ابراهیم بن ادهم عجلی

آشنایی اجمالی

ابراهیم بن ادهم بن منصور بن یزید بن جابر بن ثعلبة بن سعد ابن سلام بن عرفة بن أسامة بن ربیعة بن ضبیعة بن عجل بن لخم^[۱]، ابواسحاق تمیمی عجلی بلخی، از اشراف و رهبران صوفیه اهل سنت، از اصحاب امام سجاد^[۲]، امام باقر^[۳] و امام صادق(ع)^[۴] بوده و از آن سه بزرگوار روایت کرده است. ابراهیم بن ادهم افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون ابان بن ابی‌عیاش، سفیان ثوری، سلیمان اعمش و شعبه بن حجاج حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابراهیم بن بشار خراسانی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فزاری، اشعث بن شعبه مصیصی و بقیه بن ولید می‌باشند^[۵].

درباره شخصیت ابراهیم بن ادهم، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی از علمای شیعه چون محدث قمی وی را در طریقت جدا از مکتب اهل‌بیت دانسته و مدعی شده‌اند که روش خود را از امامان معصوم نگرفته است^[۶]. در مقابل، بزرگانی از اهل سنت چون عجلی^[۷]، ابن حبان^[۸]، ابن عساکر^[۹] و ذهبی^[۱۰] بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. نسایی نوشته است: ابراهیم بن ادهم فردی ثقه، مأمون و از زاهدان بود و دارقطنی نیز حدیث او را صحیح شمرده است^[۱۱]. طبق روایتی که ابن شهرآشوب نقل می‌کند، گویا ابراهیم در بیابان با امام سجاد(ع) دیدار کرده و حضرت درباره زاد و توشه راه به وی پاسخ داده‌اند که توشه من تقوای من، مرکبم پاهایم و مقصدم مولایم است^[۱۲].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی به تصریح رجالیان اهل سنت وی اندکی پس از سال ۱۶۱ یا ۱۶۲ هجری قمری در روم یا در ساحل دریا درگذشته است^[۱۳]. از تألیفات و کتب اختصاصی وی در منابع موجود نامی به میان نیامده است.^[۱۴]

جستارهای وابسته

بنی‌تمیم (قبیله)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ شهید ثانی می‌نویسد: ... سعد بن جم بن غزیة بن أسامة...؛ رسائل الشهید الثانی، ج۲، ص۱۰۶۹، ش۳۴۴؛ شهید ثانی می‌نگارد: عجل بن جیم العجلی أبو إسحاق البلخی؛ رسائل الشهید الثانی، ج۲، ص۱۰۶۹، ش۳۴۴؛ مسند ابراهیم بن ادهم، ص۱۸.
↑ مانند روایتی که در آغاز این عنوان یاد شده است.
↑ أخبرنا محمد بن سعید بن عبدالرحمن الأخمیمی بمصر ثنا غسان بن سلیمان ثنا عبدالله بن عبدالرحمن الجزری عن سفیان عن إبراهیم بن أدهم عن محمد بن علی عن أبیه عن جده عن علی بن أبی طالب(ع) قال: قال رسول الله: من أنعم الله علیه نعمة فلیحمد الله، و من استبطأ الرزق فلیستغفر الله، و من حزبه أمر فلیقل: لا حول و لا قوة إلا بالله؛ مسند ابراهیم بن احمد، ص۱۹-۲۰.
↑ ابن شهرآشوب به گزارش از شیخ طوسی، ابراهیم بن ادهم را از شاگردان امام صادق(ع) به شمار آورده است: و قال أبو جعفر الطوسی کان إبراهیم بن أدهم و مالک بن دینار من غلمانه؛ مناقب آل أبی طالب(ع)، ج۴، ص۲۴۸. أمالی أبی الفضل قال أبوحازم عبدالغفار بن الحسن قدم إبراهیم بن أدهم الکوفة و أنا معه و ذلک علی عهد المنصور و قدمها جعفر بن محمد العلوی فخرج جعفر یرید الرجوع إلی المدینة فشیعه العلماء و أهل الفضل من أهل الکوفة و کان فیمن شیعه سفیان الثوری و إبراهیم بن أدهم فتقدم المشیعون له فإذا هم بأسد علی الطریق فقال لهم إبراهیم بن أدهم قفوا حتی یأتی جعفر فتنظر ما یصنع فجاء جعفر(ع) فذکروا له الأسد فأقبل حتی دنا من الأسد فأخذ بأذنه فنحاه عن الطریق ثم أقبل علیهم فقال: أما إن الناس لو أطاعوا الله حق طاعته لحملوا علیه أثقالهم. مناقب آل أبی طالب(ع)، ج۴، ص۲۴۱-۲۴۲.
↑ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷ - ۲۸.
↑ الکنی و الألقاب، ج۱، ص۳۹۴.
↑ ابراهیم بن أدهم ثقة؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۰۰، ش۱۹.
↑ ر. ک: ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۲۴.
↑ ر. ک: تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۲۸۱، ش۳۶۵.
↑ ابراهیم بن ادهم... الزاهد، أحد الأعلام؛ تاریخ الاسلام، ج۱۰، ص۴۳-۴۴؛ إبراهیم بن أدهم، ابن منصور بن یزید بن جابر، القدوة الأمام العارف، سید الزهاد.... سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸۷، ش۱۴۲.
↑ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۸ – ۲۹.
↑ ر. ک: أ. منابع شیعی: إکلیل المنهج، ص۵۷۷، ش۲۷۰؛ تنقیح المقال، ج۳، ص۲۷۷، ش۱۲۱؛ الکنی والألقاب، ج۱، ص۳۹۳ - ۳۹۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۱۸، ش۹۶. ب. منابع سنی: تاریخ ابن معین (الدوری)، ج۲، ص۳۲۲، ش۵۰۶۲؛ التاریخ الکبیر، ج۱، ص۲۷۳، ش۸۷۷؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۰۰، ش۱۹؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۸۷، ش۲۰۹؛ ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۲۴؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۹۰، ش۱۴۵۵؛ طبقات الصوفیة، ص۲۷، ش۳؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۲۷۷، ش۳۶۵؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷، ش۱۴۴؛ الکاشف، ج۱، ص۲۰۷، ش۱۱۲؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۲۴۴؛ سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸۷، ش۱۴۲؛ تاریخ الإسلام، ج۱۰، ص۴۳، ش۴؛ الوافی بالوفیات، ج۵، ص۲۰۹؛ إکمال تهذیب الکمال، ج۱، ص۱۷۳، ش۱۸۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۵۲، ش۱۴۴؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۸۸، ش۱۷۶؛ الأعلام، ج۱، ص۳۱؛ مسند إبراهیم بن أدهم، ص۱۸ - ۱۹؛ «و راه‌های خویش را به آنان که در (راه) ما بکوشند می‌نماییم و بی‌گمان خداوند با نیکوکاران است» سوره عنکبوت، آیه 69؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۴۸۱ به گزارش از مناقب آل ابی طالب(ع)، ج۴، ص۱۳۷.
↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۳۴۹.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۲۱۸-۲۲۳.

[1] شهید ثانی می‌نویسد: ... سعد بن جم بن غزیة بن أسامة...؛ رسائل الشهید الثانی، ج۲، ص۱۰۶۹، ش۳۴۴؛ شهید ثانی می‌نگارد: عجل بن جیم العجلی أبو إسحاق البلخی؛ رسائل الشهید الثانی، ج۲، ص۱۰۶۹، ش۳۴۴؛ مسند ابراهیم بن ادهم، ص۱۸.

[2] مانند روایتی که در آغاز این عنوان یاد شده است.

[3] أخبرنا محمد بن سعید بن عبدالرحمن الأخمیمی بمصر ثنا غسان بن سلیمان ثنا عبدالله بن عبدالرحمن الجزری عن سفیان عن إبراهیم بن أدهم عن محمد بن علی عن أبیه عن جده عن علی بن أبی طالب(ع) قال: قال رسول الله: من أنعم الله علیه نعمة فلیحمد الله، و من استبطأ الرزق فلیستغفر الله، و من حزبه أمر فلیقل: لا حول و لا قوة إلا بالله؛ مسند ابراهیم بن احمد، ص۱۹-۲۰.

[4] ابن شهرآشوب به گزارش از شیخ طوسی، ابراهیم بن ادهم را از شاگردان امام صادق(ع) به شمار آورده است: و قال أبو جعفر الطوسی کان إبراهیم بن أدهم و مالک بن دینار من غلمانه؛ مناقب آل أبی طالب(ع)، ج۴، ص۲۴۸. أمالی أبی الفضل قال أبوحازم عبدالغفار بن الحسن قدم إبراهیم بن أدهم الکوفة و أنا معه و ذلک علی عهد المنصور و قدمها جعفر بن محمد العلوی فخرج جعفر یرید الرجوع إلی المدینة فشیعه العلماء و أهل الفضل من أهل الکوفة و کان فیمن شیعه سفیان الثوری و إبراهیم بن أدهم فتقدم المشیعون له فإذا هم بأسد علی الطریق فقال لهم إبراهیم بن أدهم قفوا حتی یأتی جعفر فتنظر ما یصنع فجاء جعفر(ع) فذکروا له الأسد فأقبل حتی دنا من الأسد فأخذ بأذنه فنحاه عن الطریق ثم أقبل علیهم فقال: أما إن الناس لو أطاعوا الله حق طاعته لحملوا علیه أثقالهم. مناقب آل أبی طالب(ع)، ج۴، ص۲۴۱-۲۴۲.

[5] تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷ - ۲۸.

[6] الکنی و الألقاب، ج۱، ص۳۹۴.

[7] ابراهیم بن أدهم ثقة؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۰۰، ش۱۹.

[8] ر. ک: ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۲۴.

[9] ر. ک: تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۲۸۱، ش۳۶۵.

[10] ابراهیم بن ادهم... الزاهد، أحد الأعلام؛ تاریخ الاسلام، ج۱۰، ص۴۳-۴۴؛ إبراهیم بن أدهم، ابن منصور بن یزید بن جابر، القدوة الأمام العارف، سید الزهاد.... سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸۷، ش۱۴۲.

[11] تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۸ – ۲۹.

[12] ر. ک: أ. منابع شیعی: إکلیل المنهج، ص۵۷۷، ش۲۷۰؛ تنقیح المقال، ج۳، ص۲۷۷، ش۱۲۱؛ الکنی والألقاب، ج۱، ص۳۹۳ - ۳۹۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۱۸، ش۹۶. ب. منابع سنی: تاریخ ابن معین (الدوری)، ج۲، ص۳۲۲، ش۵۰۶۲؛ التاریخ الکبیر، ج۱، ص۲۷۳، ش۸۷۷؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۰۰، ش۱۹؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۸۷، ش۲۰۹؛ ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۲۴؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۹۰، ش۱۴۵۵؛ طبقات الصوفیة، ص۲۷، ش۳؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۲۷۷، ش۳۶۵؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷، ش۱۴۴؛ الکاشف، ج۱، ص۲۰۷، ش۱۱۲؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۲۴۴؛ سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۸۷، ش۱۴۲؛ تاریخ الإسلام، ج۱۰، ص۴۳، ش۴؛ الوافی بالوفیات، ج۵، ص۲۰۹؛ إکمال تهذیب الکمال، ج۱، ص۱۷۳، ش۱۸۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۵۲، ش۱۴۴؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۸۸، ش۱۷۶؛ الأعلام، ج۱، ص۳۱؛ مسند إبراهیم بن أدهم، ص۱۸ - ۱۹؛ «و راه‌های خویش را به آنان که در (راه) ما بکوشند می‌نماییم و بی‌گمان خداوند با نیکوکاران است» سوره عنکبوت، آیه 69؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۴۸۱ به گزارش از مناقب آل ابی طالب(ع)، ج۴، ص۱۳۷.

[13] تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۳۴۹.

[14] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۲۱۸-۲۲۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]