پرش به محتوا

زن در معارف و سیره نبوی: تفاوت میان نسخه‌ها

برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۲۴۱: خط ۲۴۱:
[[مشورت]] و [[رایزنی]] در امور [[حکومت]]: اصولاً پیامبر اکرم{{صل}} در مسائل [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و آنچه مربوط به جریان‌های [[زندگی]] بود، با [[مسلمانان]] مشورت می‌کرد. البته ایشان نظر مشورتی افرادی را می‌پذیرفت که از سر [[علم]]، اطلاع، [[دقت]] و [[زیرکی]] اظهار می‌شد. بدین‌سان آن‌که طرف مشورت قرار می‌گرفت، فردی هوشمند و [[آگاه]] از مسائل [[روز]] بود. پس از [[صلح حدیبیه]] رسول الله{{صل}} با همسر فهیمش ام‌سلمه مشورت کرد و [[رأی]] او را پذیرفت و به کار برد<ref>ر.ک: الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۴۹؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۴، ص۱۵۲.</ref>.
[[مشورت]] و [[رایزنی]] در امور [[حکومت]]: اصولاً پیامبر اکرم{{صل}} در مسائل [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و آنچه مربوط به جریان‌های [[زندگی]] بود، با [[مسلمانان]] مشورت می‌کرد. البته ایشان نظر مشورتی افرادی را می‌پذیرفت که از سر [[علم]]، اطلاع، [[دقت]] و [[زیرکی]] اظهار می‌شد. بدین‌سان آن‌که طرف مشورت قرار می‌گرفت، فردی هوشمند و [[آگاه]] از مسائل [[روز]] بود. پس از [[صلح حدیبیه]] رسول الله{{صل}} با همسر فهیمش ام‌سلمه مشورت کرد و [[رأی]] او را پذیرفت و به کار برد<ref>ر.ک: الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۴۹؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۴، ص۱۵۲.</ref>.
[[تبلیغ]] برای [[پیشرفت]] [[دین]]: گروهی از [[زنان]] [[مسلمان]] در [[فضای خفقان]] [[کفر]] و [[شرک]] به [[تبلیغ دین]] [[همت]] گماشتند و گروهی نیز [[جنگجویان]] را در [[جنگ]] بر ضد [[کفار]] می‌شوراندند. خنساء از [[طایفه]] [[بنی‌سلیم]] در تبلیغ دین کوشا بود و موجب شد تمام قبیله‌اش به [[اسلام]] بگروند<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۷۷.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۲۲.</ref>
[[تبلیغ]] برای [[پیشرفت]] [[دین]]: گروهی از [[زنان]] [[مسلمان]] در [[فضای خفقان]] [[کفر]] و [[شرک]] به [[تبلیغ دین]] [[همت]] گماشتند و گروهی نیز [[جنگجویان]] را در [[جنگ]] بر ضد [[کفار]] می‌شوراندند. خنساء از [[طایفه]] [[بنی‌سلیم]] در تبلیغ دین کوشا بود و موجب شد تمام قبیله‌اش به [[اسلام]] بگروند<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۷۷.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۲۲.</ref>
==حضور اجتماعی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}}==
زنان نیمی از پیکر [[اجتماع]] را تشکیل می‌دهند و اگر حکومت از قوت و توانایی‌های آنان استفاده نکند، در واقع نیمی از توان [[جامعه]] معطل گذاشته شده است. [[خداوند]] در [[آیات]] بسیاری حضور زنان را در کنار مردان در اجتماع مهم می‌داند و آنان را به [[تعاون]] در [[نیکی]]، [[امر به معروف]] و [[نهی‌ازمنکر]]، شرکت در [[حج]] و [[عمره]]، شرکت در نمازجمعه، [[نماز عیدین]]، [[نماز آیات]] و [[نماز میت]]، حضور در [[مساجد]] برای [[کسب علم]] و [[فعالیت‌های سیاسی]]، [[اجتماعی]] و [[فرهنگی]] و غیره [[دعوت]] کرده است.
زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}} در تمام صحنه‌های اجتماع حضوری فعال داشتند و آن حضرت حضور آنان را می‌ستود و آنان را [[تشویق]] می‌کرد.
نصوصی وجود دارد که شرکت زنان در نماز میت، نماز آیات و نمازجمعه را [[تأیید]] می‌کند. [[عایشه]] گوید: چون [[زینب دختر رسول الله]]{{صل}} [[وفات]] یافت، [[فاطمه]]{{س}} و سایر زنان بر جنازه او [[نماز]] خواندند<ref>اعیان الشیعه، ج۳، ص۱۳۸.</ref>. همچنین وقتی [[سعد بن ابی‌وقاص]] وفات یافت، [[همسران]] [[رسول الله]]{{صل}} که در قید [[حیات]] بودند، بر او نماز خواندند<ref>صحیح مسلم، ج۴، ص۶۳.</ref>. در مورد نماز آیات نیز هنگام [[کسوف]] [[خورشید]] خواهرم [[اسماء]] با [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نماز را به [[جماعت]] فراخواند<ref>صحیح بخاری، ج۱، ص۲۹۲؛ صحیح مسلم، ج۲، ص۳۲-۳۳.</ref>. زنان در نمازجمعه نیز شرکت می‌کردند و چون نمازجمعه اهمیت [[سیاسی]] و اجتماعی فراوانی دارد و شرکت زنان در آن نشان حضور اجتماعی ایشان است، شرکت مکرر آنان در [[نمازها]] این [[فرصت]] را به آنها می‌داد که [[آیات قرآن]] را [[حفظ]] کنند.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۲۹.</ref>
==حضور اقتصادی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}}==
زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}} در عرصه کارهای اقتصادی نیز سهم بسزایی داشتند. آنان متصدی [[مشاغل]] و حرفه‌های بسیاری بودند که پیامبر اکرم{{صل}} نه تنها آنان را منع نمی‌کرد، بلکه در مواقعی [[اشتغال]] زنان به آن مشاغل را [[ترویج]] می‌فرمود. این نکته نیز حائز اهمیت است که گاهی زنان کاری را به [[امید]] [[ثواب]] انجام می‌دادند و تمام [[دستمزد]] خود را [[انفاق]] می‌کردند. برای مثال [[زینب دختر جحش]] [[همسر]] رسول الله{{صل}} زنی صنعتگر و پرکار بود. او دبّاغی و خرّازی می‌کرد و [[منافع]] حاصل از کار خود را [[صدقه]] می‌داد<ref>اسد الغابه، ج۵، ص۴۶۳.</ref>.
شغل‌هایی چون [[بازرگانی]] و [[تجارت]]، کارهای [[اداری]] [[بازار]]، صنعتگری، [[پزشکی]] و جراحی، ریسندگی و [[بافندگی]]، [[دامداری]]، [[چوپانی]]، [[زمامداری]] شتران و استران، [[کشاورزی]] و [[باغداری]]، دبّاغی، خرّازی، [[خیاطی]]، [[آرایشگری]]، شیردهی، دست‌فروشی، خدمتکاری و [[پرستاری]] در [[خانه]]، پرستاری از [[مجروحان]] [[جنگی]] در جبهه‌های [[نبرد]]، انتظامات و [[آموزگاری]] در میان [[زنان]] [[عصر رسول الله]]{{صل}} رایج بوده است.
برای مثال رفیده جراح معروفی بود که خود را [[وقف]] [[طبابت]] و کمک به [[بیماران]] کرده بود و در [[مسجد]] خیمه‌ای برای مداوای مجروحان و بیماران داشت<ref>اعلام النساء، ج۱، ص۴۲۱.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۳۰.</ref>
==حضور فرهنگی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}}==
در [[قرآن کریم]] [[آیات]] و روایاتی که [[زن]] و مرد را به [[فراگیری علم]] و [[دانش]] [[تشویق]] و [[ترغیب]] کرده و [[منزلت]] [[عالمان]] را رفیع، والا و ارجمند داشته، فراوان است. این آیات و [[روایات]] مربوط به [[علم]] و [[مقام]] [[علما]] نیز به‌طور یکسان بر مردان و زنان تطبیق می‌کند. ده‌ها [[آیه]] در [[قرآن]]، [[آحاد جامعه]] را به [[علم‌آموزی]] ترغیب می‌نماید و به [[شأن]] و جایگاه علم و علما پرداخته و کسانی را که [[خردمندی]] نداشته و در جهت [[کشف]] [[حقایق]] تلاش نمی‌کنند، مورد [[مذمت]] و [[سرزنش]] قرار می‌دهد. در همه این موارد الفاظ عام به کار رفته است و زن و مرد هر دو را شامل می‌شود.
[[خداوند]] یکی از [[اهداف بعثت انبیا]] را [[تعلّم]] [[انسان‌ها]] می‌داند: {{متن قرآن|كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ}}<ref>«چنان که از خودتان پیامبری در میان شما فرستادیم که آیه‌های ما را بر شما می‌خواند و (جان) شما را پاکیزه می‌گرداند و به شما کتاب آسمانی و فرزانگی می‌آموزد و آنچه را نمی‌دانستید به شما یاد می‌دهد» سوره بقره، آیه ۱۵۱.</ref>. سپس خداوند در آیه دیگری بر جایگاه عالم (اعم از زن و مرد) تأکید کرده و می‌فرماید: {{متن قرآن|يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«خداوند (پایگاه) مؤمنان از شما و فرهیختگان را چند پایه بالا برد و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره مجادله، آیه ۱۱.</ref>.
نظر به تأکیدات فراوان [[اسلام]] بر [[علم‌آموزی]] و تمایز قائل‌نشدن میان [[زن]] و مرد درمی‌یابیم که [[تعلیم و تعلّم]] زن در اسلام نه تنها [[ناپسند]] نیست، بلکه در برخی موارد جزو [[تکالیف]] و [[وظایف دینی]] او شمرده می‌شود.
در [[فرهنگ]] اسلام، فراگیری [[تعالیم دینی]] به‌عنوان [[رسالت]] زن تلقی شده است<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۷۹؛ الکافی، ج۱، ص۷۹-۸۰.</ref> و برای انجام این مهم تا بدان‌جا پیش رفته است که [[ولایت]] [[همسر]] را تحت‌الشعاع قرار داده است و از مرد می‌خواهد در صورتی که نتواند آموزش‌های لازم را به زن بدهد، زمینه کسب این [[آموزش‌ها]] را فراهم نماید و [[حق]] ممانعت از او را ندارد<ref>مسند العروة الوثقی، ج۲، ص۳۶۲.</ref>.
[[رسول الله]]{{صل}} نیز [[مسلمانان]] را به [[کسب علم]] و [[دانش]] [[دعوت]] می‌کرد و فراگیری آن را بر [[مردم]] [[واجب]] می‌دانست و می‌فرمود: {{متن حدیث|طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۱۷۲.</ref> و در [[حدیث]] دیگری فرمود: {{متن حدیث|&& ما من مؤمن و لا مؤمنة و لا حر و لا مملوك إلا و لله عليه حق واجب أن يتعلم من العلم و يتفقه فيه‏ &&}}<ref>مجمع‌البیان، ج۲، ص۷۸۲.</ref> [[خداوند]] بر گردن هر مرد و زن [[مؤمن]] و [[آزاد]] و بنده‌ای حقی واجب دارد و آن [[آموختن]] دانش و [[ژرف‌اندیشی]] و [[تفقه]] در آن است.
در این میان آن حضرت به‌گونه‌ای خاص مردم را به [[احسان]] و [[آموزش]] [[دختران]] [[تشویق]] و [[ترغیب]] می‌کرد. در [[حدیثی]] فرمود: چه احسانی بر دختران والاتر و بزرگ‌تر از [[تعلیم]] و [[تأدیب]] آنان است؟<ref>صحیح بخاری، ج۴، ص۹۱؛ صحیح مسلم، ج۸، ص۳۸.</ref> آن حضرت حتی از تعلیم کنیزان نیز [[غافل]] نبود و اعلام کرد کسی که به [[کنیز]] خود تعلیم دهد و سپس او را آزاد و با او [[ازدواج]] کند، دوبرابر [[اجر]] و [[پاداش]] می‌برد<ref>صحیح بخاری، ج۱، ص۵۱، ج۳، ص۳۵۸؛ المرأة و مکانتها فی الاسلام، ص۵۵؛ عمل المرأة فی المنزل و خارجه، ص۶۸-۶۹.</ref>.
اسلام به تعلیم [[زنان]] اهتمامی خاص داشت و خروج آنان را از [[منزل]] جهت [[علم‌آموزی]] مجاز و حتی ضروری می‌دانست. تأکید [[رسول الله]]{{صل}} بر عدم ممانعت از حضور زنان در [[مساجد]] که در [[حقیقت]] مراکز [[تعلیم و تعلّم]] در [[صدر اسلام]] بود، حاکی از این امر است<ref>المصنف صنعانی، ج۳، ص۱۴۶.</ref>.
رسول الله{{صل}} موظف به ارائه [[دین]] و [[حکمت]] به [[مردم]] بود. [[مسلمانان]] نیز [[معارف دینی]] را از آن حضرت می‌آموختند. در آن عصر زنان نه تنها در مجالس عمومی حاضر می‌شدند و از آن حضرت درس می‌آموختند، بلکه با ایشان جلسات و کلاس‌های خصوصی نیز داشتند که بدون حضور مردان تشکیل می‌شد و زنان مسائل [[دینی]] خود را بدون هیچ محدودیتی از لحاظ موضوع از آن حضرت می‌پرسیدند و پاسخ خود را دریافت می‌کردند. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز آنان را بر این امر تشویق می‌کرد و می‌فرمود: در [[یادگیری]] امور دین [[شرم]] و [[حیا]] نداشته باشید<ref>صحیح بخاری، ج۴، ص۶۳؛ صحیح مسلم، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲.</ref>.
و می‌فرمود: زنان [[انصار]] خوب زنانی هستند. شرم و حیا آنان را از [[تفقه در دین]] باز نداشته است<ref>المرأة و مکانتها فی الاسلام، ص۵۵.</ref>. [[آموزش قرآن]] آن‌چنان مهم بود که گاه به‌عنوان مهریه زنان قرار می‌گرفت<ref>اعیان الشیعه، ج۲۱، ص۲۴۲؛ صحیح بخاری، ج۴، ص۶۳؛ صحیح مسلم، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲.</ref>.
در محیط [[مدینه]] و به [[آموزگاری]] رسول الله{{صل}} و تشویق و ترغیب آن حضرت به [[آموختن علم]] و [[دانش]]، زنان بسیاری [[فرصت]] [[فراگیری دانش]] را یافتند و توانستند در [[فقه]]، [[روایت حدیث]]، آموزش قرآن و حتی علاوه بر [[علوم دینی]] در [[طبابت]]، [[تاریخ]]، [[شعر]] و [[ادب]] همپای مردان بدرخشند. آمار زنان [[ادیب]] و دانشمند [[خاندان]] [[بنی‌هاشم]] از دیگر [[خاندان‌ها]] بیشتر بود. مشهورترین زنان آموزش‌دیده [[عهد]] [[رسالت]] عبارتند از: [[دختران]] [[عبدالمطلب]]، [[فاطمه]]{{س}}، [[عایشه]]، [[حفصه]]، [[ام‌سلمه]]، [[جویریه]]، [[همسران]] رسول الله{{صل}}، خنساء [[شاعر]] مشهور، [[شفاء]] دختر عبدالله، [[ام‌کلثوم]] دختر [[عقبه]] و [[کریمه دختر مقداد]]. در کتب [[تاریخی]] شرح‌حال هزار و پانصد تن از زنان [[محدث]] در سده نخست [[هجری]] ثبت شده است<ref>ر.ک: الاصابة فی تمییز الصحابه؛ تهذیب الاسماء؛ تاریخ بغداد.</ref>.
بسیاری از [[علوم شرعی]] و [[احکام فقهی]] از طریق زنان [[مسلمان]] محفوظ مانده است<ref>ر.ک: الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۴، ص۴۵۵.</ref>. [[زنان]] و [[دختران پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} به‌عنوان نزدیک‌ترین افراد به ایشان در [[علم‌اندوزی]] و [[ترویج]] [[دانش]] پیش‌گام دیگر زنان بودند<ref>ر.ک: الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۶-۳۱، ۴۲-۱۰۴.</ref>.
گاهی زنان افزون بر [[فراگیری دانش]]، بر [[مسند]] [[تعلیم]] نشسته و باعث [[گسترش علم]] و دانش می‌شدند. شفاء اولین [[معلم]] [[زن]] در [[اسلام]] بود. پس از اینکه اسلام آورد، به امر تعلیم مسائل [[اسلامی]] به زنان مسلمان مشغول شد<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۸۴۱؛ فتوح البلدان، ص۶۶۱.</ref>.
در [[خاندان رسالت]]، فاطمه{{س}} معلم زنان بود. آن حضرت جلسات عمومی [[تدریس]] برای زنان داشته است. گاهی نیز آنان به‌صورت فردی به نزد ایشان آمده و [[سؤالات]] [[دینی]] خود را می‌پرسیدند<ref>ر.ک: بحارالانوار، ج۲، ص۳، ۸؛ ج۴۳، ص۴۶، ۶۶، ۸۰.</ref>.
بعضی از همسران [[رسول الله]]{{صل}} چون عایشه، ام‌سلمه، [[میمونه]] و جویریه نیز معلم زنان بودند. عایشه از جمله صحابیانی است که از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[روایات]] بسیاری نقل کرده است. ام‌سلمه نیز [[کثیرالروایة]] بود. از او سیصد و هفتاد و هشت [[حدیث]] نقل شده که بسیاری از زنان و مردان [[صحابی]] و [[تابعی]] از او [[نقل روایت]] کرده‌اند<ref>ر.ک: سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.</ref>.
[[زنان صحابی]] نیز [[فراگیری علوم]] دینی را امر بسیار مهمی تلقی کرده و در آن بسیار کوشا بودند. [[اسماء دختر عمیس خثعمی]]، [[ام‌هانی دختر ابوطالب]]{{ع}} و ام‌عطیه [[انصاری]] از جمله این زنان هستند<ref>برای نمونه ر.ک: نساء من عصر النبوه، ج۱، ص۱۷۴، ۵۳۸؛ ج۲، ص۱۹۴، ۲۲۵-۲۲۶.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۳۱.</ref>
==حضور نظامی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}}==
[[مبارزه]] علیه [[دشمن]] و [[حفاظت]] از [[خانه]]، [[خانواده]]، [[وطن]] و [[دفاع از عقیده]] و [[مذهب]] امری ذاتی و [[فطری]] است. هیچ [[انسان]] [[غیرتمندی]] به [[ظلم و ستم]] تن نمی‌دهد و این در نهاد [[بشر]] به [[ودیعه]] نهاده شده است. [[جهاد]] و جهادگران در [[شریعت اسلام]] از [[مقام]] والایی برخوردارند و در [[آیات]] بسیاری [[ستوده]] شده‌اند. در این آیات بین زن و مرد تفاوتی وجود ندارد. {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا}}.
در آیاتی که [[فضیلت]] [[مجاهدان در راه خدا]] بیان می‌شود، [[ارزش]] جهاد به جنس خاص محدود نشده است: {{متن قرآن|لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری بخشیده است * به پایگاه‌هایی و آمرزش و بخشایشی از سوی خویش و خداوند آمرزنده بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۹۵-۹۶.</ref>.
شواهد بسیاری وجود دارد که [[زنان]] [[مسلمان]] به گونه‌های مختلف در [[غزوه‌ها]] و سریه‌های [[مسلمانان]] در عصر رسول الله{{صل}} شرکت داشتند. حضور نظامی آنان در عرصه‌های مختلف به‌صورت [[تشویق]] مبارزین و [[مجاهدین]] به [[جنگ]] و ایجاد [[روحیه]] [[سلحشوری]] در آنان؛ [[پشتیبانی]] از [[رزمندگان]] [[اسلام]] و فراهم‌کردن تدارکات جنگ و یاری‌رساندن به آنان به طرق مختلف؛ حضور در میدان جنگ و مبارزه رودررو با دشمن و [[جنگیدن]] و آسیب‌دیدن و حتی کشتن تنی چند از [[دشمنان]] صورت می‌گرفت. گاه حتی [[شجاعت]] زنان در [[کارزار]] از مردان بیشتر بود.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۳۳.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
۸۱٬۳۷۱

ویرایش