حکم بن مسعود ثقفی

آشنایی اجمالی

وی برادر ابو عبید ثقفی بود که بر اساس نسب برادرش، باید او را از بنی عقده بن غَیْرَه از ثقیف دانست^[۱]. در صحابی بودن وی اختلاف است و از زندگی او در زمان رسول خدا(ص)گزارشی در دست نیست. ابن حبان^[۲] وی را در شمار تابعین آورده است، اما ابن حجر^[۳] در بخش نخست الاصابة (صحابه) از او یاد کرده و گوید وی همراه برادرش ابو عبید در واقعه «جسر ابی‌عبیده» در سال ۱۳ حضور یافت و همان‌جا کشته شد^[۴]. دلیل صحابی دانستن وی از سوی ابن حجر روشن نیست؛ به‌ظاهر همین که حکم بن مسعود در زمان «عمر» بالغ بوده و در واقعه جسر حضور داشته، مستند صحابی بودن اوست. بنا بر نقلی از طریق «وهب بن منبه» از «حکم» آمده است که گفت: شاهد بودم که عمر پس از آنکه زنی درگذشت، برادر مادری و برادر پدری و مادری او را در سهم ارث از ثلث مالش شریک کرد. و چون از او پرسیدند:پیش از این چنین داوری نکرده بودی. گفت: آن زمان داوری دیگری بود و این زمان قضاوتی دیگر^[۵]. در باب «تغییر فتوا» به این خبر استناد شده است^[۶]. ابن ابی‌حاتم^[۷] این خبر را از «مسعود بن حکم» دانسته است، اما برخی آن را نپذیرفته و گفته‌اند کسی که «وهب بن منبه» از او روایت کرده، «حکم بن مسعود» است. بخاری^[۸] در عین حال که این خبر را از «حکم بن مسعود» نقل کرده و نظر کسانی را که می‌گویند این خبر از «مسعود بن حکم» نقل شده است نادرست می‌داند، اما در روایت شنیدن «وهب بن منبه» از «حکم بن مسعود» نیز تردید دارد.

به نظر می‌رسد سخن ابن ابی‌حاتم درست باشد؛ زیرا «وهب بن منبه» در سال ۳۴ متولد شده است^[۹] پس نمی‌تواند از «حکم بن مسعود» که در سال ۱۳ کشته شده، روایت شنیده باشد. افزون‌تر آنکه، تصریح کرده‌اند «وهب بن منبه» از «مسعود بن حکم» روایت دارد^[۱۰]. با این حال، برخی اسناد خبر یادشده را صالح دانسته‌اند^[۱۱]. گفته‌اند حکم بن مسعود در باب فرایض از عمر روایت دارد^[۱۲] که باید همین خبر باشد.^[۱۳]

جستارهای وابسته

بنی‌ثقیف (قبیله)
ابو عبید ثقفی (برادر)

منابع

خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۶۸.
↑ ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۳.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.
↑ ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۱۳؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۲۲۳.
↑ عبدالرزاق، المصنف، ج۱۰، ص۲۴۹؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج۷، ص۳۳۴؛ فسوی، المعرفه و التاریخ، ج۲، ص۲۲۳؛ جصاص، احکام القران، ج۲، ص۱۱۶.
↑ ر.ک: دارمی، سنن، ج۱، ص۱۵۴.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۲۷.
↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۳۳۲.
↑ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.
↑ ر.ک: یحیی بن معین، التاریخ، ج۱، ص۱۲۵.
↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹؛ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۹.
↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹.
↑ خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۵.

[1] ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۶۸.

[2] ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۳.

[3] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.

[4] ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۱۳؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۲۲۳.

[5] عبدالرزاق، المصنف، ج۱۰، ص۲۴۹؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج۷، ص۳۳۴؛ فسوی، المعرفه و التاریخ، ج۲، ص۲۲۳؛ جصاص، احکام القران، ج۲، ص۱۱۶.

[6] ر.ک: دارمی، سنن، ج۱، ص۱۵۴.

[7] ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۲۷.

[8] بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۳۳۲.

[9] ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.

[10] ر.ک: یحیی بن معین، التاریخ، ج۱، ص۱۲۵.

[11] ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹؛ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۹.

[12] ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹.

[13] خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]