حنظلة بن سيار عجلى
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صحابه است. حنظلة بن سيار عجلى از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حنظلة بن سيار عجلى در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
وی حنظلة بن سیار بن سعد بن جذیمه، از بنو عجل، از شاخههای قبیله بکر بن وائل است[۱]. مرزبانی در معجم الشعراء وی را حنظلة بن ثعلبة بن سیار نوشته است[۲]. او که در جنگ ذیقار از خود شهامت و شجاعت نشان داد، مشهور به «صاحب القبة» شد[۳]. ابن حجر[۴] شرح حال او را در قسم اول الاصابه (صحابه) آورده و میگوید: ابو عبیده معمر بن مثنی در کتاب مآثر گفته که وی در جاهلیت رئیس بود. براساس گزارش منابع وی در جنگهای دوره جاهلی میان بکر بن وائل و تمیمیان، از جمله رؤسای بکریان بود[۵]. بیشترین یادی که منابع از وی کردهاند مربوط به حضور او در نبرد ذیقار است که در این جنگ عربها بر فارسیان پیروز شدند. یعقوبی[۶] میگوید: عجلیها حنظله را در نبرد ذی قار ریاست دادند، چنانکه طبری مینویسد: وی که مردی مبارک بود[۷] به سالاری قوم خود برگزیده شد. او در حادثه ذیقار نقش بارزی ایفا کرد و بنوبکر بن وائل برای نبرد گرد وی جمع شدند. او خیمهای (قبه) برپا داشت و سوگند یاد کرد که تا خیمه نگریزد وی نیز فرار نکند[۸] او همچنین بند هودجها را برید که اگر مردم بکر بن وائل آهنگ فرار کردند نتوانند زنان خویش را همراه برند. بدینمنظور او را بندبُر (مقطع الوُضُن) گفتند[۹].
گفته شده حنظله چون از آیه ۴۱ سوره انفال: ﴿وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ...﴾[۱۰] مطلع شد، خمس غنایم نبرد ذیقار را برای رسول خدا(ص) فرستاد و به او مژده پیروزی داد و در اینباره چنین سرود:
| و نحن بعثنا الوفد بالخيل ترتمى | بهم قلص نحو النبي محمد |
یعنی: ما وفدی را با اسبان به سوی پیامبر(ص) فرستادیم که همراه آنان شتران بودند. ابن حجر[۱۱]، چنین استدلال کرده که فرستادن خمس نشان اسلام آوردن اوست؛ زیرا نبرد ذیقار مدت زمانی پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدینه بود. او احتمال داده که وی حتی در حجةالوداع نیز حضور داشته است هر چند مستندی برای آن ذکر نمیکند.
سال وجوب خمس، سال دوم هجری است، اما در تاریخ نبرد ذیقار اختلاف است و تنها بر اساس یکی از تاریخها حادثه ذیقار پس از وجوب خمس رخ داده است. مسعودی سه تاریخ برای حادثه ذیقار ذکر کرده است؛ نخست، در ۴۰ سالگی رسول خدا(ص) و پس از بعثت آن حضرت، دوم پس از هجرت و سوم اندک زمانی پس از جنگ بدر[۱۲]. برخی منابع دیگر نیز حادثه ذیقار را چند ماه پس از جنگ بدر نوشتهاند[۱۳]. بنابراین، تنها در صورت صحت تاریخ سوم برای حادثه ذیقار، این نبرد پس از وجوب خمس بوده و حنظله در صورت آگاهی از این فریضه میتوانسته خمس غنایم را برای دولت مدینه ارسال کند، اما بسیار بعید است که احکام اسلام به این زودی در مناطق دوردست و در مناطقی که هنوز زیر نفوذ رسول خدا(ص) در نیامده بودند رواج یافته باشند و رئیس قبیلهای خمس غنایم را - که در آن زمان معنای باج از آن فهمیده میشد - برای رسول خدا(ص) بفرستد. مرزبانی ابیاتی از شعر حنظله را که در آن عربها را به جنگ با فارسیان در نبرد ذیقار تشویق میکند آورده است:
| يا قوم طيبوا بالقتال نفسا | أجدر يوم ان تفلوا الفرسا |
یعنی: ای قوم، با پیکار، خود را سرخوش سازید، امروز بهترین روز برای فراری دادن فارسیان است[۱۴]. دو فرزند وی عبدالاسود و یزید، مشهور به مکسر نیز از بزرگان بودند[۱۵]. دختر وی نیز ماریه نام داشت[۱۶].[۱۷]
جستارهای وابسته
- بنی بکر بن وائل (قبیله)
- عبدالاسود بن حنظله (فرزند)
- یزید بن حنظله (فرزند)
- ماریه بنت حنظله (فرزند)
منابع
پانویس
- ↑ نسب کامل وی و اختلاف در آن را بنگرید: ابن ماکولا، ج۴، ص۳۶۳؛ ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، ص۳۱۲.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۱۸؛ در چاپ یک جلدی معجم الشعراء تصحیح کرنکو این مطلب یافت نشد.
- ↑ ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۳۱۲.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ ابن اثیر، الکامل، ج۱، ص۶۰۵.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۱، ص۲۲۵.
- ↑ کانوا يَتَيَمّنون به.
- ↑ طبری، تاریخ، ج۲، ص۲۰۸؛ ابن هشام خیمه را از آن فرزند وی سعد بن حنظله میداند، ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۰۸.
- ↑ «و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفتهاید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۶.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۰۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ ابن ماکولا، الاکمال، ج۴، ص۴۳۶.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ج۲، ص۲۱۰.
- ↑ داداشنژاد، منصور، مقاله «حنظلة بن سيار عجلى»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۴۴-۱۴۵.