تقیالدین مقریزی
آشنایی اجمالی
ابومحمد تقی الدین احمد بن علی مقریزی (٧۶۶-٨۴۵) از نویسندگان پرکار مصری (متولد در محله برجوان قاهره) و مورخی برجسته است که نسب او به فاطمیان مصر میرسد. وی که در دوره مملوکی زندگی میکرد، به نوشته ابن حجر، این نسب خود را تنها به کسانی ابراز میکرد که به آنان اطمینان داشت[۱]. مقریزی به داشتن مذهب حنفی و سپس شافعی شهرت دارد و در نوشتههایش نیز به عنوان یک عالم سنی ظاهر شده است. این نکته در منابع تأیید شده است که در آغاز و به صورت خانوادگی حنفی بود، اما بعدها به مذهب شافعی گروید[۲]. وی بارها سمتهای مختلفی مانند حسبه و قضاء را در قاهره بر عهده داشت که نشانگر موقعیت اجتماعی و علمی او در این شهر است. به لحاظ علمی تخصص مقریزی در تاریخ است و در این زمینه آثار بیشماری دارد که برخی از آنها در موضوع خود منحصر به فرد و ممتاز است. در تخصص وی همین بس که افزون بر کتابها و رسالات فراوان کسانی مانند ابن تغری بردی صاحب النجوم الزاهره، و ابن حجر عسقلانی از شاگردان او بودهاند. بنابراین، مکتب تاریخنگاری دوره مملوکی که یکی از محورهای اصلی آن مقریزی است. پس از وی نیز استمراری شایسته و گسترده داشته است. در سالهای اخیر، به دلیل حساسیتی که او روی تصحیح نسب فاطمیان ابراز داشت، درباره عقیده مذهبی او نیز بحثهایی صورت گرفته است با این حال ضمن آنکه نسب وی فاطمی است و تلاش کرده که با استدلال نسب فاطمیان را درست بداند، همچنان درباره وی جنجالهایی میان پژوهشگرانی که درباره وی مینویسند وجود دارد[۳]. رسالهای از وی با عنوان «خلاصة الکلام فی معرفة ما یجب لآل البیت النبوی من الحق علی من عداهم» به چاپ رسیده که از تمایل خاص وی به موضوع اهل بیت حکایت دارد[۴].
همانطور که گفته شد، آثار وی به طور عمده در تاریخ است و به همین دلیل ابن تغری بردی، که شاگرد اوست و تألیفات او را بیش از دویست مجلد دانسته گوید: أَفْنَى عُمْرَهُ فِي كِتَابَةِ التَّارِيخِ وَ التَّصَانِيفِ...، عمرش را در نگارش تاریخ گذاشت و در این باره به او مثل زده میشد[۵]. تنوع فعالیتهای وی در حوزه تاریخ یکی از مهمترین مسائلی است که درباره شخصیت تاریخی وی میتوان گفت به خصوص که در هر زمینه کارهای ماندگاری از خود برجای گذاشته و به هیچ روی ضعفی از خود نشان نداده است. مسلماً دسترسی وی به منابع بیشماری که این زمان در قاهره و دیگر شهرهای اطراف آن بوده، یکی از دلایل مهم این مطلب است. میدانیم که در این دوره دیگر نقاط جهان اسلام به خصوص شرق اسلامی، از رونق علمی افتاده بود و چراغ علم بیش از همه در شام و قاهره درخشش داشت.
در حوزه تاریخ اسلام کتاب استاع الأسماع بما للنبی من الاحوال والاموال والحفدة و المتاع در سیره نبوی، در کنار آثار بزرگی مانند سبل الهدی والرشاد یا سیره حلبی و جز اینها، از کارهای بسیار شایسته این دوره است که به صورت موضوعی زندگی رسول الله(ص) مورد توجه قرار گرفته و در ۱۵ جلد (بیروت، ۱۹۹۹، دارالکتب العلمیه) منتشر شده است. کتاب النزاع و التخاصم فی ما بین بنیامیة و بنیهاشم نیز نگاه تازهای به رویدادهای صدر اسلام است که در چهارچوب نوعی نظریه قبیلهای آن حوادث و رویدادها مورد توجه قرار گرفته است[۶]. کتاب اتعاظ الحنفاء فی أخبار الائمة الفاطمیین الخلفاء (سه جلد، قاهره، ۲۰۰۰) یکی از بهترین آثاری است که درباره تاریخ روی کار آمدن فاطمیان نوشته است. در حوزه تاریخ و جغرافیای مصر چندین کتاب مفصل نگاشته که یکی الخطط المقریزیه است که اخیراً با تصحیح أیمن فواد السید (مؤسسه الفرقان در لندن) منتشر شد. کتاب التاریخ الکبیر المقفی درباره شرح حال مصریها و واردین مصر، کتاب السلوک فی معرفة دول الملوک در تاریخ امیران و سلاطین مصر که حوادث الدهور ابن تغری بردی ذیل آن است، و نیز تاریخ الاقبال (قاهره، ۱۹۹۸) از آثار قابل توجه وی درباره مصر است. رسالهها و کتابچههای جالبی هم دارد که از آن جمله میتوان به تاریخ الیهود و آثارهم فی مصر (قاهره، دارالفضیله)، الالمام بأخبار من بأرض الحبشة من ملوک الإسلام، الذهب المسبوک بذکر من حج من الخلفاء و الملوک، گوشهای از تنوع کارهای تاریخی وی را نشان میدهد.
طی سالهای اخیر جمال الدین شیال، بسیاری از رسائل وی را تصحیح و منتشر کرده است. کتابی نیز با عنوان شذور العقود فی ذکر النقود (افست قم، ١۴٠٧) درباره سکههای دنیای اسلام دارد که نشانگر توجه وی به مسائل تمدنی در دنیای اسلام است. رسالهای هم درباره تاریخ بنای کعبه دارد که عبداللطیف بن دهیش آن را منتشر کرده است (مکه، دارالبشائر، ۲۰۰۵). مجموعهای از رسائل وی با عنوان رسائل المقریزی شامل یازده رساله او در سال ١۴٢۶ منتشر شده است. یکی از آنها رسالهای درباره سکونت اعراب در مصر با عنوان البیان و الاعراب عمن فی أرض مصر من الاعراب است[۷].[۸]
منابع
پانویس
- ↑ انباء الغمر، ج۹، ص۱۷۲.
- ↑ النجوم الزاهره، ج١۵، ص۴٩١؛ المنهل الصافی، ج۱، ص۴١۵.
- ↑ بنگرید: منهج المقریزی فی تقریر الملل و النحل، صص۵٠-۵٣.
- ↑ این رساله در رسائل المقریزی (صص۱۷۷-۲۱۲) (به کوشش رمضان البدری و احمد مصطفی قاسم، قاهره، ۱۹۹۸) و به صورت مستقل (در قم، ١۴٢۶) منتشر شده است. مواضع مقریزی در این کتاب، به رغم برخی از فراز و نشبیبها، تمایل جدی او را به اهل بیت و محور بودن آنان نشان میدهد.
- ↑ حوادث الدهور، ج۱، ص۶٧.
- ↑ درباره نظریه مقریزی و مقایسه آن با دیدگاههای این معتز بنگرید به: مقالات و رسالات، دفتر اول و دوم، مقاله: تفسیر تاریخ اسلامی بر اساس منازعه عباسیان و طالبیان، صص٣۴٧-٣۶٧.
- ↑ گزارشی از زندگینامه و آثار علمی مقریزی را بنگرید در: تاریخنگاری محلی و خططنویسی در مصر دوره اسلامی، ص۱۹۹ به بعد (تهران، سمت، ۱۳۹۱).
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۲۶.