳.