اسماعیل بن حماد بن ابیحنیفه
اسماعیل بن حماد بن ابیحنیفه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: اسماعیل بن حماد بن ابیحنیفه در تراجم و رجال - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
اسماعیل بن حماد بن ابیحنیفه کوفی[۱] مکنی به ابوحیان یا ابوعبدالله[۲]، نوه ابوحنیفه، از فقیهان و متکلمان اهل سنت و قاضی شهرهای کوفه، رصافه[۳]، بغداد[۴] و بصره[۵] بود که در طبقه ششم راویان جای دارد[۶]. وی با دو واسطه از امام صادق(ع)[۷] روایت کرده است[۸]. اسماعیل بن حماد از محدثانی همچون پدرش حماد، مالک بن مغول و ابوشهاب حناط حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان غسان بن مفضل غلابی، عمر بن ابراهیم ثقفی و عبدالمؤمن بن علی رازی میباشند[۹].
درباره شخصیت اسماعیل بن حماد، میان علما و رجالنویسان اختلاف است: نام وی در کتب رجالی متقدم شیعه ذکر نشده است، اما به دلیل روایت احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی از وی، وثاقت او در میان برخی معاصران تأیید میشود. در میان اهل سنت، برخی چون ابن عدی، جزره و ابوعلی صالح بن محمد وی را محدثی ضعیف، جهمی و غیرموثق دانسته و مدعی شدهاند که وی از اهل روایت نیست[۱۰]. در مقابل، بزرگانی چون سبط و یوسف بر وثاقت وی تأکید کردهاند[۱۱] و او را عالمی زاهد، موثق و صدوق شمردهاند. همچنین گزارش شده است که وی به مخلوق بودن قرآن اعتقاد داشته است[۱۲]
وی به سال ۲۱۲ در زمان خلافت مأمون درگذشت[۱۳] و کتابهای الجامع فی فروع الفقه الحنفی، الارجاء و الرد علی القدریه از آثار اوست[۱۴].[۱۵]
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۰، ش۱۲۸۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۱۱، ش۲۰۲۱.
ب. منابع سنی: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰، ج۱۳، ص۳۲۵، ش۷۲۹۷؛ ابن قتیبة، المعارف، ص۴۹۵؛ تاریخ الإسلام، ج۱۵، ص۷۴؛ البدایة و النهایه، ج۱۰، ص۲۸۵؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۳، ش۴۳۸؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۶، ش۸۶۶؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۵۴، ش۵۴۱؛ الکامل، ج۱، ص۳۱۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۱۶۵، ش۵۵۳؛ الأعلام، ج۱، ص۳۱۳.
ر.ک: میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۶، ش۸۶۶؛ الکافی، ج۷، ص۴۰۴، ح۷؛ سیر أعلام النبلاء، ج۶، ص۳۹۵. - ↑ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰.
- ↑ الرصافه به مواضع مختلف گفته میشود (ر.ک: تاج العروس، ج۱۲، ص۲۳۰) و مراد از آن در اینجا، قسمت غربی شهر رقه واقع در شهر شام است؛ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰.
- ↑ ر.ک: تاریخ الإسلام، ج۱۵، ص۷۴؛ البدایة و النهایه، ج۱۰، ص۲۸۵.
- ↑ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰؛ ج۱۱، ص۱۵۹؛ ج۱۲، ص۲۵۹.
- ↑ ر.ک: طبقات رجال الکافی، ص۶۷.
- ↑ «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَنِيفَةَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع)...»؛ (الکافی، ج۷، ص۴۰۴، ح۷) چنان که گذشت، یک راوی از سند الکافی افتاده است؛ زیرا اسماعیل بن ابی حنیفه به واسطه پدرش از جدش ابو حنیفه روایت میکند. ابن حجر: إسماعیل بن حماد بن النعمان بن ثابت الکوفی، عن أبیه عن جده؛ (لسان المیزان، ج۱، ص۳۹۸، ش۱۲۶۲).
- ↑ «حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنَ حَمَّادِ بْنِ أَبِی حَنِیفَةَ عَنْ أَبِیهِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِیهِ أَبِی حَنِیفَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) أَیُّهُمَا أَشَدُّ الزِّنَا أَمِ الْقَتْلُ قَالَ فَقَالَ الْقَتْلُ قَالَ فَقُلْتُ فَمَا بَالُ الْقَتْلِ جَازَ فِیهِ شَاهِدَانِ وَ لَا یَجُوزُ فِی الزِّنَا إِلَّا أَرْبَعَةٌ فَقَالَ لِی مَا عِنْدَکُمْ فِیهِ یَا أَبَا حَنِیفَةَ قَالَ قُلْتُ مَا عِنْدَنَا فِیهِ إِلَّا حَدِیثُ عُمَرَ إِنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ فِی الشَّهَادَةِ کَلِمَتَیْنِ عَلَی الْعِبَادِ قَالَ قَالَ لَیْسَ کَذَلِکَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ وَ لَکِنَّ الزِّنَا فِیهِ حَدَّانِ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یَشْهَدَ کُلُّ اثْنَیْنِ عَلَی وَاحِدٍ لِأَنَّ الرَّجُلَ وَ الْمَرْأَةَ جَمِیعاً عَلَیْهِمَا الْحَدُّ وَ الْقَتْلُ إِنَّمَا یُقَامُ الْحَدُّ عَلَی الْقَاتِلِ وَ یُدْفَعُ عَنِ الْمَقْتُولِ» تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۴۷ به گزارش از علل الشرایع، ج۲، ص۵۱۰، ح۳.
و أقول: إسماعیل بن أبی حنیفة هو: إسماعیل بن سعید بن بیان أبو حنیفة سائق الحاج، فإن أبو حنیفة هذا یروی عنه عبیس بن هشام المتوفی سنة ۲۲۰، و یروی عن إسماعیل ابنه؛ ابن أبی نصر البزنطی المتوفی سنة ۲۲۱، و هذا هو الثابت عندی. وظن بعض أنه حفید أبی حنیفة صاحب المذهب، و أنه إسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة النعمان بن ثابت الذی ولی القضاء فی الرصافة، و قد وثقه بعضهم و ضعفه آخرون، و لکن الدلیل علی خلاف ما ظنه، فتفطن؛ تنقیح المقال، ج۹، ص۳۷۸.
سعید بن بیان أبوحنیفة سابق الحاج الهمدانی ثقة، روی عن أبی عبدالله(ع) له کتاب یرویه عدة من أصحابنا. أخبرنا الحسین بن عبیدالله قال... عن عبیس بن هشام عنه؛ رجال النجاشی، ص۱۸۱؛ الکافی، ج۷، ص۴۰۴، ح۷. - ↑ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰.
- ↑ خطیب بغدادی: "إسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة... وهو من کبار الفقهاء... وقال أبوعلی صالح بن محمد: إسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة کان جهمیا لیس هو بثقة" تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰.
ابن عدی: "وإسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة لیس له من الروایة شیء لیس هو ولا أبوه حماد ولا جده أبو حنیفة من أهل الروایات وثلاثتهم قد ذکرتهم فی کتابی هذا فی جملة الضعفاء" الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۱۴.
ضعفه ابن عدی و قال جزرة: لیس بثقة لم یخرجوا له شیئا... تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۵۴. - ↑ ابن حجر عسقلانی: "إسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة الکوفی القاضی؛ حفید الإمام؛ تکلموا فیه... تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۳، ش۴۳۸؛ لسان المیزان، ج۱، ص۳۹۹.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۳. درباره خلق قرآن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برای نمونه شیخ طوسی مینویسد: کلام الله - تعالی - فعله و هو محدث و امتنع أصحابنا من تسمیته بأنه مخلوق لما فیه من الإیهام بکونه منحولا... دلیلنا علی ما قلناه: ما ذکرناه فی الکتاب فی الأصول لیس هذا موضعها، فمنها قوله: ﴿مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ﴾ فسماه محدثا و قال: ﴿إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا﴾ و قال: ﴿بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ﴾ فسماه عربیا، و العربیة محدثة، و قال: ﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ﴾ و قال: ﴿وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ﴾ فوصفه بالتنزیل. و هذه کلها صفات المحدث. طوسی، الخلاف، ج۶، ص۱۲۰.
- ↑ ر.ک: تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۴۲، ش۳۲۸۰؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۳، ش۴۳۸.
- ↑ معجم المؤلفین، ج۲، ص۲۶۸: إسماعیل بن حماد بن أبی حنیفة النعمان بن ثابت الکوفی. فقیه، متکلم. ولی القضاء ببغداد، و البصرة، و الرقة. من تصانیفه: کتاب الجامع فی فروع الفقه الحنفی، کتاب الارجاء، و کتاب الرد علی القدریة؛ در کتاب موسوعة طبقات الفقهاء کتاب رسالته إلی البستی را نیز اضافه کرده که اشتباه است (موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۱۲۶) زیرا این کتاب از تألیفات جدش ابو حنیفه است. (ر.ک: فهرست ابن الندیم، ص۲۵۶).
- ↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۱۴-۱۲۰.