خطبه ۵۴ نهج البلاغه
مقدمه
در مورد اینکه امام(ع) در چه زمانی این خطبه را ایراد فرمود و ناظر به کدام حادثه است در میان مفسّران نهج البلاغه گفتگوی زیادی است. نویسنده «مصادر نهج البلاغه» مینویسد: هنگامی که «عمرو بن عاص» بر مصر غلبه یافت و نماینده امام(ع) «محمد بن ابی بکر» را به شهادت رسانید گروهی از آن حضرت خواستند که نظر خود را در مورد خلفای پیشین بیان دارد، امام در جواب آنها فرمود: آیا از فتنهگریهای «عمرو عاص» فارغ شدهاید که چنین سؤالی را طرح میکنید در حالی که مصر را از شما گرفتهاند و شیعیان مرا به شهادت رساندهاند، سپس فرمود: به زودی نامهای خواهم نوشت و پاسخ سؤال شما را در آن خواهم داد». صاحب مصادر میافزاید: بعید نیست که امام بعضی از بخشهای این خطبه را بیش از یک بار (و در موارد مختلف) ایراد فرموده باشد. بعضی نیز احتمال دادهاند که آغاز خطبه مربوط به زمان بیعت با آن امام بوده باشد و ذیل آن مربوط به داستان صفّین. این احتمال نیز داده شده که تمام آن مربوط به زمان بیعت بوده و منظور از جنگ همان جنگ جمل و مانند آن است که مقدماتش در همان زمان فراهم میشد.
ولی همه این احتمالات بعید به نظر میرسد ظاهر این است که کلّ خطبه مربوط به یک داستان و آن داستان جنگ صفّین است و ناظر به زمانی است که اصحاب و یاران او با بیصبری از امام(ع) میخواستند که اقدام به جنگ کند و کار را یکسره نماید شاهد این سخن گفتاری است که مرحوم «بحرانی» و شارح «خوئی» در شأن ورود این خطبه نوشته و میگویند: «اشاره به حال اصحاب امام در صفّین است زمانی که ایشان را از جنگ با شامیان منع میفرمود، به این منظور که شوقشان به جهاد بیشتر گردد (یا به خاطر اینکه تا ممکن است کار بدون خونریزی فیصله یابد و دشمن از راه انحرافی باز گردد)»[۱].
البته این سخن با عنوانی که در نسخه نهج البلاغه «صبحی صالح» آمده، متفاوت است؛ چراکه او میگوید: «اصحاب حضرت، طرفدار عدم پیکار بودهاند». ولی این سخن بسیار بعید به نظر میرسد، همچنین با چیزی که در خطبه آینده میآید که میگوید: «در صفین یاران حضرت از تأخیر جنگ ناراحت بودند» سازگار نیست.
کوتاه سخن اینکه هنگامی که فشار زیادی از سوی اصحاب و یاران بر امام وارد شد که کار جنگ صفین را یکسره کند، امام فرمود: «من پس از بررسی زیاد در باره این جنگ و مطالعه در تمام جوانب آن به اینجا رسیدم که پیشنهاد شما را بپذیرم نه به خاطر فشارهایی که از سوی شما بر من وارد میشود، بلکه به خاطر این که بر سر دو راهی قرار گرفتهام: یا تمام باورهای اسلامی خود را انکار کنم و یا برای حفظ آنها دست به شمشیر ببرم و بیشک من دومی را ترجیح میدهم هر چند جان من به خطر بیفتد».
به هر حال: خطبه در یک نگاه اشاره به فشار زیادی دارد که در امر بیعت یا در امر جنگ با شامیان بر امام وارد شده و سرانجام امام تصمیم نهایی خود را بر جنگ بیان میدارد، تصمیمی آمیخته با دوراندیشی و اعتماد به نفس و دور از هر گونه شتابزدگی و یکسونگری[۲].
منابع
پانویس
- ↑ منهاج البراعة، ج ۴، ص۳۲۶ و شرح نهج البلاغه، ابن میثم بحرانی، ج ۲، ص۱۴۴.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین ج۳، ص۲۹۳ ـ ۲۹۵.