زن در معارف و سیره نبوی: تفاوت میان نسخه‌ها

خانواده به عنوان اساسی‌ترین واحد [[اجتماعی]] که [[شخصیت]] و اساس وجودی [[انسان]] در آن شکل می‌گیرد، همواره مورد توجه [[اسلام]] و [[رسول خدا]] {{صل}} بود. [[پیامبر]] به منظور [[حفظ]] استحکام این کانون پُر مهر، در سفارش‌هایی به زنان و مردان [[مؤمن]]، [[حقوق]] و [[وظایف]] متقابل هر دو طرف را مشخص کرده است. [[آگاه کردن]] افراد خانواده از وظایف و حقوق متقابل هر یک، از مهم‌ترین بخش‌های فعالیت‌های تربیتی و [[فرهنگی]] در [[جامعه دینی]] است. در سخنان و [[آموزه‌های دینی]] [[معصومین]] {{عم}} به اهمیت و نقش روابط [[عاطفی]] و روانی اعضای خانواده با یکدیگر و توجه به نیازهای عاطفی، جسمی، روانی و اجتماعی یکدیگر، در سالم‌سازی خانواده و [[جامعه]]، اشاره و وظایف و حقوق هر یک از اعضای خانواده بیان شده است.

بی‌شک، [[عزت]] و احترامی که [[زنان]] پس از [[اسلام]] پیدا کردند، مرهون تلاش‌ها و زحمت‌های [[رسول اکرم]] {{صل}} است. آن حضرت در طول حیات خویش تلاش فراوانی کرد تا هم نگرش مردان را نسبت به زنان آن‌گونه که شایسته است، [[اصلاح]] کند و هم زنان را به قدر و [[منزلت]] خویش [[آگاه]] گرداند، به گونه‌ای که بدانند در عرصه حیات اجتماعی باید کارهای متناسب با طبیعت و توان خود را عهده‌دار باشند.

عده‌ای [[گمان]] می‌کنند کار مردان، مهم و ارزشمند است و آنچه زنان انجام می‌دهند، اهمیتی ندارد، در حالی که رسول خدا {{صل}} این پندار را غلط دانسته و کارهای زنان را هم با [[ارزش]] شمرده است. چنان که وقتی [[اسماء]]، یکی از زنان [[انصار]] به محضر رسول اکرم {{صل}} شرفیاب شد، با لحنی شکوه آمیز گفت: «ای رسول خدا! [[گناه]] ما زنان چیست که باید بیشتر عمر خود را در [[خانه]] بگذرانیم و به پرورش کودکان شما مردان بپردازیم که پیوسته در میدان و کارزارید بپردازیم» آن حضرت با دقت به سخنان اسماء گوش داد و بعد فرمود: از جانب من به تمام [[زنان]] [[مسلمان]] بگو شوهرداری برای [[زن]] وظیفه‌ای بس گران و پرارج است و در [[ثواب]]، هم پایه [[اجر]] مردان از [[جان]] گذشته‌ای است که در [[راه خدا]] [[شمشیر]] می‌زنند<ref>تفسیر المیزان، ج۴، ص۲۵۹.</ref>.

[[پیامبر اسلام]]، بارها، دست دختر خود، فاطمه {{س}} را می‌بوسید و در برابرش برمی خاست و او را در جای خود می‌نشانید. ایشان با این [[رفتارها]]، [[شخصیت]] و حیثیت زنان و [[دختران]] را در نظر مردم بزرگ جلوه می‌داد. بی‌جهت نیست که سهله دختر سهیل قریشی به یکی از پیش‌گامان در [[اسلام]] تبدیل می‌شود و فارعه دختر [[ابی سفیان]] نخستین کسی است که به [[شوق]] ملازمت رکاب [[پیامبر]] به [[مدینه]] [[مهاجرت]] می‌کند<ref>سید خلیل خلیلیان، سیمای زنان در قرآن، ص۴۸.</ref>.

[[پیامبر اکرم]] {{صل}} همواره در سخنان خود، زنان متأهل را به رعایت حقوق متقابل [[زناشویی]] سفارش می‌کرد. آن حضرت، از هر فرصتی برای روشنگری زنان نسبت به اهمیت [[همسرداری]] و توجه به حقوق و علایق همسرانشان بهره می‌برد. برای نمونه، به قسره دختر رواس تأکید کرد که [[اطاعت]] از [[همسر]]، وی را برای دوری از [[شر]] [[دنیا]] و [[آخرت]] کفایت می‌کند و [[نیکی به پدر و مادر]]، خیر دنیا و آخرت را برای وی افزون می‌سازد. [[حدیث]] ارزنده «[[جهاد]] [[زن]]، [[نیکو]] همسرداری کردن است»<ref>الاصابه، ج۸، ص۸۳.</ref> از جمله سفارش‌های پیامبر به زنان است.

آنچه از واژه «جهاد» به ذهن می‌رسد، در [[سختی]] بودن، آسیب دیدن، [[اسارت]]، [[شهادت]] و [[مدیریت]] شایسته در موقعیت‌های [[بحرانی]] و حساس است. [[پیامبر خدا]]، [[تدبیر امور]] [[خانه]]، سالم‌سازی روابط خانوادگی، [[نیکو]] [[همسرداری]] و [[تحکیم]] پیوندهای [[عاطفی]] میان اعضای [[خانواده]] و [[فامیل]] را در [[حکم]] و هم ردیف [[جهاد در راه خدا]] دانسته است. در [[حقیقت]]، [[زن]] باید با همه [[مشکلات]] و سختی‌های پیش رو بجنگد و با خلاقیت و [[مدیریت]] خویش، بحران‌های خانواده را برطرف کند.

[[اطاعت]] از خواسته‌های [[مشروع]] و منطقی [[همسر]]، [[احترام]] به او و خواسته‌هایش و مواردی مانند آن از جمله [[حقوق]] مرد بر زن است که پیامبر در گفت وگو با [[زینب]] عطّاره، به جزئیات آن اشاره می‌کند<ref>اسدالغابه، ج۵، ص۴۳۳؛ الاصابه، ج۴، ص۲۷۸.</ref>. همچنین آن حضرت در روایت‌های مختلف، برخی [[حقوق زن]] بر مرد را نیز بیان می‌کرد تا زوجین با [[حفظ]] حدود و حقوق یکدیگر، کانون خانواده را استحکام بخشند و با کمک و هم [[یاری]]، با مشکلات و سختی‌های [[زندگی]] مشترک دست و پنجه نرم کنند.

[[رسول]] [[رحمت]] با رهنمودهای ارزنده خود به [[زنان]] آستانه تحمل آنان را بالا می‌برد. در روایتی آمده است روزی [[خوله بنت مالک]]، همسر [[اوس بن صامت]] که ظاهراً [[آیات]] نخستین [[سوره مجادله]] درباره وی نازل شده است، نزد پیامبر خدا آمد و از [[عصبانیت]] و تندخویی همسرش به ایشان [[شکایت]] کرد. آن حضرت با سخن خود، وی را آرام ساخت و فرمود: «ای خوله! پسر عموی تو (همسرت) پیرمرد است. درباره او [[تقوای الهی]] پیشه کن [[پرهیزکار]] و صبور باش»<ref>المسند، ج۶، ص۴۲۲.</ref>.<ref>[[ناهید طیبی|طیبی، ناهید]]، [[گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان (کتاب)|گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان]]، ص ۸۲.</ref>.

نگرش تحقیرآمیز به زنان و رفتارهای ناشایست با آنان مانند آزار دادن و [[شکنجه]] کردن، از ویژگی‌های [[عصر جاهلیت]] بود. با [[ظهور اسلام]] و گسترش سطح [[آگاهی]] افراد و تبیین [[مقام]] [[انسانی]] و [[هویت]] بخشیدن به [[زن]] از سوی [[اسلام]] و [[پیامبر خدا]]، این شیوه [[رفتاری]] [[تغییر]] چشم‌گیری کرد. [[سیره نبوی]] بر اساس [[ارزش]] بخشی به زنان و [[مبارزه]] با هرگونه [[تبعیض]] جنسیتی [[استوار]] بود. بنابر قول [[ابن سعد]] و دیگر سیره‌نویسان، [[پیامبر گرامی اسلام]]، هرگز زن یا کنیزی را آزار [[روحی]] و جسمی نداد و همواره می‌فرمود: «[[دوست]] ندارم مردی را ببینم که رگ‌های گردن خود را از [[خشم]] نسبت به همسرش متورم کرده است و با زنش می‌جنگد»<ref>ابن سعد، طبقات الکبری، ج۸، ص۲۰۴.</ref>.

در کتاب‌های [[اهل]] [[سنّت]] آمده است [[ولید بن عقبه]]، همسرش را کتک می‌زد. [[پیامبر]] از این ماجرا باخبر شد و سه بار از وی خواست این کار [[زشت]] را ترک کند، ولی ولید همچنان به آزار و شکنجه همسرش ادامه داد. سرانجام، [[رسول خدا]] {{صل}} دست‌های خود را به [[آسمان]] بلند کرد و فرمود: «پروردگارا! کار ولید را به تو وا می‌گذارم. او چند مرتبه (دو یا سه مرتبه) از امر من [[سرپیچی]] کرد»<ref>مسند احمد، ج۱، ص۱۵۱؛ کنز العمال، ج۱۳، ص۶۰۳.</ref>.

در [[روایت]] دیگری آمده است که پیامبر خدا به دلیل [[اخلاق]] بد و [[خشن]] [[ثابت بن قیس]] از وی خواست همسرش، حبیبة بن سهل را [[طلاق]] دهد؛ زیرا وی با [[حبیبه]] [[بدرفتاری]] می‌کرد و این زن را به شدت کتک می‌زد<ref>کتاب المسند، ص۲۶۳؛ ابن سعد، ج۸، ص۴۴۵.</ref>. این ماجرا [[تنفر]] و [[بیزاری]] [[حضرت رسول]] {{صل}} را از این کار زشت نشان می‌دهد.

قیس از آن پس به [[احترام]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} حرمت همسرش را نگاه داشت و حوّا نیز اسلام خود را آشکار کرد. با توجه به چنین روایتی می‌توان دریافت که خوش [[رفتاری]] با زنان و توجه به نیازهای [[روحی]] و [[عاطفی]] آنان، از نظر رسول خدا {{صل}} امری [[انسانی]] و فراتر از [[باورهای دینی]] است. بر همین اساس، کسانی که از [[نعمت]] [[دین]] بی‌بهره هستند، بر اساس [[تکالیف]] و [[وظایف]] انسانی خویش باید به حقوق متقابل یکدیگر احترام بگذارند و محیط [[خانواده]] را [[مقدس]] شمارند<ref>[[ناهید طیبی|طیبی، ناهید]]، [[گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان (کتاب)|گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان]]، ص ۸۴.</ref>.

در روایت‌های بسیاری، درباره نگرانی و [[ناراحتی]] پیامبر، از [[رفتار]] نادرست مردانی که به ورطه [[افراط]] و تفریط، [[سقوط]] و به بهانه [[زهد]] و ترک لذت‌های [[دنیوی]]، به زنان خود بی‌توجهی می‌کردند، سخن به میان آمده است. بی‌توجهی مردان به نیازهای روانی همسرانشان و نادیده گرفتن آنان همواره برای [[رسول]] اسلام نگران‌کننده بود. آن حضرت با این گونه [[رفتارها]] و [[افکار]] ناشایست [[مبارزه]] می‌کرد. نقل شده است روزی [[عایشه]]، حوله [[همسر]] [[عثمان بن مظعون]] را دید که بسیار ژولیده، آشفته و نامرتب بود. علت این حالت را از وی پرسید. حوله از بی‌توجهی همسرش به [[زنان]] و [[روزه‌داری]] روزها و عبادت‌های شبانه وی به [[عایشه]] [[شکایت]] کرد. [[پیامبر]] از این ماجرا باخبر شد و با [[ناراحتی]] نزد عثمان بن مظعون آمد و فرمود: ای [[عثمان]]! [[خداوند]]، مرا برای [[رهبانیت]] و ترک مواهب [[دنیا]] نفرستاده، بلکه برای آوردن [[دینی]] آسان و روشی صحیح و بزرگ منشانه [[مبعوث]] کرده است. خود من هم [[روزه]] می‌گیرم و هم [[نماز]] می‌خوانم و هم با [[همسر]] خویش مباشرت می‌کنم و [نسبت به خانواده‌ام] [[رفتاری]] مسئولانه دارم. هر کس [[دین]] مرا [[دوست]] دارد، باید از این شیوه عاقلانه من [[پیروی]] کند و از سنت‌های درست [[اسلام]]، [[نکاح]]، [[ازدواج]] و رسیدگی به مسائل زناشویی است<ref>مسند احمد، ج۶، ص۲۲۶.</ref>.<ref>[[ناهید طیبی|طیبی، ناهید]]، [[گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان (کتاب)|گونه‌شناسی رفتار پیامبر اعظم با زنان]]، ص ۸۶.</ref>

[[رفتار]] [[رسول الله]] {{صل}} با همسران خود دور از [[تبعیض]] و [[ظلم]] بود. [[رفتار پیامبر]] با زنانی که پیش از ازدواج با ایشان [[اسیر]] بودند، با شیوه رفتاری پیامبر با زنانی که [[آزاد]] و از [[قبایل]] و خانواده‌های سرشناس بودند، هیچ گونه تفاوتی نداشت. [[رسول گرامی اسلام]]، وقت خود را با عدالت میان همسرانش تقسیم می‌کرد. بر همین اساس، در کتاب‌های [[تاریخی]] و سیره نبوی، بابی با عنوان «تقسیم اوقات میان همسران»<ref>ابن سعد، طبقات الکبری، ج۸، ص۱۶۹.</ref> آمده است. مبنای رفتاری [[پیامبر اکرم]] {{صل}}با همسرانش، بر اساس مهر و [[عطوفت]] و [[زندگی]] مسالمت آمیز بود. ایشان به شکل‌های گوناگون از ایجاد تنش میان [[همسران]] خود جلوگیری می‌کرد.

در [[روایت‌ها]] آمده است که [[پیامبر خدا]] از رفتار یکی از همسرانش که فرد دیگری را تحقیر و مسخره کرده بود، بسیار ناراحت شد و چند روزی از وی دوری کرد تا وی را متوجه رفتار زشتش کند و به وی بفهماند که ارزش [[انسان‌ها]] به نَسَب و حَسَب نیست، بلکه به کرامت و شرافت انسانی آنان است<ref>مسند احمد بن حنبل، ج۶، ص۳۳۷.</ref>.

[[اسماء دختر عمیس]] که در [[سفر]] [[حج]] به جهت تولد [[محمد بن ابی بکر]] دچار نفاس شد، شیوه [[احرام]] خود را از [[پیامبر]] {{صل}} یاد گرفت<ref>شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۷۹-۱۸۰ و ج۵، ص۳۸۹؛ همو، الإستبصار، ج۱، ص۱۵۴.</ref> و بعد چگونگی [[اعمال]] [[طواف]] و [[نماز]] را از حضرت پرسید<ref>شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۷۹: {{متن حدیث|أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ نُفِسَتْ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ... سَأَلَتِ النَّبِيَّ {{ع}} عَنِ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَ الصَّلَاةِ}}</ref>. وقتی زنی مسئله مشابهی را از [[امام صادق]] {{ع}} پرسید، حضرت به [[پرسش]] [[اسماء]] از پیامبر {{صل}} اشاره کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۹۸؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۷۹؛ همو، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج۱، ص۱۵۴: {{متن حدیث|إِنَّ أَسْمَاءَ سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ {{صل}} وَ قَدْ أُتِيَ بِهَا ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْماً}}.</ref>. در میان [[زنان]] [[مدینه]] زنی به نام اسماء دختر یزید به عنوان نماینده زنان از [[حضرت رسول]] {{صل}} پرسش‌هایی داشت که پیامبر به تجلیل از وی پرداخت<ref>ابن عبدالبر، الإستیعاب، ج۴، ص۱۷۸۷؛ ابن اثیر جزری (عزالدین)، اسد الغابه، ج۶، ص۱۹؛ علی بن فخرالدین اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمه، ج۱، ص۳۷۳؛ عبدالرزاق ابوبکر صنعانی، المصنف، ج۱۱، ص۳۹۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۳۱۹ (چ دار صادر).</ref>. وی به خطیبةالنساء<ref>ابن حجر، الإصابه، ج۸، ص۲۱.</ref> (سخنور زنان) [[شهرت]] یافته است.

گفته‌اند در چین قدیم، پاهای [[دختران]] را از کودکی با تکه‌ای پارچه می‌بستند و در قالب فلزی قرار می‌دادند تا کوچک بماند و جذاب جلوه کند. به همین جهت، [[زن]] چینی با پیمودن مسیر کوتاهی، خسته و عرق ریزان از نفس می‌افتاد و از حرکت می‌ایستاد. برای زن چینی، [[ازدواج]] نوعی معامله بود که والدین، دختران خود را به هر کسی که می‌خواستند، در برابر دریافت [[هدیه]] و [[پول]] [[تسلیم]] می‌کردند. در ژاپن، مرد [[قدرت]] وسیعی داشت و [[حق]] داشت [[زنان]] را برای [[بردگی]] و روسپی گری بفروشد. زنان در سراسر عمر تحت [[قیمومت]] پدر یا شوهر یا پسر خود بودند. دختران از [[ارث]] سهمی نداشتند و مردان حق گرفتن زن به طور نامحدود را داشتند<ref>ویل دورانت، تاریخ تمدن، کتاب اول، بخش اول، ص۱۴۵.</ref>. در هندوستان، زن، موجود حقیری برای شوهر بود و پس از [[مرگ]] شوهر، [[زندگی]] او را جایز نمی‌شمردند و زن را در [[روز]] چهلم شوهر در [[آتش]] می‌انداختند و می‌سوزاندند. بهترین زنان، زنانی بودند که پس از مرگ شوهرانشان، خود را در آتش بیندازند و بسوزانند. زنان هند به استثنای زنان طبقات بالا و زنان روسپی معابد، از [[دانش‌اندوزی]] [[محروم]] بودند و همانند [[برده‌ها]] حق [[مالکیت]] نداشتند و دست [[رنج]] آنان به جیب شوهر و اربابشان می‌رفت<ref>ویل دورانت، تاریخ تمدن، کتاب اول، بخش دوم، ص۷۸.</ref>. همچنین در جزایر افریقا، زنان را گله گله می‌فروختند.

در [[عصر جاهلیت]] در [[عربستان]] نیز زن هیچ‌گونه ارزش انسانی و [[اجتماعی]] نداشت. تنها [[وظیفه]] او خدمت به مرد و به [[دنیا]] آوردن فرزند پسر برای شوهر بود و اگر دختری به دنیا می‌آورد، دیگران از او کناره می‌گرفتند. در مواردی حتی فرزند دخترش زنده به [[گور]] می‌شد و هیچ گونه حق [[دفاع]] یا نگه داری از او را نداشت. وجود دختر، ننگ [[خانواده]] به شمار می‌رفت. اگر فرزند اول زنی، دختر بود، قدم او را نامبارک می‌دانستند. [[تعدد زوجات]] نیز بدون هیچ قید و شرطی رواج داشت. [[زن]] کالایی بود که جزو [[دارایی]] پدر یا شوهر یا پسر به شمار می‌رفت و او را با [[اموال]] و ثروتی که باقی می‌ماند، به [[ارث]] می‌بردند<ref>ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج۱۱، ترجمه فارسی، ص۸.</ref>. [[قرآن مجید]] وضع [[عربستان]] آن [[زمان]] را چنین بیان می‌کند: {{متن قرآن|وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ * يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}}<ref>«و چون یکی از ایشان را به دختر (دار شدن) نوید دهند چهره‌اش (از خشم) سیاه می‌شود و او (ناگزیر) خشم خود را فرو می‌خورد * از بدی خبری که به او داده‌اند از قوم خود پنهان می‌گردد؛ آیا او را با (احساس) خواری نگه دارد یا (زنده) در خاک پنهان کند؛ هان! بد داوری می‌کنند» سوره نحل، آیه ۵۸-۵۹.</ref>. همچنین در جای دیگری می‌فرماید: {{متن قرآن|وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ}}<ref>«و آنگاه که از دختر زنده در گور نهاده، بپرسند: که به کدام گناه او را کشته‌اند؟» سوره تکویر، آیه ۸-۹.</ref>.

[[قرآن کریم]] در شرایط آن [[روز]] جامعه، از زنان شایسته‌ای چون [[مریم]] {{س}} و [[آسیه]]، [[همسر فرعون]] به عنوان زنان [[صالح]] و [[وارسته]] تجلیل کرد. پیراستن [[حضرت مریم]] از اتهام‌های ناروای [[یهودیان]]، خدمتی بزرگ در [[حق]] [[زن]] لایق، [[عفیف]] و وارسته و [[دفاع]] از [[حقوق]] او بود. تجلیل از [[آسیه]] در دربار [[پادشاهی]] [[فرعون]] نیز ارج‌گذاری به [[توانایی]] زن در مبازره با [[استکبار]] و دستیابی به [[کمال انسانی]] بود<ref>مهین محمدپور، مقاله «زن در میان دو جاهلیت»، فصل‌نامه پویا، ش۱، ص۵۳ و ۵۴.</ref>. همچنین معرفی [[شخصیت]] والای [[حضرت زهرا]] {{س}} و نقش او در تاریخ اسلام، نشان دهنده شایستگی زن در عرصه‌های گوناگون [[اخلاقی]]، [[سیر و سلوک]] [[معنوی]]، [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] است. [[زنان]] با [[الهام]] از حضرت زهرا {{س}} و دختر گرامی‌اش، [[زینب]] کبرا {{س}} می‌توانند ارزش‌های انسانی، [[عفاف]]، [[تقوا]]، [[ایثار]] و [[فداکاری]] و [[مبارزه با ستم]] و [[بی‌عدالتی]] را جایگزین [[فرهنگ]] طفیلی‌گری، مدپرستی و بی‌بندوباری سازند.

[[رسول خدا]] {{صل}} در زمانه‌ای که پدران، اختیاردار مطلق [[دختران]] برای [[ازدواج]] بودند، در پاسخ [[خواستگاری]] [[حضرت علی]] {{ع}} از [[فاطمه زهرا]] {{س}} فرمود: «باید نظر فاطمه {{س}} را جویا شوم» و به این ترتیب، یکی از حقوق مسلّم زنان را که حق انتخاب همسر بود، به رسمیت [[شناخت]]. افزون بر آن، در روزگاری که حتی برای پیش پا افتاده‌ترین امور، رأی و نظر زنان نقشی نداشت، در [[بیعت]] با [[حاکم اسلامی]]، برای زنان نقشی هم‌پای مردان در نظر گرفت و [[بانوان]] توانستند جداگانه با [[حاکم]] بیعت کنند<ref>مستدرک الوسائل، ج۱، ص۴۰۸.</ref>. پیش از آن، مردان بیعت می‌کردند و می‌گفتند ما به جای بانوان هم بیعت کردیم و [[اهل بیت]] تابع ما هستند. [[پیامبر]] با این کار، حضور اجتماعی و سیاسی و [[تعهد]] و [[مسئولیت‌پذیری]] را به زنان [[آموزش]] داد.

اکنون روند یاد شده را با جریان [[آزادی]] مورد ادعای [[غرب]] مقایسه کنید. امروز در [[تمدن]] غرب، زنان را زنده به [[گور]] نمی‌کنند، بلکه در عصر [[جاهلیت]] مدرن، با بهره‌کشی از جاذبه‌های جسمانی و شهوانی زن در عشرت‌کده‌ها، تمام شخصیت [[فکری]] و [[حرمت]] [[انسانی]] او را زنده زنده به گور هوس‌رانی مردان می‌فرستند. زن را [[آزاد]] می‌پندارند تا بازار مصرفشان گرم‌تر شود و کالاهای لوکس آنان به فروش برود. در نگاه آنان، [[زن]] از قیود دست و پاگیر [[خانواده]] [[آزاد]] شد، ولی آمار [[طلاق]]، همسرآزاری، خودکشی [[زنان]] و تک‌زیستی بالا رفت. زن آزاد شد تا با یک برنامه پیچیده و حساب شده بدون آنکه خود بفهمد، به [[بردگی]] درآید. امروزه برخی کشورهای صنعتی از جمله آلمان، مرکز واردات و فروش [[دختران]] [[جوان]] ـ بیشتر آسیایی ـ به شمار می‌آیند و برخی کشورهای در حال توسعه مثل تایلند، [[اقتصاد]] خود را براساس [[تجارت]] بین‌المللی، «سکس» [[استوار]] کرده‌اند<ref>عاطفه خرمی، مقاله «زنده به گوری مدرن در قرن آخر الزمان»، فصل‌نامه پویا، ش۱، ص۵۰.</ref>. حال آنکه قرن‌ها پیش از این، [[پیامبر]] [[برگزیده خدا]]، [[محمد مصطفی]] {{صل}}، زن محصور در چهار دیواری [[جهل]] و [[خرافه]] و [[ستم]] را به میدان تعیین سرنوشت [[اجتماع]] آورد و با تأکید بر [[حفظ]] [[شخصیت]] [[انسانی]] و [[فکری]] وی به همگان آموخت که: {{متن قرآن|مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}}<ref>«کسانی از مرد و زن که کار شایسته‌ای کنند؛ و مؤمن باشند، بی‌گمان آنان را با زندگانی پاکیزه‌ای زنده می‌داریم و به یقین نیکوتر از آنچه انجام می‌دادند پاداششان را خواهیم داد» سوره نحل، آیه ۹۷.</ref>.

[[رسول]] [[رحمت]] درباره [[مهرورزی]] با [[فرزندان]] دختر می‌فرماید: {{متن حدیث|لَا تَكْرَهُوا الْبَنَاتَ فَإِنَّهُنَّ الْمُؤنِسَاتُ الْعَالِیَات}}؛ «دختران خود را ناخوش ندارید؛ زیرا آنها مونس‌های گران‌بهایی هستند»<ref>میزان الحکمه، ج۱۴، ص۷۰۸۸.</ref>. یا در سخنی دیگر، دختران را [[دل]] سوز و با [[برکت]] می‌شمارد و می‌فرماید: {{متن حدیث|أَلْبَنَاتُ هُنَّ المُشفِقَاتُ وَ المُجَهِّزاتُ المُبارَكَاتُ}}؛ «دختران، دل‌سوز، مددکار و بابرکتند»<ref>کنز العمال، ص۴۵۳۹۹.</ref>. ایشان در مقابل تلاش خستگی‌ناپذیر مادران، [[بهشت]] را ارمغان راهشان می‌شمارد و می‌فرماید: {{متن حدیث|الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ}}؛ «بهشت زیر پای مادران است»<ref>میزان الحکمه، ج۱۴، ص۷۰۹۴.</ref>.

[[رسول خدا]] {{صل}} با توجه به نکته‌های ظریف در روابط خانوادگی می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ دَخَلَ السُّوقَ فَاشْتَرَى تُحْفَةً فَحَمَلَهَا إِلَى عِيَالِهِ... وَ لْيَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ}} «آن که به بازار برود و ارمغانی بخرد و به [[خانه]] ببرد، در تقسیم آن از [[دختران]] آغاز کند»<ref>میزان الحکمه، ج۱۴، ص۷۰۹۴.</ref>. نیز می‌فرماید: {{متن حدیث|سَوّوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ فِي العَطِيَّةِ، فَلَو كُنْتُ مُفَضِّلًا أحَداً لَفَضَّلتُ النِّسَاءَ}} «با [[فرزندان]] به [[مساوات]] [[رفتار]] کنید و اگر می‌خواستم به کسی افزون ببخشم، به [[زنان]] بیشتر می‌بخشیدم»<ref>میزان الحکمه، ج۱۴، ص۷۰۹۴.</ref>.

== حضور سیاسی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}} ==

در عصر رسول الله{{صل}} زنان مسلمان همچون مردان در فعالیت‌های مختلف سیاسی چون [[بیعت]]، [[هجرت]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]] و نقد [[حاکمان]] [[حکومت]]، [[دفاع]] و حمایت از [[حاکم]] حکومت ([[رسول الله]]{{صل}}) پناهندگی به [[مشرکان]]، [[مشورت]] و [[رایزنی]] در امور حکومت و [[تبلیغ]] برای [[پیشرفت]] [[دین]] شرکت فعال داشتند.

از نظر [[اسلام]] همان‌گونه که [[زن]] و مرد در [[وابستگی]] و [[استقلال]] وجودی مساوی‌اند، در بسیاری از امور مثل [[استقلال سیاسی]] و [[اقتصادی]] نیز یکسانند. [[قرآن]] زن را همچون مرد، [[مسئول]] و [[متعهد]] و طبعاً مستقل معرفی کرده و به او [[حق]] داده است در مسائل اصلی خود تصمیم‌گیرنده باشد و در [[انتخاب]] [[روش سیاسی]] و [[حکومتی]] که باید مبتنی بر [[شناخت]] و [[آگاهی]] باشد، شخصاً اقدام کند. حضور زنان مسلمان صدر اسلام در [[اجتماع]] بر این نظر صحّه می‌گذارد.

'''بیعت''': یک نوع مشارکت سیاسی است. یک نوع حق رأی و انتخاب است. بیعت تنها رأی‌دادن نیست، [[احساس مسئولیت]] کردن است. یک نوع [[تعهد]] طرفینی برای هر دو طرف شخص [[بیعت‌کننده]] و کسی که با او بیعت می‌شود.

بیعت، بستن [[پیمان وفاداری]] و [[اطاعت]] با رسول الله{{صل}}، [[امام]]، حاکم یا [[خلیفه]] است. معنای شایع مصطلح بیعت را در قرآن، [[سنت]]، [[تاریخ]]، [[کلام]] و [[فقه سیاسی اسلام]]، باید [[عقد]] و پیمانی دانست که فرد بیعت‌کننده با امام، حاکم یا شخصی دیگر می‌بندد تا در موضوعی خاص یا به‌طور عام [[مطیع]] و [[فرمان‌بردار]] وی بوده به مفاد [[تعهّد]] خود ملتزم و [[وفادار]] بماند<ref>لسان العرب، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ذیل واژه بیع؛ انوار الفقاهه، ج۱، ص۵۱۷؛ مفاهیم القرآن فی معالم الحکومة الاسلامیه، ص۲۶۱؛ الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ج۴، ص۶۳؛ نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی، ج۱، ص۲۷۳؛ البیعة عند مفکری أهل السنة و العقد الاجتماعی فی الفکر السیاسی الحدیث: دراسة مقارنة فی الفلسفة السیاسیه، ج۲، ص۱۷-۱۸؛ اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ص۲۴.</ref>.

با آغاز [[رسالت پیامبر اکرم]]{{صل}}، مردان و [[زنان]] [[مسلمان]] با او [[بیعت]] کردند. نخستین بیعت در [[سیره نبوی]]، بیعت [[حضرت علی]]{{ع}} و [[خدیجه]]{{س}} با آن حضرت پس از قبول اسلام است<ref>بحارالانوار، ج۶۵، ص۳۹۲-۳۹۳؛ وسائل‌الشیعه، ج۱، ص۲۸۱.</ref>. بعد از آن دیگر [[مسلمانان]] از [[زن]] و مرد با آن حضرت بیعت کردند. سپس بیعت عشیره است که در سال سوم بعثت در «[[یوم‌الدار]]» صورت گرفت. در این [[روز]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[فرمان الهی]] خواستار پذیرش اسلام و بیعت از سوی [[بنی‌هاشم]] شد و به‌موجب احادیث شیعه و [[اهل‌سنت]]، تنها حضرت علی{{ع}}، که کم‌سن‌ترین فرد [[خاندان]] بود، با [[رسول الله]]{{صل}} بیعت کرد<ref>تاریخ طبری، ج۲، ص۳۱۹-۳۲۱؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۲۱، ۲۴.</ref>.

چگونه و با چه شرط‌هایی پیامبر اکرم{{صل}} با زنان بیعت می‌فرمود: بنا به نقل [[ابن‌سعد]] پیامبر اکرم{{صل}} درحالی‌که روی دست خود پارچه افکنده بود، با [[زن‌ها]] بیعت فرمود. امیمه دختر رقیقه خواهرزاده [[حضرت خدیجه]]{{س}} گفت: همراه تنی چند از [[بانوان]] برای بیعت‌کردن به حضور پیامبر اکرم{{صل}} رفتیم و گفتیم با شما با این شرط‌ها بیعت می‌کنیم که هیچ‌چیز را [[شریک]] [[خدا]] قرار ندهیم، [[دزدی]] نکنیم، [[زنا]] ندهیم، [[فرزندان]] خود را نکشیم، هیچ [[دروغ]] و تهمتی بر کسی نبندیم و در مورد هیچ کار پسندیده‌ای از [[فرمان]] تو [[سرکشی]] نکنیم. پیامبر اکرم{{صل}} فرمود: البته در آنچه که توان و یارای آن را داشته باشید، امیمه می‌گوید در این هنگام گفتیم خدا و [[رسول خدا]] بر ما از خود ما مهربان‌ترند، سپس با آن حضرت بیعت کردیم<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۱.</ref>.

یکی از زنان در همان جلسه از پیامبر اکرم{{صل}} پرسید: ای رسول خدا! این کار پسندیده‌ای که ما را نشاید [[نافرمانی]] از تو کنیم، چیست؟ فرمود اینکه مویه‌گری و نوحه‌سرایی نکنید. رسول خدا{{صل}} در بیعت با زن‌ها از آنان [[تعهد]] می‌گرفت که گریبان ندرند، چهره نخراشند و سخن ناپسند نگویند<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۵.</ref>.

[[بیعت زنان]] با پیامبر اکرم{{صل}} به‌گونه‌ای دیگر نیز بوده است؛ در برخی [[احادیث]] آمده است هنگامی که [[رسول الله]]{{صل}} به [[مدینه]] [[هجرت]] کرد، گروهی از زن‌ها که [[اسلام]] آورده بودند، به حضور ایشان رفتند و گفتند: ای رسول خدا! مردان ما با شما بیعت کرده‌اند، ما هم [[دوست]] داریم با شما بیعت کنیم. آن حضرت قدح آبی خواست و دست خویش را در آن فروبرد، سپس آن قدح را به هر یک از زن‌ها دادند که دست خود را در آن فروبرد و همین کار بیعت آنان بود<ref>ر.ک: تاریخ طبری، ج۳، ص۶۲؛ بحارالانوار، ج۲۱، ص۹۹، ۱۱۳، ۱۱۷، ۱۳۴؛ ج۶۴، ص۱۸۴، ۱۸۷-۱۸۸.</ref>.

در روایاتی دیگر آمده است که بیعت زنان با [[دست دادن]] از روی [[لباس]] انجام می‌شده است<ref>مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ ذیل آیه ۱۲ سوره ممتحنه.</ref>. همچنین بنا بر برخی احادیث، گاه بیعت زنان با آن حضرت صرفاً به‌صورت [[کلامی]] و لفظی بوده است<ref>مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ ذیل آیه ۱۲ سوره ممتحنه؛ صحیح بخاری ج۸، ص۱۲۵، باب بیعة النساء.</ref>. علاوه بر اینها، اشکال دیگری نیز برای بیعت زنان در برخی احادیث ذکر شده است.

[[بیعت عقبه]]<ref>عقبه به معنای گریوه یا گردنه، راهی است که از آن به بالای کوه می‌روند. محل وقوع دو بیعت، گریوه‌ای است میان منی و مکه، نزدیک منی و پس از واقصه که در آنجا آبی از آن بنی‌عکرمه وجود داشته است. فاصله آن با مکه حدود پنج کیلومتر است. ر.ک: المعجم البلدان، ذیل واژه.</ref> نام دو [[بیعت]] [[مردم یثرب]] با رسول الله{{صل}} است. در سال یازدهم بعثت، آن حضرت با شش تن از مردم یثرب (مدینه) از [[قبیله خزرج]] روبرو شد، اسلام را بر آنان عرضه داشت و برایشان [[قرآن]] خواند. آنان به مدینه برگشتند و آنچه [[رسول]] الله{{صل}} فرموده بود، به آنها گفتند<ref>ر.ک: السیرة النبویه ابن هشام، ج۱، ص۲۸۹؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۱۸؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۷۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۳۵۳.</ref>.

در سال دوازدهم بعثت، در [[موسم حج]]، دوازده تن از هفت [[خانواده]] از دو [[قبیله]] [[اوس و خزرج]] در [[عقبه]] با [[رسول الله]]{{صل}} دیدار کردند، [[اسلام]] آوردند و [[بیعت]] نمودند. مضمون بیعت این بود که در [[پرستش خدا]] شریکی برای او نگیرند، [[دزدی]] و [[زنا]] نکنند، [[فرزندان]] خود را نکشند، [[بهتان]] نزنند و رسول الله{{صل}} را در آنچه به خیر و صلاح است، [[نافرمانی]] نکنند. اگر بدین بیعت [[وفا]] کردند، [[بهشت]] از آن آنان خواهد بود و اگر خلاف نمودند، با خداست که آنان را ببخشد یا [[عذاب]] کند<ref>ر.ک: السیرة النبویه ابن هشام، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۳؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۲۰؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۵-۲۷۶؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۳۵۳-۳۵۷.</ref>. چون مضمون بیعت آنان این بود که رسول الله{{صل}} را مانند یکی از افراد خانواده خود بدانند و همچنین قرار بود بین [[مسلمانان]] و [[کفار]] [[جنگی]] صورت نگیرد و [[جنگ]] از [[شئون]] مردان است، آن را «[[بیعة النساء]]» نامیدند<ref>الروض الانف، ج۴، ص۷۰.</ref>. پس از این بیعت بود که رسول الله{{صل}}، [[مصعب بن عمیر]] را همراه آنان فرستاد تا قرآن را به آنان [[تعلیم]] دهد<ref>ر.ک: السیرة النبویه ابن هشام، ج۱، ص۲۹۳؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۲۰؛ صحیح بخاری، ج۸، ص۱۲۵؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۶؛ تاریخ طبری، ج۳، ص۶۱-۶۲؛ بحارالانوار، ج۲۱، ص۹۷-۹۹، ۱۱۳، ۱۳۴؛ وسائل‌الشیعه، ج۱۴، ص۱۵۲-۱۵۳؛ نیز درباره بیعة النساء ر.ک: به مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ تفسیر المیزان؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ ذیل آیه ۱۲ سوره ممتحنه؛ الجامع الاحکام القرآن، ج۹، جزء ۱۸، ذیل آیه.</ref>.

در موسم حج سال سیزدهم بعثت و در [[بیعت عقبه دوم]] که به «[[بیعة الحرب]]» معروف است، هفتاد و سه مرد و دو [[زن]] (ام‌عماره و ام‌منیع) از مدینه در [[مکه]] با آن حضرت [[بیعت]] کردند.

بنا به نقل [[ابن‌سعد]] در شب دوازدهم [[ذی‌الحجه]] مسلمانان [[مدینه]] که برای [[اعمال]] [[حج]] به مکه آمده بودند در [[منی]] به نزد [[رسول الله]]{{صل}} آمدند. [[عباس بن عبدالمطلب]]، عموی رسول الله{{صل}} نیز همراه آن حضرت بود<ref>الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۰۷.</ref>.

آنان در [[عقبه]] گرد هم آمدند. عباس بن عبدالمطلب به حاضران گفت: محمد از ماست و تا آنجا که توانسته‌ایم از او حمایت کرده‌ایم. اکنون او می‌خواهد نزد شما بیاید، اگر توان حمایت او را دارید، چه بهتر وگرنه او را نزد ما رها کنید. گفتند: با او بیعت می‌کنیم که با هر که [[جنگ]] کند، بجنگیم و با که [[آشتی]] کند، در آشتی باشیم. این بیعت را در حدّ بذل مال و از میان رفتن [[ثروت]] و کشتن و کشته‌شدن می‌پذیریم؛ از این‌رو این بیعت «[[بیعة الحرب]]» نام گرفت<ref>السیرة النبویه ابن هشام، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۱؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۲۱-۲۲۲؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۷-۲۷۸؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۳۶۲-۳۶۳.</ref>.

آنان هیاهو کردند. عباس درحالی‌که دست [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را گرفته بود، گفت: آرام باشید و هیاهو نکنید که بر ما جاسوسانی گماشته‌اند و بزرگ‌ترها و سالخوردگان خود را بفرستید تا آنان پیام‌ها را ردوبدل کنند که ما از [[قوم]] خود بر شما می‌ترسیم و پس از اینکه بیعت کردید به‌جای خود پراکنده شوید. آنان گفتند: ای [[رسول خدا]]! دست پیش آور تا با تو بیعت کنیم. همگی دست در دست آن حضرت نهادند و بیعت کردند<ref>الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۰۸؛ موضوع بیعت انصار و بیعت عقبه اول و دوم در منابع معاصر با ابن‌سعد و در منابع بعد با شرح و تفصیل و ضبط اسامی تمام شرکت‌کنندگان آمده است، ر.ک: السیرة النبویه ابن‌هشام، ج۲، ص۷۳-۷۴؛ نهایة الأرب فی فنون الادب، ج۱۶، ص۲۰-۳۱۰.</ref>.

پس از این بیعت بود که رسول الله{{صل}} دوازده تن از آنان را [[انتخاب]] و [[نقیب]] مردمشان کرد<ref>السیرة النبویه، ابن‌هشام، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۱؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۲۱-۲۲۲؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۷-۲۷۸؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۳۶۲-۳۶۳.</ref>. این بیعت، مقدمه [[هجرت]] آن حضرت به یثرب شد.

[[ام عماره]] گفت: در شب [[بیعت عقبه]] درحالی‌که عباس بن عبدالمطلب دست پیامبر اکرم{{صل}} را گرفته بود، مردان دست بر دست آن حضرت می‌زدند. چون [[بیعت]] مردان تمام شد و فقط من و ام‌منیع باقی مانده بودیم، همسرم عرفة بن عمرو گفت: ای رسول خدا! این دو بانو هم همراه ما آمده‌اند که با شما بیعت کنند، حضرت فرمود: من با آنان نیز با همان شروط بیعت می‌کنم که با شما بیعت کردم<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۷.</ref>.

پس از آن‌که [[رسول الله]]{{صل}} در [[مدینه]] به ایجاد [[دولت اسلامی]] پرداخت، مردان و [[زنان]] [[مسلمان]] با آن حضرت بیعت کردند<ref>الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۸، ۱۹۸.</ref> و اما از جمله بیعت‌هایی که در مدینه صورت گرفت، بیعت [[مسلمانان]] با رسول الله{{صل}} هنگام حرکت به‌سوی پدر در ابتدای هجرت بود<ref>بحارالانوار، ج۶۵، ص۳۹۵.</ref>.

در سال ششم هجرت نیز مسلمانان با رسول الله{{صل}} بیعت کردند. این [[پیمان]] به «[[بیعت رضوان]]» و بیعت «[[تحت الشجره]]» معروف است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با گروهی از [[صحابه]]، که تنها شمشیری در غلاف به همراه داشتند و شمار آنان را هزار و چهارصد تا هزار و ششصد تن نوشته‌اند، به قصد [[زیارت]] [[خانه خدا]] و ادای [[مناسک]] [[عمره]] از مدینه خارج شدند<ref>الطبقات الکبری، ج۲، ص۹۵؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۶۲۰-۶۲۱.</ref>، چون به [[حدیبیه]]<ref>دهی در فاصله یک منزلی مکه و نه منزلی مدینه. ر.ک: المعجم البلدان، ج۲، ص۲۲۲.</ref> رسیدند، [[مردم]] [[مکه]] راه را بر آنان بستند و مانع رفتنشان به مکه شدند. رسول الله{{صل}} نخست کسی به نام خراش و سپس [[عثمان بن عفان]] را نزد آنان فرستاد. چون بازگشت عثمان دیر شد، رسول الله{{صل}} [[یاران]] خویش را گرد آورد و آنان بر سر [[جان]] خود با او بیعت کردند. این بیعت زیر درختی (درخت [[سمره]]) بسته شد. از سوی دیگر، فرستادگان مکه در حدیبیه با [[رسول خدا]]{{صل}} [[صلح]] کردند و قرار بر این شد که وی آن سال بازگردد و سال دیگر برای زیارت به مکه بیاید<ref>السیرة النبویه ابن‌هشام، ج۲، ص۷۸۱-۷۸۲؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۹۵-۹۷؛ تاریخ طبری، ج۲، ص۶۳۱-۶۳۲.</ref>.

این واقعه در [[قرآن]]، ذکر شده که نام بیعت رضوان و [[بیعت شجره]] نیز از همین [[آیه]] گرفته شده است: {{متن قرآن|لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.

بعدها [[بیعت‌کنندگان]] به «[[اصحاب شجره]]» [[شهرت]] یافتند. مسجدی نیز در محل بسته‌شدن این [[بیعت]] وجود داشته است. [[خداوند]] در [[بیعت رضوان]] با اعلام [[رضایت الهی]] از آن بیعت، به [[مؤمنان]] [[بیعت‌کننده]] [[وعده]] [[پیروزی]] نزدیک داده است که مراد از آن را بیشتر [[مفسران]]، [[فتح خیبر]] و برخی [[فتح مکه]] دانسته‌اند<ref>الطبقات الکبری، ج۲، ص۹۹-۱۰۱.</ref>.

در این بیعت نیز چهار [[زن]] ([[ام‌سلمه]]، ام‌عماره، ام‌منیع و ام‌عامر أشهلی) شرکت داشتند. بیعت این [[زنان]] با [[حضرت علی]]{{ع}} به نیابت از پیامبر اکرم{{صل}} صورت گرفت<ref>مغازی واقدی، ج۲، ص۴۳۵.</ref>.

'''[[هجرت]]''': در زمان پیامبر اکرم{{صل}}، هجرت یکی از عوامل بقای اسلام و در نوع خود، عامل بسیار مهمی بود. هجرت نوعی نه گفتن به وضع موجود است. هجرت ترک [[خانه]] و کاشانه به‌منظور [[حفظ دین]] و [[رهایی]] از آزار و اذیت مشرکین است. رسول الله{{صل}} به [[فرمان خداوند]] از مسلمانان خواست تا از مکه به [[حبشه]] و [[مدینه]] هجرت کنند. در دو [[هجرت به حبشه]] و [[هجرت به مدینه]] [[زنان]] نیز همپای مردان شرکت داشتند. آنان گاه به‌صورت دسته‌جمعی و گاه به‌تنهایی به‌سوی حبشه و مدینه هجرت کردند.

 

هجرت زنان اقدامی [[سیاسی]] است که ابعاد گوناگونی دارد، از یک سو به معنای طرد و [[نفی]] [[نظام حاکم]] بر [[جامعه]] و از سوی دیگر به مفهوم [[ابلاغ پیام]] [[آیین جدید]] به مراکز مستقر در [[جهان]] است. علاوه بر این، هجرت اساسی‌ترین اقدام برای تأسیس حکومت اسلامی و تقویت این [[حکومت]] نوپا است.

 

همه [[مردم]] در برابر آنچه در جامعه می‌گذرد، [[مسئول]] هستند. آنان برای [[اصلاح امور]] موظف هستند که از حاکمان و [[زمامداران]] جامعه [[انتقاد]] کنند. در فرهنگ اسلامی نقد رفتار حاکمان [[حکومت]] از مصادیق بارز امر به معروف و نهی از منکر است.

 

'''پناه‌دادن به مشرکان''': مسلمانان می‌توانستند به مشرکان پناه دهند و آنان را تحت حمایت خویش قرار دهند. در این صورت هیچ‌کس حق نداشت آنان را [[اسیر]] کرده و یا به [[قتل]] برساند. در [[فتح مکه]] سه تن از زنان صحابی به برخی از مشرکان که [[اعمال]] ایذایی بر ضد پیامبر اکرم{{صل}} انجام داده بودند، پناه دادند و این کار موجب شد تا رسول الله{{صل}} آنان را [[عفو]] کند: یکی از این سه [[زن]]، [[ام‌سلمه]] [[همسر]] رسول الله{{صل}} بود که [[ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب]] و [[عبدالله بن أمیة بن مغیره]]<ref>الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۸۰.</ref> را پناه داد و دیگری [[ام‌هانی دختر ابوطالب]]{{ع}} و خواهر امیرالمؤمنین{{ع}} بود که دو تن از مشرکان<ref>السیرة النبویه ابن‌هشام، ج۴، ص۵۹-۶۰؛ الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۱۵.</ref> را پناه داد و سومی [[ام‌حکیم]] دختر [[حارث بن هشام]] بود که [[عکرمة بن ابی جهل]]<ref>الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۲۲۵؛ الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۵۹.</ref> را پناه داد.

[[مشورت]] و [[رایزنی]] در امور [[حکومت]]: اصولاً پیامبر اکرم{{صل}} در مسائل [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و آنچه مربوط به جریان‌های [[زندگی]] بود، با [[مسلمانان]] مشورت می‌کرد. البته ایشان نظر مشورتی افرادی را می‌پذیرفت که از سر [[علم]]، اطلاع، دقت و زیرکی اظهار می‌شد. بدین‌سان آن‌که طرف مشورت قرار می‌گرفت، فردی هوشمند و [[آگاه]] از مسائل [[روز]] بود. پس از [[صلح حدیبیه]] رسول الله{{صل}} با همسر فهیمش ام‌سلمه مشورت کرد و رأی او را پذیرفت و به کار برد<ref>ر.ک: الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۴۹؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۴، ص۱۵۲.</ref>.

 

[[تبلیغ]] برای [[پیشرفت]] [[دین]]: گروهی از [[زنان]] [[مسلمان]] در فضای خفقان [[کفر]] و [[شرک]] به [[تبلیغ دین]] [[همت]] گماشتند و گروهی نیز جنگجویان را در [[جنگ]] بر ضد [[کفار]] می‌شوراندند. خنساء از طایفه [[بنی‌سلیم]] در تبلیغ دین کوشا بود و موجب شد تمام قبیله‌اش به [[اسلام]] بگروند<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۷۷.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۲۲ ـ ۲۹.</ref>

 

 

== حضور اقتصادی زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}} ==

زنان مسلمان در عصر رسول الله{{صل}} در عرصه کارهای اقتصادی نیز سهم بسزایی داشتند. آنان متصدی [[مشاغل]] و حرفه‌های بسیاری بودند که پیامبر اکرم{{صل}} نه تنها آنان را منع نمی‌کرد، بلکه در مواقعی [[اشتغال]] زنان به آن مشاغل را ترویج می‌فرمود. این نکته نیز حائز اهمیت است که گاهی زنان کاری را به [[امید]] [[ثواب]] انجام می‌دادند و تمام دستمزد خود را [[انفاق]] می‌کردند. برای مثال [[زینب دختر جحش]] [[همسر]] رسول الله{{صل}} زنی صنعتگر و پرکار بود. او دبّاغی و خرّازی می‌کرد و منافع حاصل از کار خود را [[صدقه]] می‌داد<ref>اسد الغابه، ج۵، ص۴۶۳.</ref>.

 

 

در [[قرآن کریم]] [[آیات]] و روایاتی که [[زن]] و مرد را به فراگیری علم و [[دانش]] [[تشویق]] و ترغیب کرده و [[منزلت]] [[عالمان]] را رفیع، والا و ارجمند داشته، فراوان است. این آیات و [[روایات]] مربوط به [[علم]] و [[مقام]] [[علما]] نیز به‌طور یکسان بر مردان و زنان تطبیق می‌کند. ده‌ها [[آیه]] در [[قرآن]]، آحاد جامعه را به [[علم‌آموزی]] ترغیب می‌نماید و به [[شأن]] و جایگاه علم و علما پرداخته و کسانی را که [[خردمندی]] نداشته و در جهت [[کشف]] [[حقایق]] تلاش نمی‌کنند، مورد مذمت و [[سرزنش]] قرار می‌دهد. در همه این موارد الفاظ عام به کار رفته است و زن و مرد هر دو را شامل می‌شود.

نظر به تأکیدات فراوان [[اسلام]] بر [[علم‌آموزی]] و تمایز قائل‌نشدن میان [[زن]] و مرد درمی‌یابیم که [[تعلیم و تعلّم]] زن در اسلام نه تنها ناپسند نیست، بلکه در برخی موارد جزو [[تکالیف]] و وظایف دینی او شمرده می‌شود.

 

[[رسول الله]]{{صل}} نیز [[مسلمانان]] را به [[کسب علم]] و [[دانش]] [[دعوت]] می‌کرد و فراگیری آن را بر [[مردم]] [[واجب]] می‌دانست و می‌فرمود: {{متن حدیث|طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۱۷۲.</ref> و در [[حدیث]] دیگری فرمود: {{متن حدیث|ما من مؤمن و لا مؤمنة و لا حر و لا مملوك إلا و لله عليه حق واجب أن يتعلم من العلم و يتفقه فيه‏}}<ref>مجمع‌البیان، ج۲، ص۷۸۲.</ref> [[خداوند]] بر گردن هر مرد و زن [[مؤمن]] و [[آزاد]] و بنده‌ای حقی واجب دارد و آن [[آموختن]] دانش و ژرف‌اندیشی و [[تفقه]] در آن است.

 

در این میان آن حضرت به‌گونه‌ای خاص مردم را به [[احسان]] و [[آموزش]] [[دختران]] [[تشویق]] و ترغیب می‌کرد. در [[حدیثی]] فرمود: چه احسانی بر دختران والاتر و بزرگ‌تر از [[تعلیم]] و [[تأدیب]] آنان است؟<ref>صحیح بخاری، ج۴، ص۹۱؛ صحیح مسلم، ج۸، ص۳۸.</ref> آن حضرت حتی از تعلیم کنیزان نیز [[غافل]] نبود و اعلام کرد کسی که به کنیز خود تعلیم دهد و سپس او را آزاد و با او [[ازدواج]] کند، دوبرابر [[اجر]] و [[پاداش]] می‌برد<ref>صحیح بخاری، ج۱، ص۵۱، ج۳، ص۳۵۸؛ المرأة و مکانتها فی الاسلام، ص۵۵؛ عمل المرأة فی المنزل و خارجه، ص۶۸-۶۹.</ref>.

 

اسلام به تعلیم [[زنان]] اهتمامی خاص داشت و خروج آنان را از [[منزل]] جهت [[علم‌آموزی]] مجاز و حتی ضروری می‌دانست. تأکید [[رسول الله]]{{صل}} بر عدم ممانعت از حضور زنان در [[مساجد]] که در [[حقیقت]] مراکز [[تعلیم و تعلّم]] در صدر اسلام بود، حاکی از این امر است<ref>المصنف صنعانی، ج۳، ص۱۴۶.</ref>.

 

رسول الله{{صل}} موظف به ارائه [[دین]] و [[حکمت]] به [[مردم]] بود. [[مسلمانان]] نیز [[معارف دینی]] را از آن حضرت می‌آموختند. در آن عصر زنان نه تنها در مجالس عمومی حاضر می‌شدند و از آن حضرت درس می‌آموختند، بلکه با ایشان جلسات و کلاس‌های خصوصی نیز داشتند که بدون حضور مردان تشکیل می‌شد و زنان مسائل [[دینی]] خود را بدون هیچ محدودیتی از لحاظ موضوع از آن حضرت می‌پرسیدند و پاسخ خود را دریافت می‌کردند. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز آنان را بر این امر تشویق می‌کرد و می‌فرمود: در یادگیری امور دین [[شرم]] و [[حیا]] نداشته باشید<ref>صحیح بخاری، ج۴، ص۶۳؛ صحیح مسلم، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲.</ref>.

 

 

 

در [[خاندان رسالت]]، فاطمه{{س}} معلم زنان بود. آن حضرت جلسات عمومی [[تدریس]] برای زنان داشته است. گاهی نیز آنان به‌صورت فردی به نزد ایشان آمده و سؤالات [[دینی]] خود را می‌پرسیدند<ref>ر.ک: بحارالانوار، ج۲، ص۳، ۸؛ ج۴۳، ص۴۶، ۶۶، ۸۰.</ref>.

 

بعضی از همسران [[رسول الله]]{{صل}} چون عایشه، ام‌سلمه، [[میمونه]] و جویریه نیز معلم زنان بودند. عایشه از جمله صحابیانی است که از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[روایات]] بسیاری نقل کرده است. ام‌سلمه نیز کثیرالروایة بود. از او سیصد و هفتاد و هشت [[حدیث]] نقل شده که بسیاری از زنان و مردان [[صحابی]] و [[تابعی]] از او نقل روایت کرده‌اند<ref>ر.ک: سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.</ref>.

 

زنان صحابی نیز [[فراگیری علوم]] دینی را امر بسیار مهمی تلقی کرده و در آن بسیار کوشا بودند. [[اسماء دختر عمیس خثعمی]]، [[ام‌هانی دختر ابوطالب]]{{ع}} و ام‌عطیه [[انصاری]] از جمله این زنان هستند<ref>برای نمونه ر.ک: نساء من عصر النبوه، ج۱، ص۱۷۴، ۵۳۸؛ ج۲، ص۱۹۴، ۲۲۵-۲۲۶.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۳۱ ـ ۳۳.</ref>

[[مبارزه]] علیه [[دشمن]] و حفاظت از [[خانه]]، [[خانواده]]، [[وطن]] و دفاع از عقیده و [[مذهب]] امری ذاتی و [[فطری]] است. هیچ [[انسان]] [[غیرتمندی]] به [[ظلم و ستم]] تن نمی‌دهد و این در نهاد [[بشر]] به ودیعه نهاده شده است. [[جهاد]] و جهادگران در [[شریعت اسلام]] از [[مقام]] والایی برخوردارند و در [[آیات]] بسیاری ستوده شده‌اند. در این آیات بین زن و مرد تفاوتی وجود ندارد. {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا}}.

 

شواهد بسیاری وجود دارد که [[زنان]] [[مسلمان]] به گونه‌های مختلف در [[غزوه‌ها]] و سریه‌های [[مسلمانان]] در عصر رسول الله{{صل}} شرکت داشتند. حضور نظامی آنان در عرصه‌های مختلف به‌صورت [[تشویق]] مبارزین و مجاهدین به [[جنگ]] و ایجاد روحیه سلحشوری در آنان؛ پشتیبانی از [[رزمندگان]] [[اسلام]] و فراهم‌کردن تدارکات جنگ و یاری‌رساندن به آنان به طرق مختلف؛ حضور در میدان جنگ و مبارزه رودررو با دشمن و [[جنگیدن]] و آسیب‌دیدن و حتی کشتن تنی چند از [[دشمنان]] صورت می‌گرفت. گاه حتی [[شجاعت]] زنان در [[کارزار]] از مردان بیشتر بود<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم (کتاب)|زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم]]، ص ۳۳ ـ ۳۴.</ref>.