شرح‌حال‌نویسی (تراجم): تفاوت میان نسخه‌ها

آنچه به عنوان [[سیره‌نگاری]] در باره شخص [[پیامبر]]{{صل}} مطرح است، علی‌القاعده باید [[الگوبرداری]] از آیاتی باشد که در [[قرآن]] درباره [[انبیاء]] آمده است. [[پیامبران در قرآن]]، به لحاظ ویژگی‌های شخصی مورد [[ستایش]] قرار گرفته و ضمن آن‌که برخوردشان با امتشان مد نظر است، بر [[اخلاقیات]] و خصوصیات [[علمی]] و [[عبادی]] و... آنها تأکید شده است. البته سیره‌نویسی تحت تأثیر تاریخ [[عربی]] قدیم یا همان [[ایام العرب]] بود و به همین دلیل [[مغازی]] به سبک و [[سیاق]] ایام العرب قبل از [[اسلام]] نوشته شد. به علاوه [[دانش]] [[نسب‌شناسی]] هم در آن تأثیر زیادی داشت. با این حال باید گفت که مواد آن به هر شکلی [[انتخاب]] شده باشد صورت قضیه جنبه [[دینی]] با ویژگی‌های [[تاریخ‌نویسی]] [[قرآنی]] داشت. قرآن در یک نگاه، تاریخ [[اقوام]] را بر محور پیامبرشان و حتی با نام او می‌شناسانَد. این روش، افزون بر اینکه محور اصلی را [[دین]] می‌داند اهمیت [[انبیا]] را نیز نشان می‌دهد. ازاین‌رو [[اصحاب پیامبر]]{{صل}}، از همان آغاز به [[سیره]] و شرح حال پیامبر{{صل}} توجه پیدا کرده و در شرح زندگانی و ویژگی‌های آن حضرت، خاطراتی را [[حفظ]] و نقل کردند. بعدها این نوع سیره‌نگاری، به شکل جزئی‌تری درباره [[خلفا]]، [[سلاطین]] و [[علما]] و حتی سایر طبقات نیز در شکل شرح‌حال‌نویسی رایج گردید.

[[منابع رجالی]] که تنها اطلاعاتی درباره مولد و وفات و تعیین حد [[توثیق]] اشخاص است، بیشتر در [[قرن سوم]] پدید آمد. برخی از مهم‌ترین آنها عبارت است از: [[تاریخ]] یحیی بن معین، تاریخ ابی زرعة الدمشقی، تاریخ الکبیر بخاری، الجرح والتعدیل [[ابوحاتم رازی]]، الثقات و المجروحین ابن حبان، الکامل فی ضعفاء الرجال ابن عدی، تهذیب الکمال مزّی (۶۵۴-٧۴٢)، میزان الاعتدال ذهبی، لسان المیزان ابن حجر (۷۷۳-۸۵۲)، و تهذیب التهذیبِ همو.

کتاب‌های شرح حال، با انواع و اقسام [[گرایش‌ها]] یکی از پر رونق‌ترین آثاری است که در جریان نگارش و تألیف در [[تمدن اسلامی]]، جای خود را باز کرده است. یکی از مهم‌ترین آنها آثاری درباره صحابه است که از قرون نخستین تا این اواخر همواره مورد توجه بوده است. آثاری از جمله: [[الاستیعاب]] فی معرفة الاصحاب از [[ابن عبدالبر]] (٣۶٨-۴۶٣)، معرفة الصحابة از [[ابونعیم اصفهانی]] (۴٣٠)، اسدالغابة فی معرفة الصحابة از [[ابن اثیر]] (م۶٣٠)، و [[الاصابة]] فی [[تمییز]] الصحابة از [[ابن حجر عسقلانی]] (م ٨۵٢).

برخی از آثار شرح حال - [[رجال]] بر محوریت [[شهرها]] تدوین شده‌اند: تاریخ [[بغداد]]، از [[خطیب بغدادی]] (م ۴۶٣)، تاریخ [[نیشابور]] از [[حاکم نیشابوری]] (که اصل آن مفقود شده)، السیاق ذیل تاریخ نیشابور و برجای مانده، تاریخ اصبهان، از [[ابونعیم]]، طبقات المحدثین بأصبهان از ابوالشیخ، التدوین فی [[اخبار]] [[قزوین]] از [[رافعی]] ([[قرن ششم]])، اعلام النبلاء بتاریخ الحلب الشهباء از محمد [[راغب]] الطباخ [[الحلبی]]، بغیة الطلب فی تاریخ [[حلب]] از ابن العدیم، تاریخ [[جرجان]] از [[ابوالقاسم حمزة بن یوسف سهمی]] (م ۴٢٧) و مفصل‌تر از همه اینها تاریخ [[دمشق]] [[ابن عساکر]] (۴٩٩-۵٧١) از این شمار هستند و همانطور که اشاره شد برخی بیشتر شرح حال و برخی وجه غالب بر آنها، [[دانش رجال]] است.

نکته مهم از نظر نوشتار حاضر این است که [[علم]] تراجم یا طبقات، با کار تاریخنگاری عمومی تلفیق شده است؛ چنان‌که حاصل این تلفیق پدید آمدن آثار گرانبهای [[تاریخی]] - تراجمی است که نمونه‌های برجسته‌ای از آثار تاریخی در [[جهان اسلام]] به شمار می‌آیند. مهم‌ترین آنها که جنبه تراجمی آن [[غلبه]] دارد، [[تاریخ الاسلام]] [[ذهبی]] است. کتاب [[البدایة و النهایه]] رنگ تاریخی‌تری دارد. یک نمونه قدیمی‌تر، ذیل المذیل از [[طبری]] است که به عنوان یک جلد مستقل در [[پایان تاریخ]] او آمده است.

به تدریج آثار دایرةالمعارفی برای [[رجال]] پدید آمد که برخی از معروف‌ترین آنها عبارتند از: معجم الادباء از [[یاقوت حموی]]، [[وفیات الاعیان]] از [[ابن خلکان]] (۶٠٨ - ۶٨١)، [[سیر]] اعلام النبلاء، از ذهبی، [[الوافی]] بالوفیات از [[صفدی]] (م ٧۶۴)، فوات الوفیات از ابن شاکر کتبی، و یکی از آثار [[پیشگام]] در این زمینه حلیة الاولیاء [[ابونعیم اصفهانی]] (م ۴٣٠) است که فهرست بلندی از قشر زاهدان و [[عارفان]] به دست داده است. برخی از این آثار دایرةالمعارفی تحت عنوان [[نسب]] یا [[لقب]] ترتیب یافته که الانساب [[سمعانی]] والاکمال [[ابن ماکولا]] از آن شمار است.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۳۷.</ref>