صحابه در علوم حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

# [[سعید بن مسیب]] گوید: [[صحابه]] کسی است که یک یا دو سال در محضر [[پیامبر]] بوده یا در یک یا دو [[غزوه]] شرکت داشته است. در تعابیر برخی دیگر از علمای [[اهل سنت]] چون ماوردی، مجالست طولانی و [[مصاحبت]] اختصاصی میان [[صحابی]] و پیامبر در تعریف صحابه لحاظ شده است. مبنای این تعریف، [[فهم]] عرفی از اصطلاح صحابه است. [[خطیب]] [[بغدادی]] ذیل معنای لغوی صحابه، آن را هرچند مطابق فهم عرفی دانسته، ولی گوید: برای همه ثابت شده که معنای عرفی از این اصطلاح، برای کسانی به کار می‌‌رود که مصاحبت آنان طولانی بوده و بر کسی که یک بار دیداری کوتاه داشته و حتی یک [[روایت]] هم نقل کرده، استعمال نمی‌شود. [[بدیهی]] است این تعریف، ناقص است و دلیل آن، خروج بسیاری از صحابه است که در دایره زمانی و ویژگی خاص در تعریف یاد شده قرار نمی‌گیرند، مانند [[براء بن معرور]]، [[اسعد بن زراره]]، [[جریر بن عبدالله بجلی]] یا بسیاری از [[اعراب]] که پیامبر را تنها در [[حجة الوداع]] یا [[وفود]] دیده‌اند. از این‌رو، این تعریف مورد قبول علمای اهل سنت قرار نگرفته است و عراقی، انتساب این سخن را به [[سعید بن مسیب]] رد کرده؛ زیرا [[راوی]] آن واقدی است که از منظر [[محدثان]] [[تضعیف]] شده است.  

# [[جامع‌ترین]] تعریفی که بیان شده این است: {{عربی|مَنْ لَقِيَ النَّبِيَّ{{صل}} مُؤْمِناً بِهِ وَ مَاتَ عَلَى الْإِسْلاَمِ}}؛ یعنی صحابی کسی است که در [[زمان حیات پیامبر]] در حالی که به ایشان [[ایمان]] آورده پیامبر را [[ملاقات]] کرده و [[مسلمان]] نیز از [[دنیا]] رفته است. برخی اشاره کرده‌اند که این تعریف، برگرفته از سخن [[بخاری]] در ابتدای [[فضائل]] الصحابه است، ولی همان‌طور که گذشت، تعریف بخاری بخش نخست این تعریف بود.  

# [[ملاقات]] و دیدن [[پیامبر]] از سوی افراد چگونه صدق می‌‌کند؟ یعنی اگر طفلی که یک هفته پیش از [[رحلت]] حضرت به دنیا آمده و او را نزد پیامبر برده‌اند و حتی [[رسول خدا]]{{صل}} بر سر او دست کشیده و نامی برای او [[انتخاب]] کرده است، آیا ملاقات و [[رؤیت]] برای این طفل چند [[روزه]] صدق می‌‌کند؟ نوعاً کسانی چون ابن حجر، این افراد را در شمار صغار صحابه قرار داده‌اند و برای توجیه [[دیدار]]، گفته‌اند که هر چند ملاقات و رؤیت از سوی طفل صدق نمی‌کند، اما از سوی پیامبر توجیه می‌‌شود و از این‌رو، صحابی، ولی از جهت [[روایی]]، [[تابعی]] هستند. اگر این توجیه صحیح باشد، اولاً در عمل تناقض در تعریف صحابه و [[تابعین]] ایجاد می‌‌شود؛ زیرا با توجه به [[احکام]] خاصی که این دو گروه دارند، جمع دو تعریف [[صحابی]] و [[تابعی]] برای یک نفر امکان ندارد و کسی که صحابی شد، دیگر [[عدالت]] برای او ثابت است و از تیغ نظرات علمای [[جرح و تعدیل]] رها خواهد بود و اگر همان شخص هم تابعی باشد، باید از این حیث [[نقد]] شود و این در [[حقیقت]] جمع متناقضین است. ثانیاً بنابر توجیه یاد شده، باید افرادی را که [[پیامبر]] آنان را دیده، ولی آنان در آن در لحظه به [[دلایل]] گوناگون متوجه پیامبر نبوده و آن [[حضرت]] را ندیده‌اند، ولی در [[زمان]] حیاتش [[مسلمان]] شدند، نیز صحابی باشند، اما آیا کسی به این امر ملتزم شده است؟ آیا حقیقتاً همه [[آیات]] و احکام و فضائلی که برای [[صحابه]] است، برای این افراد هم می‌‌توان لحاظ کرد. بنابراین، شاهدیم که صحابه‌نگاران در خصوص [[شرافت]] و [[موهبت]] [[درک]] حضور پیامبر، گرفتار دو نگاه [[افراط]] و تفریطی شده است، [[عظمت]] این موهبت، برخی را واداشته تا مجالست طولانی و اختصاصی یا به عبارت دیگر یک یا دو سال و شرکت در یک یا دو [[غزوه]] را شرط [[مصاحبت]] قرار دهند، و برخی دیگر را بر آن داشته که حتی یک لحظه [[دیدار]] با پیامبر را در هر رده [[سنی]] کافی برای صحابی شدن بدانند. از این‌روست که بیشترین [[اختلاف]] نظر میان صحابه‌نگاران، در بخش صغار صحابه دیده می‌‌شود. با توجه به مطلب یادشده، شاید بتوان گفت جمع میان دو [[نظریه]] [[افراط]] و [[تفریط]] قید «تمییز» و نه «[[بلوغ]]» است. کسانی چون [[یحیی بن معین]]، ابوزرعه، [[ابوحاتم]]، [[ابوداود]]، [[ابن عبدالبر]]، و علائی چنین رویه‌ای را دارند و با این نگاه است که درباره برخی چنین بیان داشته‌اند: {{عربی|لَهُ رُؤْيَةٌ وَ لَيْسَتْ لَهُ صُحْبَةٌ}}، مانند [[محمود بن ربیع]]، [[عبیدالله بن معمر]]، [[عبدالله بن حارث بن نوفل]]، [[محمد بن ثابت بن قیس بن شماس]]، [[عبدالله بن ثعلبة بن صعیر]]، [[عبدالله بن عامر بن کریز]] و.... تمام این افراد، اطفالی بودند که حتی [[پیامبر]] بر سر آنان دست کشیده، نام گذاشته، آنان را تحنک و متبرک کرده، اما همه آنان در سنین پایین [[شاهد]] [[رحلت پیامبر]] بوده‌اند. این رؤیة را صحابه‌نگارانی چون [[ابن حجر]] لحاظ نکرده‌اند. او در بخش دوم [[الاصابه]] که به صغار [[صحابه]] اختصاص دارد، افراد زیادی را که زیر حد تمییز بوده‌اند، نام برده است. اشکال دیگر بر این تعریف این است که آیا شرط [[دیدار]] در [[زمان حیات پیامبر]]، شامل [[قبل از بعثت]] نیز می‌‌شود؟ مثلاً آیا کسی که پیش از [[نبوت]]، [[رسول خدا]]{{صل}} را دیده و پس از [[بعثت]]، [[مسلمان]] شده، ولی آن [[حضرت]] را ندیده. [[صحابی]] است؟