بحث:توحید افعالی در کلام اسلامی

توحید افعالی، اصل علیت و الواحد

از اصول و قواعد مسلم و مشترک کلامی توحید افعالی است که تمام طیف‌های کلامی اعم از معتزله، اشاعره و امامیه آن را می‌‌پذیرند، به این معنی که هر خلق، تأثیر، فعل و حرکتی که در عالم امکان تحقق می‌‌یابد، فاعل و علت هستی‌بخش آن خداوند است؛ لکن وقتی دو اصل و قاعده دیگری را نیز نسبت به توحیدی افعالی لحاظ شود، تفسیرهای مختلفی از هر سه قاعده ارائه شده است. اشاعره با تمسک به توحید افعالی منکر قاعده الواحد و اصل علیت شده و معتقدند تمام خلقت، افعال و تأثیرات فعل مباشر خداوندند. آنان از جمله منکر نقش و فاعلیت انسان در افعال خود شده و نهایت نظریه کسب را مطرح کردند.

متکلمان معتزله و امامیه با پذیرش اصل علیت فاعلیت خدا را با آن تبیین و توجیه نموده‌‌اند. معتزله در افعال انسان به اختیار و امامیه به امر بین الامرین معتقد شدند؛ اما اکثریتشان منکر قاعده الواحد شدند، هر چند برخی‌شان قاعده الواحد را پذیرفته و فعل مباشر خداوند را یک فعل به نام «عقل اول» یا همان وجود نوری پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) تفسیر می‌کنند. تبیین زوایای مباحث فوق در این مختصر نمی‌گنجد و نگارنده در موضع دیگر به تفصیل آنها پرداخته است.