ذوالفضل (اسم الهی): تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

ذوالفضل (اسم الهی) (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۲۸

۱۹٬۶۱۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۲ مهٔ ۲۰۲۴

۸۱٬۸۲۹

ویرایش

@@ خط ۵۳: / خط ۵۳: @@
 #تفضل انسان برای برخی‌ناخوشایند و قابل ردّ و [[استنکاف]] است؛ ولی استنکاف از پذیرش فضل الهی معنا ندارد.
 #استفاده از [[تفضل]] [[انسان]] جز با جوارح و اندامی که همه را [[خدا]] اعطا کرده میسور نیست و در [[حقیقت]] متفضل [[واقعی]] خداست.<ref>التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۴۷۷.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۷۸.</ref>.
+==عوامل بهره‌مندی بیشتر از [[فضل الهی]]==
+فضل الهی دو گونه است: فضل عام که شامل همه انسان‌هاست: {{متن قرآن|وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْعَـٰلَمِينَ}}<ref> سوره بقره، آیه ۲۵۱.</ref> و فضل خاص که ویژه [[مؤمنان]] است: {{متن قرآن|وَٱللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref> سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۲.</ref> همه [[انسان‌ها]] از فضل الهی برخوردارند، ولی در این بهره‌مندی متفاوت‌اند. این تفاوت، [[حکیمانه]] و معلول عوامل پنهان و آشکار است. شماری از عوامل پیدای برخورداری بیشتر از فضل الهی بدین شرح‌اند:
+===کار و [[کوشش]]===
+در شماری از [[آیات]] از [[رزق و روزی]] [[مادّی]] به «فضل الهی» و از [[طلب]] آن به «ابتغاء» (طلب و پیجویی با کوشش) تعبیر شده است. از کاربرد ابتغاء در این آیات برمی‌آید که محوری‌ترین عامل برای کسب روزی که فضل الهی است [[کار و تلاش]] است. در ۵ [[آیه]] از روزی انسان‌ها در دریا به فضل الهی تعبیر شده است که [[انسان]] با صید آبزیان و کشتیرانی (ابتغاء) آن را به دست می‌آورد: {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ}}<ref>«خداوند، همان است که دریا را برای شما رام کرد تا کشتی‌ها در آن به فرمان وی روان گردند و تا شما از بخشش وی (روزی) به دست آورید و باشد که سپاس گزارید» سوره جاثیه، آیه ۱۲.</ref> در سه آیه هم [[روشنایی]] [[روز]] را برای کار و فعالیت و کسب (ابتغاء) فضل الهی معرفی کرده است: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبْصِرَةًۭ لِّتَبْتَغُوا۟ فَضْلًۭا مِّن رَّبِّكُمْ}}<ref> سوره اسرا، آیه ۱۲.</ref> در آیه ۲۰ [[سوره]] مزّمل بازرگانانی را که برای [[تجارت]] [[سفر]] می‌کنند، در جست و جو و طلب فضل الهی می‌داند: {{متن قرآن|وَءَاخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِى ٱلْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ}}<ref> سوره مزّمل، آیه ۲۰.</ref>. در آیه ۱۰ [[سوره جمعه]] پس از [[اقامه نماز جمعه]] و سپری شدن [[زمان]] [[نهی]] [[اشتغال]] به تجارت و دیگر کارها امر به ابتغاء و کسب روزی می‌کند: {{متن قرآن|فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ وَٱبْتَغُوا۟ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ وَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ كَثِيرًۭا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«و چون نماز گزارده شد در زمین پراکنده شوید و (روزی خود را) از بخشش خداوند فرا جویید و خداوند را بسیار یاد کنید باشد که رستگار گردید» سوره جمعه، آیه ۱۰.</ref>. به نظر برخی [[مفسران]] جمله {{متن قرآن|وَسْـَٔلُوا۟ ٱللَّهَ مِن فَضْلِهِۦٓ}}<ref> سوره نساء، آیه ۳۲.</ref> در ذیل [[آیه]] ۳۲ [[نساء]] می‌تواند به معنای کار و [[کوشش]] باشد؛ زیرا در [[سیاق]] {{متن قرآن|لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌۭ مِّمَّا ٱكْتَسَبُوا۟ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٌۭ مِّمَّا ٱكْتَسَبْنَ}}<ref>«و آنچه را که خداوند با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ مردان را از آنچه برای خود به دست می‌آورند بهره‌ای است و زنان را (هم) از آنچه برای خویش به کف می‌آورند بهره‌ای؛ و بخشش خداوند را درخواست کنید که خداوند به هر چیزی داناست» سوره نساء، آیه ۳۲.</ref> قرار دارد.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۷۹.</ref>.
+===[[ایمان]] و [[عمل صالح]]===
+[[ایمان به خدا]] و انجام دادن کار شایسته موجب برخورداری از فضل الهی‌است: {{متن قرآن|لِيَجْزِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ مِن فَضْلِهِۦٓ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْكَـٰفِرِينَ}}<ref>«تا (خداوند) به کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند از بخشش خویش پاداش دهد؛ بی‌گمان او کافران را دوست نمی‌دارد» سوره روم، آیه ۴۵.</ref> [[علامه طباطبایی]] با استفاده از جمله إِنَّهُۥ {{متن قرآن|لَا يُحِبُّ ٱلْكَـٰفِرِينَ}} [[محبت خدا]] نسبت به [[مؤمنان]] [[نیکوکار]] را از آیه استفاده کرده و همین [[محبّت]] را منشأ برخورداری آنان از [[فضل الهی]] می‌داند<ref>المیزان، ج۱۶، ص۱۹۸.</ref>. از آیه {{متن قرآن|وَٱللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref> سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۲.</ref> برمی‌آید که ایمان سبب برخورداری آنان از فضل الهی است. در آیه ۱۷۵ نساء ایمان به خدا و [[تمسک به قرآن]] را مایه بهره‌مندی از فضل الهی‌دانسته است: {{متن قرآن|فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَٱعْتَصَمُوا۟ بِهِۦ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِى رَحْمَةٍۢ مِّنْهُ وَفَضْلٍۢ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًۭا}}<ref>«اما آن کسان که به خداوند ایمان آوردند و به او چنگ در زدند، (خداوند) آنان را در بخشایش و بخششی از خویش در خواهد آورد و ایشان را به راهی راست به سوی خود راهنمایی خواهد کرد» سوره نساء، آیه ۱۷۵.</ref>. در [[آیات]] ۲۶۷ و ۲۶۸ بقره [[خداوند]] برخورداری از فضل خود را به [[مؤمنان]] دارای عمل صالحِ [[انفاق]] [[وعده]] می‌دهد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ * الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاء وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«ای مؤمنان! از دستاوردهای پاکیزه خود و آنچه ما از زمین برای شما بر می‌آوریم ببخشید و بر آن نباشید که از نامرغوب‌های آنها ببخشید در حالی که خود نیز آنها را جز با چشم‌پوشی نسبت به آنها نمی‌ستاندید؛ و بدانید که خداوند بی‌نیازی ستوده است * شیطان شما را از تنگدستی می‌هراساند و به کار زشت وا می‌دارد و خداوند شما را به آمرزش و بخششی از سوی خویش نوید می‌دهد؛ و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره بقره، آیه ۲۶۷-۲۶۸.</ref>. [[یاد خدا]]، [[اقامه نماز]] و [[پرداخت زکات]] از دیگر [[اعمال]] صالحی‌اند که موجب بهره‌مندی از [[فضل الهی]] می‌شوند: {{متن قرآن|رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ * لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ}}<ref>«مردانی که هیچ داد و ستد و خرید و فروشی آنان را از یاد خداوند و برپا داشتن نماز و دادن زکات (به خود) سرگرم نمی‌دارد؛ از روزی می‌هراسند که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیرورو می‌شوند * تا خداوند آنان را بهتر از آنچه انجام داده‌اند پاداش دهد و با بخشش خویش به آنان پاداشی افزون بخشد؛ و خداوند به هر که بخواهد بی‌شمار روزی می‌رساند» سوره نور، آیه ۳۷-۳۸.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۷۹.</ref>.
+===[[دعا]]===
+درخواست [[فضل خدا]] از دیگر عوامل بهره‌مندی از فضل خداست. [[قرآن کریم]] از [[مؤمنان]] می‌خواهد که به جای تمنّی فضل داده شده به دیگران، [[دعا]] کنند و از [[خدا]] بخواهند که خود از [[فضل الهی]] برخوردار شوند: {{متن قرآن|وَلَا تَتَمَنَّوْا۟ مَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بِهِۦ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌۭ مِّمَّا ٱكْتَسَبُوا۟ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٌۭ مِّمَّا ٱكْتَسَبْنَ وَسْـَٔلُوا۟ ٱللَّهَ مِن فَضْلِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًۭا}}<ref>«و آنچه را که خداوند با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ مردان را از آنچه برای خود به دست می‌آورند بهره‌ای است و زنان را (هم) از آنچه برای خویش به کف می‌آورند بهره‌ای؛ و بخشش خداوند را درخواست کنید که خداوند به هر چیزی داناست» سوره نساء، آیه ۳۲.</ref> [[آیه]] ۲۶ [[سوره شوری]] که [[استجابت]] دعای مؤمنان را گزارش می‌کند از برخورداری آنان از [[فضل خدا]] خبر می‌دهد؛ یعنی [[خداوند]] افزون بر اینکه خواسته‌های آنان را [[اجابت]] می‌‌کند، نعمت‌هایی‌فراتر از [[خواسته‌ها]] را هم به آنان عطا می‌‌کند<ref>جامع البیان، ج۲۵، ص۱۹.</ref>: {{متن قرآن|وَيَسْتَجِيبُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِۦ وَٱلْكَـٰفِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌۭ شَدِيدٌۭ}}<ref>«و (درخواست) کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند اجابت می‌کند و از بخشش خویش بر (پاداش) آنان می‌افزاید و کافران را عذابی سخت (در پیش) است» سوره شوری، آیه ۲۶.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۸۰.</ref>.
+===[[شکرگزاری]]===
+[[انسان‌ها]] در برابر برخورداری از فضل الهی باید [[شکرگزار]] باشند: در ۵ آیه، [[قرآن]] پس از بیان فضل خدا در مهیا کردن زمینه کسب روزی در دریا و در [[روشنایی]] [[روز]] می‌فرماید: {{متن قرآن|لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref> سوره نحل، آیه ۱۴؛ قصص آیه ۷۳؛ روم آیه ۴۶؛ فاطر آیه ۱۲؛ جاثیه آیه ۱۲.</ref> ۴ آیه نیز فضل الهی را گزارش می‌کند و سپس بیشتر [[آدمیان]] را به سبب [[ناسپاسی]] [[نکوهش]] می‌کند: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ}}<ref>«آیا در (کار) کسانی ننگریسته‌ای که از بیم مرگ از سرزمین خود بیرون رفتند و آنان هزاران کس بودند و خداوند به آنان فرمود: بمیرید سپس آنان را زنده کرد؛ بی‌گمان خداوند دارای بخشش بر مردم است اما بیشتر مردم سپاس نمی‌گزارند» سوره بقره، آیه ۲۴۳.</ref> [[حضرت سلیمان]] پس از آنکه [[تخت بلقیس]] را در کمتر از چشم به هم زدنی نزد خود یافت، چنین [[قدرت]] و موهبتی را [[فضل خدا]] دانست که به او ارزانی شده تا آزموده شود که آیا [[شکرگزار]] است یا [[ناسپاس]]: {{متن قرآن|هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ}}<ref> سوره نمل، آیه ۴۰.</ref> از این [[آیات]] که بیانگر [[لزوم]] شکرگزاری‌اند به ضمیمه [[آیه]] {{متن قرآن|لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ}}<ref> سوره ابراهیم، آیه ۷.</ref> استفاده می‌شود که [[شکرگزاری]] موجب بهره‌مندی بیشتر از [[فضل الهی]] می‌شود.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۸۰.</ref>.
+===[[تقوا]]===
+در آیه ۲۹ [[انفال]] تقوا را موجب برخورداری از فضل الهی شمرده است: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِن تَتَّقُوا۟ ٱللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًۭا وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ}}<ref>«ای مؤمنان! اگر از خداوند پروا کنید در شما نیروی شناخت درستی از نادرستی می‌نهد و از گناهانتان چشم می‌پوشد و شما را می‌آمرزد و خداوند دارای بخشش سترگ است» سوره انفال، آیه ۲۹.</ref>. قدرت [[تشخیص حق]] از [[باطل]]، زدوده شدن [[گناهان]] و [[آمرزش پروردگار]] که در پی رعایت تقوا نصیب [[مؤمنان]] می‌شوند، می‌توانند مصداق‌های فضل عظیم [[الهی]] باشند و البته بهره‌مندی از مصادیق بیشتری از فضل خدا در [[دنیا]] و [[آخرت]] در صورت رعایت تقوا، از این آیه استفاده می‌شود.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۸۰.</ref>.
+===[[شهادت]]===
+کشته شدن در [[راه خدا]] موجب برخورداری از فضل الهی است. آیات ۱۶۹ ـ ۱۷۱ [[سوره آل‌عمران]] [[شادمانی]] [[شهیدان]] را به سبب برخورداری از [[نعمت‌های بهشتی]] و فضل الهی‌گزارش می‌‌کند: {{متن قرآن|وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و کسانی را که در راه خداوند کشته شده‌اند مرده مپندار که زنده‌اند، نزد پروردگارشان روزی می‌برند * به آنچه خداوند با بخشش خویش به آنان داده است شادمانند و برای کسانی که از پس آنها هنوز به آنان نپیوسته‌اند شاد می‌شوند که آنها نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند * به نعمتی از خداوند و بخششی (از وی) شاد می‌شوند و اینکه خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمی‌گرداند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۹-۱۷۱.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی]] و [[سید علی سادات‌فخر|سادات‌فخر]]، [[ذوالفضل (مقاله)|مقاله «ذوالفضل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳، ص ۳۸۰.</ref>.
 == منابع ==