حکم بن عمیر ثمالی

آشنایی اجمالی

نسبش معلوم نیست ولی با توجه به نسبتش به ثمالی^[۱] به ثمالة بن اسلم بن کعب، از قبیله ازد از عرب جنوبی نسب می‌برد^[۲]. نام پدرش را عمرو نیز گفته‌اند^[۳] و همین امر سبب شده ابن عبدالبر^[۴] دو مصداق برایشان فرض کند و در دو مدخل (حکم بن عمرو شمالی و حکم بن عمیر) به شرح حال وی بپردازد، در حالی که مصداق هر دو عنوان یکی است^[۵]. ابن عساکر^[۶]، مادرش را مریم، دختر ابوسفیان بن حرب گفته است که به نظر می‌رسد اشتباه است؛ زیرا اولاً، در نام فرزندان ابوسفیان بن حرب چنین شخصی نیست^[۷] و دیگر اینکه بعضی منابع از مریم دختر ابوسفیان انصاری اوسی یاد کرده‌اند که صحابی بوده و پدرش در احد به شهادت رسیده است. ممکن است وی مادرحکم بوده و ابن عساکر پدرش را با ابوسفیان بن حرب قرشی خلط کرده باشد.

برخلاف ابن حبان^[۸] که در صحابی بودنش تردید دارد، بسیاری از منابع بر آن تصریح کرده‌اند^[۹] و حتی برخی او را بدری دانسته‌اند^[۱۰]. هر چند منابع سیره و مغازی از شرکت او در غزوات خبر نداده‌اند. حکم در شمار صحابه‌ای است که به شام رفته و در حمص ساکن شدند و اهل شام از او روایت نقل می‌کنند^[۱۱].

روایت‌های بسیاری از سوی وی از رسول خدا(ص) نقل شده است، از جمله در باب بدعت^[۱۲]، صدق جماعت به بیش از دو نفر^[۱۳]، دعای هنگام اقامه نماز و تکبیرة الاحرام^[۱۴] و در موضوعات دیگر^[۱۵]. اما دو روایت بحث‌برانگیز وی: یکی درباره جهر به بسم الله از سوی رسول خدا(ص) در برخی نمازها^[۱۶] و دیگری روایتی است که بر پایه آن رسول خدا(ص) درباره مدیریت آینده مسلمان از خلفای سه‌گانه و حضرت علی(ع) پرسش‌هایی داشته و سپس آنان را ستوده است. در این گزارش معاویة بن ابی سفیان نیز حضور داشته که حضرت او را ستمکار و بدعتگر در دین معرفی می‌کند^[۱۷]. هرچند روایت‌های او از سوی غالب تراجم‌نگاران منکر (روایتی که تنها از یک طریق نقل شده است) دانسته شده و راوی او موسی بن ابی حبیب تضعیف شده است^[۱۸]، اما دو روایت اخیر به شدت از سوی ابن جوزی^[۱۹] و زیلعی^[۲۰] رد شده تا آنجا که به طور کلی حکم را از جرگه صحابه خارج کرده‌اند. چنان که ابن حجر در لسان المیزان^[۲۱] صحابی بودن وی را رد کرده است. هرچند برخی منابع شیعی نیز حکم را مجهول دانسته‌اند^[۲۲]، اما به نظر می‌رسد تعصب‌های مذهبی در رد صحابی بودن وی از سوی برخی تراجم‌نگاران اهل سنت دخالت داشته باشد.^[۲۳]

جستارهای وابسته

ازد (قبیله)
مریم بنت ابوسفیان انصاری اوسی (مادر)

منابع

بانشی، رحمت‌الله، مقاله «حکم بن عمیر ثمالی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۱۰۷؛ ابن قانع، معجم الصحابه، ج۱، ص۲۰۵.
↑ ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۹۱؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۵۱۳.
↑ ذهبی، تجرید اسما الصحابه، ج۱، ص۱۳۶.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۱۴-۴۱۵.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۴ و ۱۸۱.
↑ ابن عساکر، تاریخ مدینته الدمشق، ج۵۹، ص۱۲۵.
↑ ر.ک: مدخل ابوسفیان بن حرب.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۸۵.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۹۱؛ ابن ابی عاصم، الاحاد والمثانی، ج۴، ص۳۷۳؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفا الرجال، ج۵، ص۲۵۰.
↑ دارقطنی، سنن، ج۱، ص۳۰۸؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۵۳.
↑ ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۷۲۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۱۵.
↑ ابن ابی عاصم، الاحاد و المثانی، ج۴، ص۳۷۳.
↑ ابن عبدالبر، التمهید، ج۱۴، ص۱۳۸.
↑ طبرانی، کتاب الدعاء، ص۱۷۳.
↑ ر.ک: منابع تفسیری چون طبری، جامع البیان، ج۱، ص۹۰؛ ثعلبی، الکشف والبیان، ج۹، ص۲۷۷؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۳، ص۲۱۷-۲۱۹؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفا الرجال، ج۵، ص۲۵۰.
↑ دارقطنی، سنن، ج۱، ص۳۰۸؛ شامی، سبل الهدی و الرشاد، ج۸، ص۱۱۸.
↑ ابن عساکر، تاریخ مدینه الدمشق، ج ۵۹، ص۱۲۵؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۹۷.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۱۲۵.
↑ ابن جوزی، الموضوعات، ج۲، ص۲۷.
↑ زیلعی، ج۱، ص۴۷۳.
↑ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۷.
↑ امین، أعیان الشیعه، ج۶، ص۲۱۲.
↑ بانشی، رحمت‌الله، مقاله «حکم بن عمیر ثمالی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۴.

[1] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۱۰۷؛ ابن قانع، معجم الصحابه، ج۱، ص۲۰۵.

[2] ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۹۱؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۵۱۳.

[3] ذهبی، تجرید اسما الصحابه، ج۱، ص۱۳۶.

[4] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۱۴-۴۱۵.

[5] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۴ و ۱۸۱.

[6] ابن عساکر، تاریخ مدینته الدمشق، ج۵۹، ص۱۲۵.

[7] ر.ک: مدخل ابوسفیان بن حرب.

[8] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۸۵.

[9] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۹۱؛ ابن ابی عاصم، الاحاد والمثانی، ج۴، ص۳۷۳؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفا الرجال، ج۵، ص۲۵۰.

[10] دارقطنی، سنن، ج۱، ص۳۰۸؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۵۳.

[11] ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۷۲۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۱۵.

[12] ابن ابی عاصم، الاحاد و المثانی، ج۴، ص۳۷۳.

[13] ابن عبدالبر، التمهید، ج۱۴، ص۱۳۸.

[14] طبرانی، کتاب الدعاء، ص۱۷۳.

[15] ر.ک: منابع تفسیری چون طبری، جامع البیان، ج۱، ص۹۰؛ ثعلبی، الکشف والبیان، ج۹، ص۲۷۷؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۳، ص۲۱۷-۲۱۹؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفا الرجال، ج۵، ص۲۵۰.

[16] دارقطنی، سنن، ج۱، ص۳۰۸؛ شامی، سبل الهدی و الرشاد، ج۸، ص۱۱۸.

[17] ابن عساکر، تاریخ مدینه الدمشق، ج ۵۹، ص۱۲۵؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۹۷.

[18] ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۱۲۵.

[19] ابن جوزی، الموضوعات، ج۲، ص۲۷.

[20] زیلعی، ج۱، ص۴۷۳.

[21] ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۷.

[22] امین، أعیان الشیعه، ج۶، ص۲۱۲.

[23] بانشی، رحمت‌الله، مقاله «حکم بن عمیر ثمالی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۴.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]