حیان بن نمله انصاری
آشنایی اجمالی
ابن حجر[۱] میگوید: جز ابن منده، کسی را ندیدهام که نام پدر حیان را نمله گفته باشد، بلکه مشهور او را حیان انصاری میشناسند. مغلطای[۲] برخلاف دیگران، نام وی را نیمله ثبت کرده است. کنیهاش ابوعمران است[۳]. برخی منابع روایی و صحابهنگاری او را صحابی دانستهاند[۴]. ابن حبان[۵] او را در شمار ثقات تابعین آورده و با بیان مرسل دانستن روایتش از رسول خدا(ص) و نیز ابن منده[۶] و ابو نعیم[۷] با بیان «و فی صحبته نظر و اختلاف؛ در صحابی بودن او اختلاف نظر است»، این موضوع را نپذیرفته، یا در آن تشکیک کردهاند. مغلطای[۸] نیز نام او را در شمار افرادی که صحابی بودنشان اختلافی است آورده است.
روایت او از طریق پسرش عمران نقل شده که در برخی نقلها حیان میگوید: پیامبر(ص) را دیدم که خطبه میخواند و در برخی نقلها عبارت «عن رسول الله» آمده است[۹]. بدیهی است که بنا بر نقل اول، به یقین حیان صحابی است؛ در حالی که نقل دوم این مطلب را ثابت نمیکند. منابع موجود حدیثی و صحابهنگاری، جز ابو نعیم که به احتمال از ابن منده برگرفته شده، به صورت نقل دوم آمده است و حتی بخاری که او را در شمار صحابه نام برده، ذیل نام پسرش، عمران[۱۰] با اشاره به روایت پدر او از رسول خدا(ص) میگوید: عمران «سماع» را؛ یعنی سماع پدرش از پیامبر(ص) را نگفته است. تنها ابن حجر[۱۱] گویا برای رد سخن ابن منده، حدیث حیان را از مسند حسن بن سفیان و معجم بغوی و معجم طبرانی به صورت نقل اول که رؤیت را تصریح کرده، آورده است. حال آنکه بغوی[۱۲] و طبرانی[۱۳] و همه منابع یادشده جز ابونعیم، تعبیر «عن النبی» را نقل کردهاند. بر این اساس، تعبیر «رأی = دیدن» باید برداشت و استنباط دیگران باشد که به روایت اضافه شده است؛ هرچند این روایت، از سوی صحابهنگاران دلیل بر صحابی بودن حیان تلقی شده است.
خطبهای که حیان از پیامبر(ص) نقل کرده چنین است: رسول خدا(ص) سه چیز را حرام اعلام کرد که مردم آنها را حلال میپنداشتند و سه چیز را حلال اعلام کرد که از آن نهی کرده بود. حرامها عبارت بودند از: فروش سهام غنیمت پیش از تقسیم؛ مجامعت با زن اسیر حامله؛ فروش ثمره درختان پیش از معلوم شدن و اطمینان از خوبی و خرابی آنها. حلالها نیز چنین بود: گوشت قربانی و زیارت قبور و ظروف(اوعیه!).
زمان این خطبه در غالب منابع جنگ خیبر عنوان شده است، اما ابن اثیر[۱۴] به سند خود که باز به عمران بن حیان میرسد، بیان خطبه پیامبر(ص) را روز فتح مکه ثبت کرده است و خود آن را چنین نقد کرده و میگوید: ابونعیم و ابن عبدالبر زمان خطبه را غزوه خیبر نقل کردهاند، در حالی که پیامبر(ص) حرمت مجامعت با زن اسیر حامله را در حنین اعلام کرده است که آن غزوه پس از فتح مکه است و خیبر نیز پیش از فتح مکه است. افزون بر اینکه در فتح مکه زنی به اسارت در نیامد، بلکه در حنین چنین شد. نقد ابن اثیر درباره فتح مکه صحیح است، اما اولاً، برخلاف اتفاق منابع یادشده است و ثانیاً، هرچند مضمون این خطبه در غزوه حنین نیز نقل شده[۱۵]، اما مخالفتی با بیان شدن آن خطبه در غزوه خیبر ندارد و در آن غزوه نیز زنان اسیر شدهاند. بغوی[۱۶] و دیگران جز همین روایت، روایت دیگری برای حیان بن نمله انصاری نشناختهاند.[۱۷]
جستارهای وابسته
- عمران بن حیان (فرزند)
منابع
پانویس
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ مغلطای، الإنابة، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۸۷۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۲۵.
- ↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۵۳؛ ابن ابی عاصم، الآحاد والمثانی، ج۲، ص۲۱۹؛ ابن ابیحاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۲۴۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۱۷۱.
- ↑ ابن منده به نقل از ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۲۵.
- ↑ ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۸۷۸.
- ↑ مغلطای، الإنابة، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ بنگرید: منابع ذیل حدیث را.
- ↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۶، ص۴۱۸.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۲۵.
- ↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۱۳۶.
- ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۴، ص۳۵.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۲، ص۱۰۱.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند، ج۴، ص۱۰۸؛ طبرانی، المعجم الاوسط، ج۷، ص۱۰۲؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ج۵، ص۴.
- ↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۱۳۶.
- ↑ هدایتپناه، محمد رضا، مقاله «حیان بن نمله»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۶۵-۱۶۶.