دعوت علنی پیامبر خاتم در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

مرحله [[دعوت علنی]] [[مردم]] به [[دین اسلام]] از سخت‌ترین و دشوارترین مراحل [[دعوت الهی]] [[پیامبر]] {{صل}} به شمار می‌آید. [[رسول خدا]] {{صل}}، با پشت سر گذاشتن [[تبلیغ]] پنهانی و فراهم آوردن زمینه‌های [[دعوت علنی]]، آشکارا به [[تبلیغ]] [[دین اسلام]]، [[همت]] گماشت. ایشان کوشش بسیار کرد، سختی‌های بسیاری به [[جان]] خرید و آزارهای فراوانی دید؛ اما مقاوم و [[استوار]] به راهش، ادامه داد تا اینکه [[دین]] آسمانی‌اش رفته‌رفته همه جا را فرا گرفت<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[دعوت علنی (مقاله)|دعوت علنی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۱، ص۳۵۳.</ref>.

بعد از گذشت مدتی، با [[نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}}<ref>«از این روی آنچه فرمان می‌یابی آشکار کن و از مشرکان روی بگردان ما تو را در برابر ریشخندکنندگان بسنده‌ایم» سوره حجر، آیه ۹۴-۹۵.</ref> [[رسول خاتم]] {{صل}}، مرحله‌ای دیگر از [[دعوت علنی]] را آغاز کرد.

[[ابن‌اسحاق]] [[نقل]] می‌کند: "هنگامی که [[رسول خدا]] {{صل}} [[امر الهی]] را آشکار و [[مردم]] را به [[اسلام]] [[دعوت]] کرد، قومش او را از خود طرد نکردند و به مقابله با او برنخاستند تا اینکه [[بت‌پرستی]] را [[عیب]] دانست [و نیاکانشان را [[مذمت]] کرد و خبر داد که آنان در [[آتش]] هستند]. [[مشرکان]]، این کار را منکری بزرگ برای خویش برشمردند و دسته جمعی به [[مخالفت]] و [[دشمنی]] با او برخاستند".

== رفتن [[قریش]] نزد [[ابوطالب]] ==

[[قریشیان]] که با [[تمسخر]]، [[آزار]] و ترساندن، سعی داشتند از ادامه کار حضرت جلوگیری کنند<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۱۶۶-۱۲۷ به بعد.</ref>، با [[مرگ ابوطالب]] به این شکنجه‌ها شدت بخشیدند تا حدی که عده‌ای از [[مسلمانان]] مجبور شدند به [[حبشه]] [[هجرت]] کنند. حضرت نیز با فراهم شدن مقدمات سفر به [[مدینه]] [[هجرت]] کرد<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[دعوت علنی (مقاله)|دعوت علنی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۱، ص۳۵۵-۳۵۷.</ref>.

== مسخره‌کنندگان حضرت ==

گروهی از [[قریش]] در مراسم [[حج]]، نزد [[ولید بن مغیره]] جمع شدند؛ زیرا از سرسخت‌ترین این [[دشمنان]] به حساب می‌آمد و مردی مسن و با تجربه بود. او به آنها گفت: "ای [[جماعت]] [[قریش]]! موسم [[حج]] فرا رسیده و گروه‌های [[عرب]] به زودی روانه [[مکه]] می‌شوند. آنها مسئله [[دعوت]] [[محمد]] {{صل}} را شنیده‌اند. باید هم‌نظر شویم. متفاوت صحبت نکنید که باعث [[تکذیب]] و ردّ سخن همدیگر شوید"<ref>ابن اسحاق، سیره ابن اسحاق، ص۱۵۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۲۷۰؛ شمس الدین محمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج۱، ص۱۵۵-۱۵۶.</ref>. گفتند: "چه بگوییم؟" گفت: "[[بهترین]] حرفی که می‌توان زد این است که او افسونگر و سخنانش سحرانگیز است"<ref>ابن اسحاق، سیره ابن اسحاق، ص۱۵۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۲۷۰؛ شمس الدین محمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج۱، ص۱۵۵-۱۵۶.</ref>. [[قریش]] [[تصمیم]] گرفتند با نشستن بر سر راه کاروانیان، آنها را از تماس با [[رسول خدا]] {{صل}} و [[سحر]] و جادوی آن حضرت بیمناک سازند<ref>ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۲۷۰-۲۷۱.</ref>.

[[ابولهب]] که از دیگر [[دشمنان]] و آزاردهندگان [[پیامبر]] {{صل}} به شمار می‌آمد ضمن ریختن خار و خاشاک بر سر راه حضرت و احشای حیوانات بر سر و روی ایشان، به دنبال حضرت می‌رفت و فریاد می‌زد: "ای [[مردم]]! این مرد، شما را از [[دین]] خود و پدرانتان نفریبد"<ref>ابوبکر بیهقی، دلائل النبوة فی احوال صاحب الشریعه، ج۵، ص۱۸۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۲، ص۱۴۱.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[دعوت علنی (مقاله)|دعوت علنی]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ج۱، ص۳۵۷-۳۵۸.</ref>

== فعالیت‌های [[تبلیغی]] [[پیامبر]] ==

کارهایی که پیامبر بعد از [[فرمان]] [[دعوت علنی]] انجام می‌داد به چند دسته تقسیم می‌شد. از جمله:

=== حضور در بازارهای موسمی و [[دعوت]] [[مردم]] ===

«کلبی» [[مورخ]] بزرگ، از [[عبدالرحمن]] معاییری نقل می‌کند که بزرگان قومش به او گفته بودند: [[پیامبر]] در سوق [[عکاظ]] با ما برخورد کرد، به نزد ما آمد. از ما پرسید: از کدام تیره هستید؟ گفتیم: از [[بنو کعب بن ربیعه]]! فرمود: [[توانایی]] شما چقدر است؟ جواب دادیم: کسی نمی‌تواند به ما دست درازی کند، کسی نمی‌تواند از داشته‌های ما چیزی به [[غارت]] ببرد. پیامبر به ایشان فرمود: من [[رسول خدا]] {{صل}} هستم. به نزد شما می‌آیم که از من [[حمایت]] کنید تا من [[پیام]] پروردگارم را به [[مردم]] برسانم، در این راه هیچ کس از شما را به چیزی [[اجبار]] نمی‌کنم. آنها پرسیدند: تو از کدامین تیره قریشی؟ فرمود: از [[بنی عبدالمطلب]]، گفتند: تو با [[فرزندان]] [[عبد]] مناف چگونه‌ای؟ فرمود: آنها جزو اولین کسانی بودند که مرا [[تکذیب]] و طرد کردند. آنها در جواب گفتند: اما ما تو را طرد نمی‌کنیم؛ ولی به تو [[ایمان]] هم نمی‌آوریم، از تو [[حراست]] می‌کنیم تا [[رسالت]] پروردگارت را به انجام برسانی. پیامبر به میان چادر [[قبیله]] و جمع ایشان وارد شد.

بحیره جلو آمد و به [[پیامبر]] گفت: بلند شو، به نزد [[قوم]] خود برو که اگر این کار را نکنی گردنت را خواهم زد. همین که پیامبر بلند شد تا بر شترش سوار شود، بحیره ضربه‌ای به زیر شکم شتر زد، شتر پیامبر را بر [[زمین]] انداخت<ref>دلائل النبوة (ابی نعیم)، ج۱، ص۲۸۸؛ البدایة والنهایه، ج۴، ص۳۵۱؛ سبل الهدی، ج۲، ص۴۵۵؛ امتاع الاسماع، ج۶، ص۱۰۷؛ الاصابه، ج۸، ص۲۲۱؛ اسدالغابة، ج۶، ص۱۷۹.</ref>.

=== حضور در [[مسجدالحرام]] و [[دعوت]] مردم ===

[[پیامبر]] در اوقات مختلف در [[مسجدالحرام]] [[نماز]] می‌خواند که این خود می‌توانست یک نوع دعوت دیگری باشد و قریش با این عمل هم مقابله می‌کردند. گاه پیامبر در [[سجده]] بودند که بر سر آن حضرت شکمبه شتر یا کثافات داخل معده شتر را خالی می‌کردند<ref>انساب الاشراف، ج۱، ص۱۲۵؛ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۴.</ref> یا [[ابوجهل]] و کسان دیگر [[تصمیم]] می‌گرفتند با سنگی به پیامبر [[حمله]] کنند و مغز ایشان را در همان حال نماز پریشان کنند<ref>السیرة النبویة، ج۱، ص۲۹۹؛ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۳۶۸، ش۵۴۱۳؛ البدایة والنهایه، ج۴، ص۱۱۰؛ سبل الهدی، ج۱۰، ص۲۵۶؛ الدر المنثور، ج۶، ص۳۷۰؛ امتاع الاسماع، ج۸، ص۲۹۸؛ الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۵۱؛ السنن الکبری، ص۱۳۰، ش۲۹۶؛ صحیح البخاری، ج۱، ص۱۹۴، ش۴۹۸؛ صحیح مسلم، ج۳، ص۴۱۱۸، ش۱۷۹۴.</ref>.

[[ابن عباس]] نقل می‌کند: [[پیامبر]] هرگاه در [[مسجد الحرام]] [[قرآن]] می‌خواند آن را با صدای بلند قرائت می‌کرد. پاره‌ای از [[قریشیان]] از سر [[کینه]] و [[دشمنی]]، حتی از این قرائت هم عصبانی و ناراحت شده، [[تمسخر]] و [[استهزاء]] می‌کردند یا [[ناسزا]] می‌گفتند<ref>{{متن قرآن|وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}} «و چون خداوند را به یکتایی یاد کنند دل‌های آنان که به رستخیز ایمان ندارند می‌رمد و چون جز او را (که به پرستش گرفته‌اند) نام برند ناگهان شاد می‌شوند» سوره زمر، آیه ۴۵.</ref>.

=== [[مباحثه]] و [[پاسخ‌گویی]] به [[مشرکان]] ===

[[ولید بن مغیره مخزومی]] که پیرمردی کهن سال و بسیار محترم بود که [[عرب]] برای حل و فصل خصومات به او مراجعه می‌کرد؛ یا اگر [[شاعری]] شعر گفته بود برای [[نقد]] و [[اصلاح]] شعر و [[قضاوت]] درباره آن به او مراجعه می‌کرد، چون شعری را می‌پسندید، [[انتخاب]] می‌کرد، [[شعر]] [[برگزیده]] محسوب می‌شد. روزی که اولین بار [[آیات]] [[سوره]] [[مؤمن]] ([[غافر]]) نازل شده بود [[پیامبر]] به [[مسجدالحرام]] آمدند، آن سوره را با صدای رسا قرائت فرمودند. ولید چنان از شنیدن این آیات به [[هیجان]] آمد که به نزد [[قوم]] خویش، [[قبیله]] [[بنی مخزوم]] رفته و چنین گفت: از محمد سخنی شنیدم که نه از [[کلام]] انس بود، نه از کلام [[جن]]. در این سخن یک شیرینی بی‌مثال [[احساس]] می‌شد، [[زیبایی]] و رونقی تمام داشت. اوج آن پر از ثمر بود، فرود آن از [[برکت]] مالامال. این سخن بر همه چیز [[برتری]] دارد. هیچ چیز بر آن برتری نمی‌یابد<ref>السیرة النبویة، ج۱، ص۲۷۰؛ تفسیر الطبری، ج۲۴، ص۲۵؛ ج۲۹، ص۹۸؛ الاکتفاء، ج۱، ص۱۶۴؛ البدایة والنهایه، ج۳، ص۶۱؛ تفسیر البحر المحیط، ج۱۰، ص۳۲۹؛ دلائل النبوة (ابی نعیم)، ج۱، ص۲۳۲، ش۱۸۳.</ref>.

[[ابن عباس]] می‌گوید: آن حضرت به نزد قبیله [[بنی عمرو بن معاویه]] آمد و فرمود: شما از کدام محل هستید؟ گفتند: از [[یمن]]! فرمود: از کدام قبیله؟ گفتند: از بنی کنده. فرمود: از کدام تیره؟ گفتند: از [[بنی عمرو بن معاویة]]! فرمود: پیشنهاد خیری برای شما دارم! گفتند: چیست؟ فرمود: {{متن حدیث|تشهدون أن لا اله الا الله و تقیمون الصلاة، تؤمنون بما جاء من عند الله}} [[گواهی]] دهید که معبودی جز [[خدای یکتا]] نیست و [[نماز]] بر پا دارید، بدانچه از نزد [[خدای تعالی]] آمده [[ایمان]] آورید! آنها در پاسخ گفتند: اگر در این راه موفق و [[پیروز]] شدی [[ملک]] و [[سلطنت]] پس از خود را برای ما قرار می‌دهی؟ [[رسول خدا]] {{صل}} در پاسخشان فرمود: {{متن حدیث|ان الملک لله جعله حیث یشاء}}: سلطنت از آن خدای تعالی است و در هر جا که بخواهد آن را قرار می‌دهد! آنها که این سخن را شنیدند پاسخ دادند: ما را به آنچه برایمان آورده‌ای نیازی نیست<ref>البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۴۰؛ امتاع الاسماع، ج۸، ص۳۱۳ و ۳۱۴.</ref>.

در این هنگام [[پیامبر]] لبخندی زد و [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} به ابوبکر فرمود: مغلوب شخصی بیابان نشین اما باهوش شدی. ابوبکر جواب داد: آری یا ابالحسن، بلایی نیست مگر آنکه بالاتر از آن بلایی دیگر است. [[بلاء]] و [[مصیبت]] وابسته به [[کلام]] و سخن [[آدمی]] است<ref>الأنساب، ج۲، ص۳۲؛ دلائل النبوة، ج۲، ص۴۲۲.</ref>.

سپس [[پیامبر]] آیاتی از [[سوره انعام]] را برایشان [[تلاوت]] کرد: {{متن قرآن|قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ * وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«بگو: بیایید تا آنچه را خداوند بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک او نگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ناداری نکشید؛ ما به شما و آنان روزی می‌رسانیم؛ و زشتکاری‌های آشکار و پنهان نزدیک نشوید و آن کس را که خداوند (کشتن او را) حرام کرده است جز به حق مکشید؛ این است آنچه شما را به آن سفارش کرده است باشد که خرد ورزید * و به مال یتیم نزدیک نشوید جز به گونه‌ای که (برای یتیم) نیکوتر است تا به برنایی خود برسد و پیمانه و ترازو را با دادگری، تمام بپیمایید؛ ما بر کسی جز (برابر با) توانش تکلیف نمی‌کنیم؛ و چون سخن می‌گویید با دادگری بگویید هر چند (درباره) خویشاوند باشد؛ و به پیمان با خداوند وفا کنید؛ این است آنچه شما را بدان سفارش کرده است باشد که پند گیرید * و (دیگر) این که این راه راست من است از آن پیروی کنید و از راه‌ها (ی دیگر) پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده گرداند، این است آنچه شما را بدان سفارش کرده است باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۱-۱۵۳.</ref>.

[[هانی بن قبیصه]] که بزرگ [[قبیله]] و [[رهبر دینی]] آنها بود گفت: همه سخنان تو را شنیدم. اما نمی‌توانیم تنها با یک جلسه از همه [[دین]] و [[آیین]] خود دست برداریم، از تو و دینت [[تبعیت]] کنیم. این کار [[سستی]] در [[رأی]] و دقت نکردن در [[عاقبت]] کار و [[عجله]] کردن است. از طرفی ما با [[قوم]] دیگر در [[معاهده]] هستیم و نمی‌توانیم بدون [[مشورت]] با ایشان اقدامی کنیم. آن‌گاه گفت برو با [[مثنی بن حارثه]] سخن بگو و او را نیز دعوت کن. او بزرگ ما و [[فرمانده]] [[جنگ]] ماست.

پیامبر به نزد او رفت. در این [[ملاقات]] [[مثنی]] گفت: من سخن تو را شنیدم و آن قدر آن را [[زیبا]] دیدم که مرا به [[حیرت]] در آورده است؛ لکن ما با [[پادشاه ایران]]، کسری عهدی داریم که عملی غیر معمول و مرسوم نکنیم و آن کسان که چنین اعمالی می‌کنند را [[پناه]] ندهیم. شاید آنچه تو ما را بدان می‌خوانی، چیزی باشد که [[پادشاهان]] را ناخوشایند باشد. اگر می‌خواهی که ما تو را در بلاد [[عرب]] [[یاری]] و [[حفاظت]] کنیم، حاضریم. [[پیامبر]] فرمود: چون به [[راستی]] و [[صراحت]] سخن گفتید، سخنانی [[پسندیده]] گفتید؛ اما آنچه من می‌خواهم این نیست و از شما [[پذیرش اسلام]] می‌خواهم و این را بدانید که آن کس که به [[دین خدا]] پای می‌نهد، باید همه چیز آن را بپذیرد<ref>دلائل النبوة (بیهقی)، ج۲، ص۴۲۲؛ دلائل النبوة (ابو نعیم)، ص۲۸۲؛ الجامع الکبیر (سیوطی)، ج۱۷، ص۶۶۹؛ کنز العمال، ج۱۲، ص۵۲۱؛ عیون الاثر، ج۱، ص۱۷۹؛ سبل الهدی، ج۲، ص۴۵۴؛ الانساب، ج۱، ص۳۸؛ نهایة الارب، ج۱۶، ص۳۰۹؛ شرح نهج البلاغة (ابن ابی الحدید)، ج۴، ص۱۲۵-۱۲۶.</ref>.<ref>[[محمد علی جاودان|جاودان، محمد علی]]، [[جانشین پیامبر (کتاب)|جانشین پیامبر]]، ص ۵۵.</ref>

== منابع ==