حسن و قبح عقلی در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

#تعلق به [[مدح]] و [[ذم]] به مطلق افعال؛ اعم از فعل [[خدا]] و [[بنده]]؛ و [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]] از سوی خدا در خصوص افعال [[بندگان]] که متعلق [[حکم الهی]] است<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۲ ـ ۱۸۳؛ گوهر مراد، ص۳۴۵؛ کشف الفوائد، ص۲۴۷.</ref>.  

حسن و قبح به معنای یکم و دوم، بی‌هیچ اختلافی [[عقلی]] است؛ یعنی مُدرِک آنها [[عقل]] است؛ همچنین حسن و قبح به معنای دوم، برحسب اعتبارات گوناگون [[تغییر]] می‌یابد، از این‌رو صفت [[حقیقی]] نبوده، بلکه امری اضافی است، چنان‌که کشته شدن شخصی با خواسته [[دشمنان]] وی سازگار و به مصلحت آنان است؛ ولی مخالف با خواسته [[دوستان]] او و برای ایشان مفسده است<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۳.</ref>. در عقلی بودن حسن و قبح به معنای اخیر [[اختلاف]] است<ref>همان؛ شرح الاسماء، ص۳۲۱.</ref> و عقلی بودن آن دو، که مبنای اصول فراوان و بسیاری از مسائل [[کلام]] و اصول است<ref>گوهر مراد، ص۳۴۵؛ شرح الاسماء، ص۳۲۳.</ref>، [[عقیده امامیه]]، [[معتزله]] و [[جمهور]] حکماست<ref>گوهر مراد، ص۳۴۴؛ شرح الاسماء، ص۳۱۸ ـ ۳۲۳.</ref>: به [[اعتقاد]] ایشان عقل به روشنی به حسن برخی افعال، مانند [[عدل]] و گفتار راستِ سودمند، و قبح برخی دیگر، نظیر [[ظلم]] و [[دروغ]] زیان‌آور، [[حکم]] می‌کند، چنان که [[شرع]] نیز به حسن و قبح بعضی افعال حکم داده است که کاشف از حسن و قبحی است که بر عقل پوشیده مانده است؛ نه اینکه سبب آن دو باشد؛ همچنین آنان معتقدند [[خدا]] هرگز [[واجب عقلی]] را ترک نمی‌کند و [[قبیح]] انجام نمی‌دهد؛ زیرا تنها شخص [[جاهل]] و محتاج چنین می‌کند<ref>کشف الفوائد، ص۲۴۶ ـ ۲۴۷؛ روض الجنان، ج ۵، ص۳۶۴.</ref>. براین اساس، [[معتزله]] و [[امامیه]] به [[عدالت خدا]] [[باور]] دارند، از این رو [[عدلیه]] نامیده می‌شوند و این از نتایج پذیرش [[حسن و قبح عقلی]] است<ref>اصول الفقه، ج ۱، ص۲۱۳.</ref>. معتزله خود [[اختلاف]] دارند: پیشینیان ایشان [[حسن و قبح افعال]] را به ذات [[افعال]] مربوط دانسته‌اند؛ نه صفات آنها و برخی متقدّمانشان [[معتقد]] بوده‌اند حسن و قبح افعال به جهت در برداشتن صفتی است که لازمِ ذاتشان و مستلزم [[حسن و قبح]] آنهاست و از متأخران، [[ابوالحسین بصری]] به [[اثبات]] صفت، تنها در [[فعل قبیح]] معتقد بوده و در فعل حَسَن، نبود صفتی را که مستلزم [[قبح]] باشد، کافی شمرده و جُبّائی نیز به [[نفی]] وصف [[حقیقی]] در حسن و قبح هر دو معتقد گشته و حسن و قبح افعال را به جهت وجوه اعتباری و اوصاف اضافی دانسته است که بر حسب اعتبار مختلف می‌شوند، چنان‌که زدن طفل [[یتیم]] برای [[تأدیب]] وی، دارای [[حُسن]] است و از روی [[ظلم]]، قبیح<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۲، ۱۸۴؛ شرح الاسماء، ص۳۱۸.</ref>. به نظر می‌رسد در میان این اقوال، قول اخیر صحیح است، جز در خصوص [[عدل]] و ظلم که حسن و قبح آنها تغییرناپذیر است<ref>المیزان، ج ۵، ص۱۰؛ اصول الفقه، ج ۱، ص۲۲۹.</ref>؛ زیرا اگر حسن و قبح، ذاتیِ افعال بود ـ خواه مستند به ذات افعال باشد یا به صفتی که لازم ذات است ـ اختلاف پیدا نمی‌کرد<ref>شرح الاسماء، ص۳۲۲.</ref>؛ البته ممکن است حسن و قبح را با توجه به اعتبارات و اضافات، برای افعال ذاتی بدانیم<ref>همان، ص۳۲۳.</ref>. [[عقیده]] [[اشاعره]] با باور گروه‌های یاد شده کاملاً در [[ستیز]] است: آنان به کلی منکر حسن و قبح عقلی‌اند و [[حسن و قبح افعال]] را [[شرعی]] و تنها به [[حکم]] [[شارع]] وابسته دانسته‌اند<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۱؛ شرح الاسماء، ص۳۱۸ - ۳۱۹.</ref>. برپایه توضیحات پیش‌گفته، حسنِ [[عقلی]] مورد [[اختلاف]] و [[گفت‌وگو]] در [[علم کلام]]، به این معناست که فاعل فعلی که متصف به حسن عقلی است، [[استحقاق]] [[مذمت]] ندارد و [[واجب]]، مندوب، [[مباح]] و [[مکروه]] از اقسام آن به شمار می‌آیند و معنای [[قبیح]] عقلی نیز آن است که فاعل آن سزاوار [[سرزنش]] است و آن، جز فعل [[حرام]] نیست، چنان‌که فعلی که دارای حسن شرعی است، برخلاف قبیح شرعی، [[استحقاق عقاب]] نمی‌آورد<ref>کشف الفوائد، ص۲۴۶ و ۲۴۸؛ کشف المراد، ص۴۱۸.</ref>. معنای اصطلاحی [[حسن و قبح]] به دست می‌دهد که حسن و قبح مورد بحث، [[زیبایی]] و [[زشتی]] [[خلقت]] ظاهری [[انسان]] نبوده که در [[اختیار]] او نیست، بلکه حسن و قبح در [[افعال]] اختیاری ـ مانند [[عدل]] و [[ظلم]] ـ است و [[ستایش]] و سرزنش [[عقل]] منحصر در آنهاست<ref>المیزان، ج ۱۲، ص۲۷۷ - ۲۸۸؛ گوهر مراد، ص۳۴۳ ـ ۳۴۴.</ref>. گرچه افعال اختیاری نیز از جهت [[توفیق]] یا عدم [[توفیق الهی]] درباره آنها، که خود بر مصالحی [[استوار]] است، به [[خدا]] نسبت داده می‌شوند<ref>المیزان، ج ۳، ص۱۳۴.</ref>، از این رو سخن [[اشاعره]] در [[انکار]] [[حسن و قبح عقلی]] بر این پایه است که انسان را در افعال خویش وادار می‌دانند؛ زیرا افعال [[اضطراری]] نزد عقل به حسن و قبح وصف نمی‌گردند<ref>شرح الاسماء، ص۳۲۳؛ اسفار، ج ۶، ص۳۷۰؛ کشف المراد، ص۴۲۰.</ref>. [[حکما]] با تقسیم عقل به نظری و عملی، مُدرَکات [[عقل نظری]] را چیزهایی دانسته‌اند که فعل انسان و در اختیار او نیست، چنان که مُدرَکات [[عقل عملی]] را افعال اختیاری وی شمرده و گفته‌اند: عقل نظری به بدیهیات و اوّلیات، مانند بزرگ‌تر بودن کل از جزء، حکم می‌کند و [[حاکم]] به [[حسن و قبح افعال]]، عقل عملی است که [[تدبیر]] [[مصالح]] نوع و اشخاص انسان را به عهده دارد، از این رو با توجه به دو [[مصلحت]]، گاهی به [[حسن فعلی]] و زمانی به [[قبح]] همان فعل [[حکم]] می‌کند؛ مانند دروغی که [[مصلحت عمومی]] داشته باشد یا نداشته باشد و [[احکام]] [[عقل عملی]] به [[شرایع]] نانوشته نامبردار می‌شود<ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۱، ص۲۲۱؛ کشف الفوائد، ص۲۵۰ ـ ۲۵۱.</ref>، بنابراین قضایای [[حسن و قبح]] به نظر [[حکما]] از مشهورات‌اند و سبب [[شهرت]] آنها داشتن مصلحتی عمومی است و تفاوت میان مشهورات و اوّلیات در آن است که [[عقل]] صریحی که جز به تصورِ اطراف حکم توجه ندارد، بی‌درنگ به اوّلیات حکم می‌کند؛ ولی [[حکم عقل]] به مشهورات مانند دیگر نظریات، به سبب دلیل است، ازاین رو مشهورات [[تغییر]] پذیرند، چنان‌که [[دروغ]] اگر مصلحت بزرگی ـ مانند [[نجات]] دادن [[پیامبر]]{{صل}} ـ <ref>شرح الاسماء، ص۳۲۳.</ref> داشته باشد، [[حُسن]] پیدا می‌کند؛ امّا کل هرگز از جزئش کوچک‌تر نمی‌شود<ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۱، ص۲۲۲.</ref>، هرچند به نظر برخی دروغ در فرض یادشده نیز [[قبیح]] است، جز آنکه به جهت دربرداشتن بر مصلحتی که بر [[مفسده]] دروغ [[غلبه]] دارد، حسن می‌یابد و [[واجب]] می‌شود<ref>کشف الفوائد، ص۲۴۶ ـ ۲۴۹.</ref>. [[حسن و قبح عقلی]] مورد بحث، در [[علم اصول فقه]] نیز برای تشخیص مصادیق مستقلات [[عقلی]] یاد می‌شود. مستقلات عقلی یک قسم از دو قسم [[دلیل عقلی]] به شمار می‌آید و دلیل عقلی یکی از منابع و [[ادله]] چهارگانه احکام نزد اصولیان [[امامیه]]. حکم عقل به [[حسن و قبح افعال]]، به پیوست حکم آن به ملازمه حکم عقل و [[حکم شرع]]، مفید [[اثبات]] [[حکم شرعی]] برای [[افعال]] یادشده است و چنانچه [[شرع]] حکم جداگانه‌ای درباره آنها داده باشد، تأسیسی نیست، بلکه ارشادی و برای تأکید حکم عقل است<ref>اصول الفقه، ج ۱، ص۲۰۵ ـ ۲۰۹، ۲۳۷؛ ج ۲، ص۱۲۱.</ref>. گرچه تمام مباحث حسن و قبح عقلی را نمی‌توان به [[قرآن]] مستند کرد، کلیات آن را می‌توان از آیاتی دریافت؛ مانند برخی آیاتی که در آنها واژه‌های احسن، [[حسنه]] و [[سیئه]]، طیبات و خبائث، معروف و منکر، [[فحشاء]]، فاحشه و [[اثم]] به کار رفته؛ یا آیاتی که واژه‌های مذکور در آنها به کار نرفته<ref>المیزان، ج ۵، ص۹، ج ۸، ص۵۶؛ ج ۱۲، ص۳۳۱؛ مجمع البیان، ج ۴، ص۷۵۰؛ المنار، ج ۹، ص۲۲۷.</ref>؛ نیز تمام آیاتی که [[مردم]] را به [[تعقل]]، [[تذکر]] و [[تفکر]] فراخوانده‌اند<ref>المیزان، ج ۸، ص۵۸.</ref>؛ همچنین [[آیات]] فراوانی که دربر دارنده بر اسم [[حکیم]] از اسمای حسنای الهی‌اند، با موضوع [[حسن و قبح عقلی]] پیوند دارند؛ زیرا حکیم جز فعل [[نیکو]] و [[زیبا]] انجام نمی‌دهد<ref>مجمع‌البیان، ج ۳، ص۴۱۶.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا]]، [[حسن و قبح عقلی - اسحاق‌نیا تربتی (مقاله)|مقاله «حسن و قبح عقلی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱، ص ۳۹.</ref>

== منابع ==