حسن بن علی بن ابی‌عثمان

آشنایی اجمالی

حسن بن علی بن عبدالواحد بن حبیب معروف به حسن بن علی بن ابی عثمان با کنیه «ابومحمد» و ملقب به «سجاده» و «العابد»، اصالتاً کوفی و ساکن شهرهای قم و همدان، از اصحاب امام جواد(ع) و امام هادی(ع)^[۱] در طبقه ششم و هفتم راویان بود؛ هرچند علامه حلی و ابن داوود او را تنها از اصحاب امام جواد(ع) معرفی کرده‌اند^[۲]. وی تنها از امام جواد(ع) یک حدیث بدون واسطه روایت کرده است^[۳]. حسن بن علی بن ابی عثمان افزون بر آن حضرت، از محدثانی همچون ابن سنان، موسی بن بکر، محمد بن الفضیل و اسماعیل بن عباد حدیث آموخته و روایت کرده است^[۴]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان احمد بن أبی عبدالله البرقی، ابراهیم بن هاشم و الحسن بن الحسین اللؤلؤی می‌باشند^[۵]. در کتب رجالی از این راوی با عناوین گوناگونی یاد شده و ابن حجر از علمای اهل سنت نیز به شرح حال او پرداخته است^[۶].
درباره شخصیت وی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون نجاشی، شیخ طوسی و ابن غضائری وی را ضعیف و غالی دانسته^[۷] و کشی او را از فرقه انحرافی علیائیه معرفی کرده است^[۸]. متأخرانی چون علامه مجلسی و سید بحرالعلوم نیز به پیروی از قدما او را تضعیف کرده‌اند^[۹]. در مقابل، بزرگانی چون علی بن ابراهیم قمی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۱۰]. با این حال، برخی علما در روایات وی تفکیک قائل شده و بر این باورند که بسیاری از روایات راوی نشان‌دهنده اعتقاد صحیح وی به توحید و ولایت معصومان(ع) است^[۱۱] و به دلیل ذکر نامش در اسناد تفسیر قمی^[۱۲] و کامل الزیارات^[۱۳] و همچنین روایت محدثان ثقه و معتبری چون ابراهیم بن هاشم از او^[۱۴]، احادیث و روایاتش از اعتبار نسبی برخوردار است. کتاب نوادر از آثار اوست^[۱۵].^[۱۶]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۳۷۵، (ش ۵۵۴۸) و ۳۸۵، (ش (۵۶۷۵).
↑ رجال العلامة الحلی، ص۲۱۲، ش۴: من أصحاب أبی جعفر محمد الجواد(ع).
الرجال، ابن داود، ص۴۴۱، ش۱۲۲: الحسن بن علی بن أبیعثمان سجادة د [جخ]....
رجال النجاشی، ص۶۱، ش۱۴۱: ...، و ذکر أن أباه علی بن عثمان روی عن أبی الحسن موسی(ع).
↑ الثاقب فی المناقب، ص۵۱۹، ح۴۵۰.
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸؛ الکافی، ج۱، ص۱۱۳، ح۲؛ ج۲، ص۴۵۸، ح۲۰؛ ج۵، ص۱۶۰، ح۳؛ ج۸، ص۲۵۷، ح۳۶۹؛ کامل الزیارات، ص۸۰،(ح۳)، ۱۰۴، (ح۲)، ۱۱۴، (ح۳) و ۱۵۴، (ح۲)، الأمالی، صدوق، ص۲۴۴، ح۱؛ ثواب الأعمال، ص۱۵۰؛ الخصال، ج۱، ص۲۸۴، ح۳۳؛ ج۲، ص۳۴۸، (ح۲۲)، ۴۴۷، (ح ۴۸) و ۶۳۹، (ح۱۴)؛ علل الشرائع، ج۱، ص۹، ح۱؛ مختصر البصائر، ص۷۵، ح۴۶؛ رجال الکشی، ص۲۵۳، (ش۴۷۱) و ۳۳۷، (ش۶۱۹)؛ الخصال، ج۱، ص۲۲۹، ح۶۸؛ مختصر البصائر، ص۱۱۹، ح۹۷.
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸؛ الکافی، ج۱، ص۱ و ۱۱۳، ح۲؛ ج۸، ص۲۵۷، ح۳۶۹؛ الأمالی، صدوق، ص۲۴۴، ح۱؛ الخصال، ج۱، ص۳۱۳، ح۹۱؛ مختصر البصائر، ص۷۵، ح۴۶؛ مقتضب الأثر، ص۴۸؛ رجال الکشی، ص۳۳۷، ش۶۱۹؛ الأمالی، صدوق،ص ۱۴۱، ح۶.
↑ لسان المیزان، ج۲، ص۲۳۴، ش۹۹۵.
↑ الرجال ابن غضائری، ص۵۲، ش۳۵. جناب علامه حلی در کتاب رجال خود (ص۲۱۲، ش۴) و ابن داوود در الرجال (ص۴۴۱، ش۱۲۲) با یادکرد نام راوی در بخش دوم کتاب خود، او را ضعیف و نامعتبر شمرده‌اند.
↑ رجال الکشی، ص۵۷۱ - ۵۷۲، ش۱۰۸۲.
↑ الفوائد الرجالیه، بحر العلوم، ج۳، ص۲۷۳.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۲۵، ش۲۹۴۱.
↑ دلائل الإمامه، ص۴۰۳ - ۴۰۴.
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸.
↑ کامل الزیارات، ص۸۰، (ح ۳ و ۴)، ۱۰۴، (ح۲)، ۱۰۸، (ح ۲) و ۱۱۴، (ح۳) و....
↑ مقتضب الأثر، ص۴۸.
↑ رجال النجاشی، ص۶۱، ش۱۴۱. با نگاه به عنوان راوی در کتب همدوره‌های نجاشی مانند شیخ طوسی، کشی و ابن غضائری فهمیده می‌شود که عنوان الحسن بن أبی‌عثمان در رجال النجاشی یا نمونه‌ای از انتساب به جد است، یا افتادگی رخ داده و عنوان صحیح الحسن بن علی بن أبیعثمان است؛ همچنین از کتب رجالیان دیگر که از نجاشی گزارش کرده‌اند، آشکار می‌گردد که عبارت أباه علی بن عثمان در نسخه‌های در دسترس از رجال النجاشی افتاده و عبارت درست أباه علی بن أبی عثمان است. به هر روی، نام جد راوی در شماری از اسناد الحسن بن علی بن عثمان ثبت شده است و این، چاپ حاضر از رجال النجاشی را تأیید می‌کند. این در حالی است که نام أبی عثمان -چنانکه یاد خواهد شد- عبدالواحد است. شاید بتوان گفت جد راوی دارای دو اسم بوده؛ ولی به سبب معروف‌تر بودن عثمان در اسناد به آن اسم نامیده شده است.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۳۱۹-۳۳۷.

[1] رجال الطوسی، ص۳۷۵، (ش ۵۵۴۸) و ۳۸۵، (ش (۵۶۷۵).

[2] رجال العلامة الحلی، ص۲۱۲، ش۴: من أصحاب أبی جعفر محمد الجواد(ع).
الرجال، ابن داود، ص۴۴۱، ش۱۲۲: الحسن بن علی بن أبیعثمان سجادة د [جخ]....
رجال النجاشی، ص۶۱، ش۱۴۱: ...، و ذکر أن أباه علی بن عثمان روی عن أبی الحسن موسی(ع).

[3] الثاقب فی المناقب، ص۵۱۹، ح۴۵۰.

[4] تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸؛ الکافی، ج۱، ص۱۱۳، ح۲؛ ج۲، ص۴۵۸، ح۲۰؛ ج۵، ص۱۶۰، ح۳؛ ج۸، ص۲۵۷، ح۳۶۹؛ کامل الزیارات، ص۸۰،(ح۳)، ۱۰۴، (ح۲)، ۱۱۴، (ح۳) و ۱۵۴، (ح۲)، الأمالی، صدوق، ص۲۴۴، ح۱؛ ثواب الأعمال، ص۱۵۰؛ الخصال، ج۱، ص۲۸۴، ح۳۳؛ ج۲، ص۳۴۸، (ح۲۲)، ۴۴۷، (ح ۴۸) و ۶۳۹، (ح۱۴)؛ علل الشرائع، ج۱، ص۹، ح۱؛ مختصر البصائر، ص۷۵، ح۴۶؛ رجال الکشی، ص۲۵۳، (ش۴۷۱) و ۳۳۷، (ش۶۱۹)؛ الخصال، ج۱، ص۲۲۹، ح۶۸؛ مختصر البصائر، ص۱۱۹، ح۹۷.

[5] تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸؛ الکافی، ج۱، ص۱ و ۱۱۳، ح۲؛ ج۸، ص۲۵۷، ح۳۶۹؛ الأمالی، صدوق، ص۲۴۴، ح۱؛ الخصال، ج۱، ص۳۱۳، ح۹۱؛ مختصر البصائر، ص۷۵، ح۴۶؛ مقتضب الأثر، ص۴۸؛ رجال الکشی، ص۳۳۷، ش۶۱۹؛ الأمالی، صدوق،ص ۱۴۱، ح۶.

[6] لسان المیزان، ج۲، ص۲۳۴، ش۹۹۵.

[7] الرجال ابن غضائری، ص۵۲، ش۳۵. جناب علامه حلی در کتاب رجال خود (ص۲۱۲، ش۴) و ابن داوود در الرجال (ص۴۴۱، ش۱۲۲) با یادکرد نام راوی در بخش دوم کتاب خود، او را ضعیف و نامعتبر شمرده‌اند.

[8] رجال الکشی، ص۵۷۱ - ۵۷۲، ش۱۰۸۲.

[9] الفوائد الرجالیه، بحر العلوم، ج۳، ص۲۷۳.

[10] معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۲۵، ش۲۹۴۱.

[11] دلائل الإمامه، ص۴۰۳ - ۴۰۴.

[12] تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۸.

[13] کامل الزیارات، ص۸۰، (ح ۳ و ۴)، ۱۰۴، (ح۲)، ۱۰۸، (ح ۲) و ۱۱۴، (ح۳) و....

[14] مقتضب الأثر، ص۴۸.

[15] رجال النجاشی، ص۶۱، ش۱۴۱. با نگاه به عنوان راوی در کتب همدوره‌های نجاشی مانند شیخ طوسی، کشی و ابن غضائری فهمیده می‌شود که عنوان الحسن بن أبی‌عثمان در رجال النجاشی یا نمونه‌ای از انتساب به جد است، یا افتادگی رخ داده و عنوان صحیح الحسن بن علی بن أبیعثمان است؛ همچنین از کتب رجالیان دیگر که از نجاشی گزارش کرده‌اند، آشکار می‌گردد که عبارت أباه علی بن عثمان در نسخه‌های در دسترس از رجال النجاشی افتاده و عبارت درست أباه علی بن أبی عثمان است. به هر روی، نام جد راوی در شماری از اسناد الحسن بن علی بن عثمان ثبت شده است و این، چاپ حاضر از رجال النجاشی را تأیید می‌کند. این در حالی است که نام أبی عثمان -چنانکه یاد خواهد شد- عبدالواحد است. شاید بتوان گفت جد راوی دارای دو اسم بوده؛ ولی به سبب معروف‌تر بودن عثمان در اسناد به آن اسم نامیده شده است.

[16] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۳۱۹-۳۳۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]