احمد بن موسی بن جعفر اشعری قمی

آشنایی اجمالی

احمد بن موسی ابوجعفر اشعری قمی معروف به احمد بن ابی‌زاهر^[۱]، مولی و از راویان امامی طبقه هفتم یا هشتم^[۲] است که طبق گزارش‌ها از هیچ‌یک از امامان معصوم بدون واسطه روایت نکرده است؛ از این رو شیخ طوسی او را در شمار کسانی که از ائمه روایتی ندارند یاد کرده است^[۳]. احمد بن ابی‌زاهر از محدثانی همچون محمد بن حسین بن ابی‌خطاب، جعفر بن محمد بن مالک، حسن بن علی بن نعمان و یعقوب بن یزید انباری حدیث آموخته و روایت کرده است^[۴]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن یحیی عطار، احمد بن ادریس و محمد بن حسن صفار می‌باشند^[۵].

درباره شخصیت احمد بن ابی‌زاهر، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون علامه حلی^[۶] و طه نجف^[۷] وی را محدثی ضعیف دانسته و مدعی شده‌اند که احادیث او پاکیزه نیست^[۸]. ابن داوود نیز نام وی را دو بار، هم در میان ممدوحان و هم در میان مجروحان ذکر کرده است^[۹]. در مقابل، بزرگانی چون علامه مجلسی^[۱۰]، محقق بحرانی^[۱۱] و آیت‌الله خویی^[۱۲] بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. نجاشی نوشته است: وی در قم شخصیتی موجه بود و محمد بن یحیی عطار از خاص‌ترین یارانش به شمار می‌آمد^[۱۳]. محققان بر این باورند که محدثان قمی در نقل حدیث بسیار سخت‌گیر بوده‌اند^[۱۴]، اما با این حال وی در میان آنان از اعتبار بالایی برخوردار بوده است^[۱۵]. همچنین طبق بررسی‌ها، عبارت ناظر بر پاکیزه نبودن حدیث او صرفاً به معنای وجود روایات منکر یا نقل از راویان ضعیف در روایاتش است و این امر منافاتی با وثاقت شخص راوی ندارد^[۱۶].

وی در حدود سال ۳۰۰ درگذشت^[۱۷] و کتاب‌های البداء، النوادر، صفة الرسل و الانبیاء و الصالحین، الزکاة، احادیث الشمس و القمر، الجمعة و العیدین، الجبر و التفویض و ما یفعل الناس حین یفقدون الامام از آثار اوست^[۱۸].^[۱۹]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲
جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱

پانویس

↑ أبوزاهر، کنیه موسی (پدر احمد) است؛ بدان جهت به احمد بن أبی زاهر مشهور شده است. نمازی نوشته است: اسم أبی زاهر، موسی بن جعفر بن محمد است؛ ر. ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۹، ش۶۶۵؛ در حالی که نجاشی که در نسب‌شناسی اطلاعات وسیعی دارد، با جمله و إسم أبی زاهر، موسی بسنده کرده است و در جای دیگر هم قرینه و شاهدی برای آن پیدا نشده است.
↑ الموسوعة الرجالیة، طبقات رجال الکافی، ص۳۸.
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۶، ش۶۰۱۱.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۵۴؛ ج۹، ص۵۶۶؛ ج۱۳، ص۱۶۷؛ کامل الزیارات، ص۱۸۸، ح۳؛ الکافی، ج۱، ص۲۵۴، ح۲؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۶۸، ج۷، ص۱۵۵، ح۱۴، ص۲۱۰، ح۱۰، ص۳۸۹، ح۵ - ۶، ص۳۹۴، ح۸ و ص۴۲۶، ح۱۶.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۵۴؛ کامل الزیارات، ص۲۵۰، ح۱۰؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۴۲۶، ح۱۶.
↑ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۳، ش۱۱.
↑ معراج أهل الکمال، ص۱۰۰، ش۳۷؛ إتقان المقال، ص۳۵۶.
↑ رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۵؛ الفهرست، ص۶۱، ش۷۶.
↑ إبن داوود، الرجال، ص۲۲، ش۵۲، ۳۸۷ و ۴۱۷، ش۱۶.
↑ علامه مجلسی نوشته است: "وإبن أبی زاهر، ممدوح، وفیه ذم الوجیزة فی الرجال، ص۱۴۴.
↑ معراج أهل الکمال، ص۱۰۰، ش۳۷؛ إتقان المقال، ص۳۵۶.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۹، ش۴۱۱.
↑ نجاشی: "أحمد بن أبی زاهر و اسم أبی زاهر موسی أبوجعفر الأشعری القمی، مولی، کان وجهاً بقم، و حدیثه لیس بذلک النقی، وکان محمد بن یحیی العطار أخص أصحابه به و صنف کتباً، منها: البداء، کتاب النوادر، کتاب صفة الرسل والأنبیاء والصالحین، کتاب الزکاة، کتاب أحادیث الشمس و القمر، کتاب الجمعة و العیدین، کتاب الجبر و التفویض، کتاب ما یفعل الناس حین یفقدون الإمام. أجازنا إبن شاذان عن أحمد بن محمد بن یحیی العطار عن أبیه عنه جمیع کتبه..." رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۵.
↑ مانند: احمد بن محمد بن خالد... طعن علیه القمیون؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۴، ش۷.
محمد بن أحمد الجامورانی... أبوعبدالله الرازی ضعفه القمیون؛ همان، ص۲۵۶، ش۵۹.
↑ علامه شوشتری آن را به معنای وجاهت دنیوی گرفته که بعید به نظر می‌رسد: إن المراد بالوجاهة فی النجاشی الوجاهة الدنیویة؛ ر. ک: قاموس الرجال، ج۱، ص۳۸۴، ش۲۸۲.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۹، ش۴۱۱.
↑ معجم المؤلفین، ج۲، ص۱۸۷.
↑ رجال النجاشی، ج۱، ص۲۳۰.
↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۱۱۵.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲ ص۴۷-۵۱.

[1] أبوزاهر، کنیه موسی (پدر احمد) است؛ بدان جهت به احمد بن أبی زاهر مشهور شده است. نمازی نوشته است: اسم أبی زاهر، موسی بن جعفر بن محمد است؛ ر. ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۴۹، ش۶۶۵؛ در حالی که نجاشی که در نسب‌شناسی اطلاعات وسیعی دارد، با جمله و إسم أبی زاهر، موسی بسنده کرده است و در جای دیگر هم قرینه و شاهدی برای آن پیدا نشده است.

[2] الموسوعة الرجالیة، طبقات رجال الکافی، ص۳۸.

[3] رجال الطوسی، ص۴۱۶، ش۶۰۱۱.

[4] تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۵۴؛ ج۹، ص۵۶۶؛ ج۱۳، ص۱۶۷؛ کامل الزیارات، ص۱۸۸، ح۳؛ الکافی، ج۱، ص۲۵۴، ح۲؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۶۸، ج۷، ص۱۵۵، ح۱۴، ص۲۱۰، ح۱۰، ص۳۸۹، ح۵ - ۶، ص۳۹۴، ح۸ و ص۴۲۶، ح۱۶.

[5] تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۴۵۴؛ کامل الزیارات، ص۲۵۰، ح۱۰؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۴۲۶، ح۱۶.

[6] خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۰۳، ش۱۱.

[7] معراج أهل الکمال، ص۱۰۰، ش۳۷؛ إتقان المقال، ص۳۵۶.

[8] رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۵؛ الفهرست، ص۶۱، ش۷۶.

[9] إبن داوود، الرجال، ص۲۲، ش۵۲، ۳۸۷ و ۴۱۷، ش۱۶.

[10] علامه مجلسی نوشته است: "وإبن أبی زاهر، ممدوح، وفیه ذم الوجیزة فی الرجال، ص۱۴۴.

[11] معراج أهل الکمال، ص۱۰۰، ش۳۷؛ إتقان المقال، ص۳۵۶.

[12] معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۹، ش۴۱۱.

[13] نجاشی: "أحمد بن أبی زاهر و اسم أبی زاهر موسی أبوجعفر الأشعری القمی، مولی، کان وجهاً بقم، و حدیثه لیس بذلک النقی، وکان محمد بن یحیی العطار أخص أصحابه به و صنف کتباً، منها: البداء، کتاب النوادر، کتاب صفة الرسل والأنبیاء والصالحین، کتاب الزکاة، کتاب أحادیث الشمس و القمر، کتاب الجمعة و العیدین، کتاب الجبر و التفویض، کتاب ما یفعل الناس حین یفقدون الإمام. أجازنا إبن شاذان عن أحمد بن محمد بن یحیی العطار عن أبیه عنه جمیع کتبه..." رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۵.

[14] مانند: احمد بن محمد بن خالد... طعن علیه القمیون؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۴، ش۷.
محمد بن أحمد الجامورانی... أبوعبدالله الرازی ضعفه القمیون؛ همان، ص۲۵۶، ش۵۹.

[15] علامه شوشتری آن را به معنای وجاهت دنیوی گرفته که بعید به نظر می‌رسد: إن المراد بالوجاهة فی النجاشی الوجاهة الدنیویة؛ ر. ک: قاموس الرجال، ج۱، ص۳۸۴، ش۲۸۲.

[16] معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۹، ش۴۱۱.

[17] معجم المؤلفین، ج۲، ص۱۸۷.

[18] رجال النجاشی، ج۱، ص۲۳۰.

[19] جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۱۱۵.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲ ص۴۷-۵۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]